شناخت عربستان ووهابیت

كتابخانه تخصصي حج > از نگاهي ديگر > شناخت عربستان و وهابيت

مقدمه
13
پیش گفتار
15
پيش‌درآمد
16
چكيده
26
پرسش‌ها
28
برای مطالعه بيشتر
28
فصل اوّل: جغرافيای طبيعی، انسانی، اجتماعی و فرهنگی عربستان
29
پیش‌درآمد
31
1. ساختار كلی و ويژگی‌های عمومی
31
2. جغرافيای طبيعی عربستان
36
الف. پيشينه طبيعی
36
ب. عوارض طبيعی
38
1ـ ارتفاعات غربی
39
2ـ نجد
39
3ـ احساء و قطيف
39
4ـ صحراهای شن‌زار
39
ج. آب و هوا
40
د. پوشش گياهی و محيط زيست
43
د. ذخاير و منابع طبيعی
45
ه . شهرهای مهم
45
و. بنادر مهم
46
3. جغرافيای انسانی
47
الف. پيشينه تاريخی جمعيت
47
ب. نژاد و قبايل
49
ج. جمعيت كنونی
51
د. تراكم و پراكندگی جمعيت
52
ه . مهاجرت
53
4. جغرافيای اجتماعی
55
الف. وضعيت اجتماعی
55
ب.نقش دين
56
ج. آداب و رسوم
56
نام‌گذاری، سخن و گفتگو
57
پوشاك
57
ارتباطات و پذيرايی
57
رسوم و تشريفات
58
معماری
59
صنايع دستی
59
هنر و ادبيات
59
تفريحات، ورزش و جوانان
61
د. وضعيت زنان
62
حضور و مشاركت اجتماعی
62
ازدواج و طلاق
64
تلاش‌های نوين
64
ه . بهداشت و درمان و خدمات اجتماعی
65
5. جغرافيای فرهنگی و آموزشی
66
الف. امور فرهنگی
66
كتاب
67
كتابخانه‌ها
68
راديو و تلويزيون
69
خبرگزاری‌های داخلی و خارجی
70
مطبوعات
70
اينترنت
72
موزه‌ها
72
ب. نظام آموزشی
72
وضعيت سواد
72
مدارس و دانشگاه‌ها
76
تحصيلات عالی
77
چكيده فصل
80
پرسش‌ها
82
برای مطالعه بيشتر
83
فصل دوم : نظام سياسی و اقتصادی عربستان
84
1. جايگاه و اهميت سياسی
85
الف. عوامل دينی
85
ب. موقعيت جغرافيايی
85
ج. عوامل اقتصادی
86
د. عوامل سياسی
87
ه . تحولات منطقه‌ای
88
و. عضويت و نفوذ در سازمان‌های منطقه‌ای و جهانی
89
2. پيشينه سياسی عربستان
91
الف. دوران باستان
91
ب. دوران ظهور اسلام
94
ج. دوران آل سعود
97
دولت اوّل سعودی
98
1. محمد بن سعود
98
2. عبدالعزيز بن محمد
98
3. سعود بن عبدالعزيز «سعود كبير»
99
شكست و فروپاشی دولت آل سعود
100
4. عبدالله بن سعود
100
پيامدهای لشكركشی به مصر
100
سال‌های فترت
101
دولت دوم آل سعود
101
5. مشاری بن سعود
101
6. تركی ابن عبدالله
101
7. فيصل بن تركی
101
8. خالد بن سعود
102
9. عبدالله بن ثنيان
102
10. فيصل بن تركی؛ دوره دوم
102
11. عبدالله بن فيصل؛ دوره اوّل
102
12. سعود بن فيصل
103
13. عبدالرحمن بن فيصل؛ دوره اوّل
103
14. عبدالله بن فيصل؛ دوره دوم
103
15. عبدالرحمن بن فيصل؛ دوره دوم
104
دولت سوم آل سعود
105
16. عبدالعزيز بن عبدالرحمن
105
17. ملك سعود بن عبدالعزيز
108
18. ملك فيصل بن عبدالعزيز
109
19. ملك خالد بن عبدالعزيز
109
20. ملك فهد بن عبدالعزيز
109
21. ملك عبدالله بن عبدالعزيز
110
نژادنامه خاندان سعودی
111
حاكمان دوره اول آل سعود
112
3. دوران معاصر عربستان
113
الف. قانون اساسی
113
ب. ساختار سياسی
113
1ـ قدرت مطلقه پادشاه
113
2ـ وليعهد
114
3ـ شورای خاندان حاكم
114
4ـ قوای سه گانه
114
الف‌ـ قوه مقننه
115
ب‌ـ قوه قضائيه
115
ج‌ـ قوه مجريه
117
ج. سياست داخلی
119
د. سياست و روابط خارجی
120
رابطه با جمهوری اسلامی
121
ه . سيستم دفاعی عربستان
122
و. مؤسسات عمومی عربستان
123
4. وضعيت اقتصادی عربستان
124
الف. سيستم اقتصادی
124
ب. درآمد، درآمد سرانه، اشتغال و مسكن
126
ج. برنامه، بودجه و رهيافت‌های توسعه اقتصادی
127
د. بخش‌های مختلف اقتصادی
128
1ـ انرژی
128
2ـ معادن
129
3ـ صنايع
129
4ـ كشاورزی
130
5ـ گردشگری و جهان‌گردی
130
6ـ حمل و نقل
131
الف‌ـ راه آهن
131
ب‌ـ جاده‌ها و اتومبيل
132
ج‌ـ فرودگاه‌ها
132
7ـ مخابرات و ارتباطات
132
8ـ بانك‌های داخلی، سرمايه و كمك‌های خارجی
133
9ـ مبادلات تجاری، صادرات و واردات
134
چكيده فصل
135
پرسش‌ها
137
برای مطالعه بيشتر
138
فصل سوم : وهابيت و عربستان
139
وهابيت و عربستان
141
1. پيشينه تاريخی و زمينه‌های فكری
142
2. بنيانگذار وهابيت
146
3. آموزه‌های اعتقادی وهابيت
150
الف. توحيد
151
ب. نبوت
153
4. آرای فقهی وهابيت
156
الف. تحريم بناسازی و تعمير و ترميم قبور
165
ب. تحريم ساختن مسجد، روشن نمودن چراغ، برگزاری نماز و دعا نزد قبور
156
ج. تحريم سفر برای زيارت قبور وممنوعيت زيارت قبور برای زنان
157
د. تحريم توسل و تبرك جستن به آثار اوليای الهی
157
ه‍ . تحريم ندا، استمداد و درخواست حاجت از غير خدا
157
و. تحريم درخواست شفاعت از اوليای خداوند
157
ز. تحريم سوگند به غير خداوند
157
ح. تحريم مجالس بزرگداشت ياد اوليای الهی
158
ط. تحريم نذر برای غير خداوند
158
5. وهابيت در دوران معاصر
158
الف. حوزه‌های دينی
158
ب. رهبران مذهبی
159
1ـ خاندان آل شيخ
160
2ـ هيأت علمای بزرگ [هيئت كبار العلما]
160
3ـ امامان جمعه و جماعت و مبلغان
161
6. مراكز و سازمان‌های وابسته
161
الف. وزارت حج
161
ب. سازمان رابطة العالم الاسلامی
163
ج. سازمان امر به معروف و نهی از منكر
164
د. مجتمع چاپ قرآن ملك فهد
164
ه . كارگاه بافت پرده كعبه
165
و. نهادهای ديگر
165
7. هدف، روش، تاكتيك و ابزارهای تبليغی وهابیت
165
هدف
165
وهابی‌سازی امت اسلامی و ترويج مذهب حنبلی
165
پيش فرض‌ها
165
پيشينه
166
برآيند و پيامد آموزه‌ها
167
زمينه گسترش
167
روش‌ها
167
تاكتيك‌ها
168
ابزارها
173
8. راهكارهای مقابله
174
الف. گرفتن پرچم گسترش و آموزش توحيد از دست وهابيون
174
ب. چاپ و نشر گسترده قرآن با آرم جمهوری اسلامی
175
ج. چاپ و نشر و توزيع گسترده و رايگان جزوه‌های كوچك
175
د. برعهده‌گرفتن مسؤوليت شناساندن، ترويج و تبليغ سنت نبوی
175
ه‍ . برجسته وفرهنگ‌سازی آيات مورد استناد در آموزه‌های شيعی
176
و. برگزاری نشست‌های مشترك با علمای اهل سنت داخل و خارج كشور
176
ز. دعوت رسمی و برگزاری نشست‌های مشترك با وهابيون داخل و خارج كشور برای معرفی حقيقت شيعه به آنها
176
ح. سامان‌دهی تبليغ داخل و خارج كشور
177
ط. روشنگری منطقی و مبارزه عملی
177
9. تذكر اساسی
178
چكيده فصل
180
پرسش‌ها
182
برای مطالعه بيشتر
183
منابع و مآخذ
184

كتابخانه تخصصي حج > از نگاهي ديگر > شناخت عربستان و وهابيت

بسم الله الرحمن الرحیم
________________________________________ 3 ________________________________________
درسنامه شناخت عربستان و وهابیت

علی محمدی آشنانی
________________________________________ 7 ________________________________________
مقدمه
تحقق اهداف و آرمان‌های یک سازمان، به علل و عوامل مختلفی بستگی دارد. در این میان، به گفته کارشناسان و صاحب نظران "مدیریت سازمانی" و نیز به گواهی "آموزه های وحیانی"، "عامل انسانی" اساسی‌ترین و محوری‌ترین نقش را در موفقیت و بالندگی سازمانی ایفا می‌کند. دیگر عوامل سازمانی در پرتو عامل انسانی و حول محور او، شکل گرفته و حرکت می‌کنند.
سیاست‌ها، برنامه‌ها، روش‌ها، ابزار و سخت‌افزارهای سازمان، تابعی از خواست و اراده نیروی انسانی و دانش و تدبیر او می‌باشد. بالطبع کمّ و کیف نتایج و خروجی‌های سازمان نیز مانند "ورودی‌ها" و "فرآیند"، متأثر از فعالیت و تدبیر نیروی انسانی است. بنابراین نیروی انسانی، افزون بر اینکه عامل موفقیت هر سازمانی است، شاخص و معیاری برای پیش‌بینی میزان موفقیت آن سازمان نیز محسوب می‌شود.
بی‌جهت نیست که دنیای مدرن با پی‌ریزی علومی همچون روان‌شناسی کار، جامعه‌شناسی مشاغل و مدیریت، بخش اعظمی از مباحث این علوم را به عامل انسانی اختصاص داده است. پیش‌تر از این نیز آموزه‌های وحیانی بر جایگاه و اهمیت نیروی انسانی و نقش محوری آن در رستگاری و موفقیت جمعی اشاره کرده و به مؤمنان و جامعه دینی اکیداً توصیه نموده که در واسپاری کارها و مسئولیت‌ها، به اهلیّت و صلاحیت نیروهای انسانی توجه کنند؛
إِنَّ اللَّهَ یأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الأَْماناتِ إِلي أَهْلِها وَ إِذا حَكَمْتُمْ بَینَ النَّاسِ أَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ إِنَّ اللَّهَ نِعِمَّا یعِظُكُمْ بِهِ إِنَّ اللَّهَ كانَ سَمِیعاً بَصِیراً ( 1 )
در آیات دیگر، این رویه را، تدبیر خداوند متعال در عالم تکوین و تشریع معرفی کرده است:
اللَّهُ أَعْلَمُ حَیثُ یجْعَلُ رِسالَتَهُ ( 2 )
قالَ إِنِّی جاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِماماً قالَ وَ مِنْ ذُرِّیتِی قالَ لاینالُ عَهْدِی الظَّالِمِینَ ( 3 )
هدف و رسالت اساسی انبیای الهی نیز، تربیت و پرورش انسان ها بوده است:
رَبَّنا وَ ابْعَثْ فِیهِمْ رَسُولاً مِنْهُمْ یتْلُوا عَلَیهِمْ آیاتِكَ وَ یعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَ الْحِكْمَةَ وَ یزَكِّیهِمْ ( 4 )
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 - نساء: 58.
2 - انعام: 124.
3 - بقره: 124.
4 - همان: 129.
________________________________________ 13 ________________________________________
نهادها و مؤسسات دینی نیز برای تضمین موفقیت و دستیابی به اهداف و آرمان‌های سازمان، باید بر مبنای آموزه‌های وحیانی و یافته‌های بشری، جذب و گزینش نیروهای کارآمد و تعلیم و تربیت آنان را در اولویت مأموریت‌های خود قرار دهند.
در همین راستا، "حوزه نمایندگی ولی فقیه در امور حج و زیارت" پس از فراغت از طراحی و اجرای فرآیند جذب و گزینش، "آموزش و ارتقای سطح علمی و فرهنگی نیروی انسانی به ویژه روحانیون" را در کانون برنامه‌های ستادی خود قرار داد و دوره‌های آموزش بدو خدمت، ضمن خدمت و تکمیلی را راه‌اندازی نمود. از آنجا که تدوین متون آموزشی کاربردی متناسب با واحدها و سرفصل‌های مصوب، از مراحل و عناصر اصلی و اساسی دوره‌های آموزشی محسوب می‌شود، به طور همزمان گردونه تدوین متون آموزشی نیز به حرکت درآمد. نکته حائز اهمیت این که متون آموزشی پس از تدوین توسط گروه‌های علمی و تخصصی معاونت امور روحانیون و ارزیابی ناظران محتوایی، به صورت "درسنامه" برای حداقل یک ترم، به طور آزمایشی تدریس می‌شود، تا پس از نظرسنجی و گردآوری نقطه نظرات مدرّسان و دانش‌پژوهان، به رفع و اصلاح کاستی‌های احتمالی اقدام شود و برای آموزش در دوره‌های بعد، تدوین نهایی شود.
نوشتار حاضر، از جمله همین متون آموزشی است که توسط "گروه علمی و تخصصی تاریخ اسلام" به رشته تحریر درآمده و در قالب "درسنامه" منتشر شده و در اختیار شرکت‌کنندگان دوره‌های آموزشی روحانیون قرار می‌گیرد. فرصت را مغتنم شمرده و از تدابیر و تلاش‌های ارزشمند گروه علمی و تخصصی تاریخ اسلام به ویژه محقق و مؤلف گرانمایه جناب حجت الاسلام و المسلمین آقای علی محمدی آشنانی تقدیر و سپاس به عمل می‌آید.
شایان ذکر است اگر چه قبلاً كتاب "شناخت عربستان" و "وهابيت در ترازوي نقد" براي اطلاع‌رساني عمومي در مورد موضوع اين درسنامه، تدوين و از سوي نشر مشعر، منتشر شده است و به ناچار بين آن دو كتاب و اين درسنامه در پاره‌اي از عناوين و در قسمت‌هايي از متن، تشابه و همانندي‌هايي وجود دارد، ولي اين نوشتار، افزون بر روزآمد نمودن اطلاعات و تصحيح آمار و ارقام قابل دستيابي، با حذف، كاهش يا تلخيص پاره‌اي از مطالب و افزودن نكات نوين، از نظر مخاطب، هدف نگارش، روش نگارش (سبك آموزشي)، ساختار و ساماندهي مطالب نيز با دو كتاب پيش‌گفته، تفاوت زيادي دارد.
انتظار می‌رود که مدرسان و دانش‌پژوهان محترم پس از طی دوره، نقطه نظرات اصلاحی خود را پیرامون متن، محتوا، منابع و دیگر بخش‌های درسنامه، جهت رفع و اصلاح نواقص و اشکالات احتمالی به کمیته تدوین ارایه نمایند.
معاونت امور روحانیون
کمیته تدوین متون آموزشی
زمستان 1387
________________________________________ 14 ________________________________________
پیش‌گفتار
اهداف پیش‌گفتار
1. تبيين اهميت موضوع و ضرورت آشنايی با عربستان و وهابيت
2. ارائه فوايد و آثار شناخت عربستان و وهابيت
3. بيان وظايف و مسؤوليت روحانيون كاروان‌ها در مورد موضوع بحث
4. معرفی خطوط كلی، شيوه بيان مطالب‌كتاب

________________________________________ 15 ________________________________________
پيش‌درآمد
برابر آموزه‌های قرآن كريم؛ شناخت گيتی، مناطق جغرافيايی و اطلاع از وضعيت ساكنان آنها به عنوان بخشی از آيات الهی ( 1 ) و برای درس و عبرت آموزی از آن به منظور دستيابی به يك زندگی آگاهانه لازم است: «قُل سِيرُوا فِي الارضِ فَانظُرُوا كَيفَ بَدَأَ الخَلقَ، در زمين بگرديد و بنگريد چگونه آفرينش را آغاز كرده است.» ( 2 )
بدون شك در دوران معاصر كه از يك سو همگرايی‌های منطقه‌ای و همكاری و تعاملات مذهبی ـ فرهنگی افزايش يافته و از سوی ديگر گسترش فنّاوری اطلاعات و بهبود وسايل مسافرت و تسهيلات، كشورهای جهان را به بخش‌های يك مجموعه كوچك تبديل نموده است و از جهت ديگر به دليل شكست انديشه ماركسيسم و فروپاشی شوروی، انديشه اسلامی و مسلمانان به تنها رقيب اصلی فرهنگ و تفكر غربی بدل شده‌اند و به همين جهت تهاجم شديد فكری ـ فرهنگی و نظامی عليه آنها فزونی يافته، شناخت و همگرايی كشورهای اسلامی ضرورتی مؤكّد است. ( 3 )
در ميان كشورهای اسلامی، شناخت عربستان و تفكر وهابيت، به ويژه برای روحانيون كاروان‌های حج، به دليل ارتباط، حضور و انجام بخش عمده‌ای از فعاليت‌های كاری آنها در اين سرزمين و توقف ايفای صحيح رسالت حوزوی و
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 - يوسف، 105.
2 - عنكبوت، 20 نيز نحل، 36، نمل، 69 و روم، 42.
3 ـ مطهری، مرتضی؛ حج، اوّل، صدرا، 1380، ص 9 - 25.
________________________________________ 16 ________________________________________
تبليغی آنها بر اين شناخت، همچنين به دليل ويژگی‌های خاص ذيل، از اهميت و ضرورتی افزون تر برخوردار است:
1. برابر روايات و متون تاريخی، منطقه جغرافيايی عربستان، نقطه آغاز بسياری از امور مهم است:
الف. عربستان نقطه آغاز بسط و گسترانيدن زمين است ( 1 ) كه در آيه شريفه «وَالارضَ بَعدَ ذلِكَ دَحَاهَا» ( 2 ) بدان تصريح و در آيه شريفه «وَ اللهُ جَعَلَ لَكُمُ الارضَ بِسَاطاً» ( 3 ) و آيه «وَهُوَ الَّذِي مَدَّ الارض» ( 4 ) به آن اشاره شده است. بدين جهت بايد آن سرزمين را اصل و آغاز همه آبادیها ( 5 ) و مادرِ زمين و تمدن‌های جهانی خواند. ( 6 )
ب. در تبيين هبوط انسان به زمين ( 7 ) پاره‌ای از روايات، محل اين هبوط و نخستين جايگاه فرود و سكونت آدمی در اين كره خاكی را، عربستان دانسته‌اند. ( 8 )
ج. نخستين خانه عبادت و اوّلين كانون هدايت مردمان، كعبه، در آن سرزمين مبارك بنا شده است؛ «إِنَّ أَوَّلَ بَيت وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبَارَكاً وَ هُدًی لِلعَالَمِينَ، در حقيقت نخستين خانه‌ای كه برای عبادت مردم تعيين شده، همان است كه در مكه قرار دارد و مبارك مي باشد و برای جهانيان مايه هدايت است.» ( 9 )
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ مجلسی، محمد تقی؛ بحارالانوار، ج 57، ص 232 و ج 66، ص 254.
2 - نازعات، 30.
3 - نوح، 19.
4 - رعد، 3.
5 ـ قاضی عسكر، سيدعلی؛ حج وحرمين شريفين در تفسير نمونه، دوم، نشر مشعر، 1384، ص355.
6 ـ امينی، محمد هادی؛ تاريخ مكه، ترجمه محسن آخوندی، دوم، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، تهران، 1376، ص 17.
7 - بقره، 36 و 38، اعراف، 24، طه، 123.
8 ـ بحار الانوار، ج 11، ص 183.
9 - آل عمران، 96.
________________________________________ 17 ________________________________________
بدين جهت برخی تعبير «بيت العتيق» در آيات 29 و 33 سوره مباركه حج را به معنای خانه كُهَن، قديم و باستانی دانسته‌اند. ( 1 )
د. اين كشور، جايگاهِ نخستين طلوع خورشيد تابناك و حيات بخش اسلام و مركز جوشش چشمه توحيد ناب اسلامی و محل وقوع شكل گيری وقايع و حوادث دوران آغازين تاريخ پرافتخار و خاطره‌انگيز صدر اسلام و مهدِ پيدايش و رشد تمدن بزرگ اسلامی و مركز تكوين هويت و پرورش انديشه اسلامی است. به همين جهت ما را به ديدار آثار آن رسول الهی و تبيين آنها برای ديگران فرا خوانده‌اند.
ه‍ . نه تنها عربستان نقطه آغاز بسياری از امور، بلكه برابر گفته مفسران مقصود از «معاد = نقطه بازگشت» در آيه شريفه: «إِنَّ الَّذِي فَرَضَ عَلَيكَ القُرآنَ لَرَادُّكَ إِلَی مَعَاد، در حقيقت همان كسی كه اين قرآن را بر تو فرض كرد، يقيناً تو را به سوی وعده گاه باز می‌گرداند.» ( 2 ) نيز سرزمين مكه است. ( 3 )
2. منطقه عربستان، از دير باز مهبط وحی و محل رفت و آمد انبيای الهی همچون: حضرت صالح( عليه السلام ) و حضرت ابراهيم( عليه السلام ) و تلاش پي گير آنها برای برافراشتن و حفظ پرچم توحيد و برخوردار از نشانه‌های روشن آنان است؛ «فِيهِ آيَاتٌ بَيِّنَاتٌ مَقَامُ إِبرَاهِيمَ، در آن نشانه هايی روشن از جمله مقام ابراهيم است.» ( 4 )
اين منطقه زادگاه، مركز بعثت و محل معراج خاتمِ پيامبران الهی حضرت
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ قيل سمی به لانه قديم فهو اوّل بيت وضع للناس بناه آدم؛ شيخ طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البيان، ج 8 - 7، اوّل، ناصر خسرو، 1406 ق، تهران، ص 130.
2 - قصص، 85.
3 ـ مجمع البيان، ج 7 - 8، ص 420.
4 - آل عمران، 97.
________________________________________ 18 ________________________________________
محمد(صلی الله علیه و آله )، همچنين جايگاه ولادتِ صديقه اطهر، فاطمه زهرا[ و يازده تن از اختران تابناك آسمان ولايت و امامت+، مدفن و آرامگاه كوثر هستی و چهار امام و پيشوای پاك؛ امام مجتبی، امام سجاد، امام باقر، امام صادق+ و بسياری از بستگان، اصحاب و يارانِ والا مرتبه آنان است و بدين جهت دارای مكانت بی بديلی است.
3. عربستان دربرگيرنده و حاوی «حجرالاسود» به عنوان قطعه‌ای از بهشت و دست خدا در مكه است. رسول خدا(صلی الله علیه و آله ) فرموده‌اند: «الحجر الاسود من حجار الجنة، حجرالاسود از سنگ‌های بهشتی است.» ( 1 ) و «الحجر يمين الله ﻓﻰ الارض يصافح به عباده، حجرالاسود دست خدا در روی زمين است كه خداوند به وسيله آن با بندگانش مصافحه می‌كند.» ( 2 ) و دربردارنده باغی از باغ‌های بهشت در مدينه است: رسول خدا(صلی الله علیه و آله )فرمودند: «ما بين قبرﻯ و منبرﻯ روضة من رياض الجنة، ميان قبر تا منبر من، باغی از باغ‌های بهشت است.» ( 3 )
4. عربستان وطن دينی همه مسلمانان، بلكه موطن همه مردم است؛ «الَّذِي جَعَلنَاهُ لِلنَّاسِ سَوَاءً العَاكِفُ فِيهِ وَالبَادِ؛ آن را برای مردم اعم از مقيم در آنجا و باديه نشين يكسان قرار داده ايم» ( 4 ) بدين سان اهميت عربستان، مختص به مردم آن كشور، مقطعی و صرفاً تاريخی و مربوط به زمان گذشته يا حال و آينده نيست؛ بلكه به دلايل گوناگون به ويژه به علت وجود كعبه به عنوان قبله‌گاه آخرين دين الهی ( 5 ) و به دليل برگزاری
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ محمدی ری شهری، محمد؛ حج و عمره در قرآن و سنت، ترجمه جواد محدثی، اوّل، دارالحديث، قم، ص 142 - 144.
2 ـ همان ، ص 142.
3 ـ حج و عمره، ص 538 - 536.
4 - حج، 25 ، نيز بقره، 125 ، آل عمران، 96.
5 - بقره، 144، 149، 150.
________________________________________ 19 ________________________________________
همايش بين‌المللی حج در آن ( 1 ) ، هميشه مورد توجه همگان بوده و هست و خواهد بود؛ زيرا هماره قلب همه مسلمانان، بلكه قلب انسانيت در حرمين شريفين می‌تپد.
5. عربستان به عنوان مركز اجتماع و تلاقی امت اسلامی نيز دارای اهميتی استراتژيك است؛ زيرا كشوری است كه می‌تواند نقش مهم، برجسته، بی بديل و فراوانی در ايجاد وحدت و استحكام پيوند و حفظ انسجام امت اسلامی ايفا كند: «وَلاَ جِدَالَ فِي الحَجِّ؛ در اثنای حج ... جدال [روا] نيست» ( 2 ) ؛ چنان كه می‌تواند در جهت عكس، منازعات اعتقادی و فرهنگی امت را دامن زند.
توجه به اين حقيقت لازم است كه خداوند در قرآن كريم، مؤمنان را برادر خوانده ( 3 ) و امت اسلامی را امتی واحد و يگانه ناميده است. ( 4 ) و همه اين امت را به اقامه دين و عدم تفرقه در آن ( 5 ) و چنگ زدن به ريسمان الهی ( 6 ) و پرهيز از نزاع و درگيری كه جز سستی و فرسايش، سرانجامی ندارد، فرا خوانده است ( 7 ) و امت اسلامی را از همانندی كسانی كه بر طبل تفرقه می‌كوبند، بر حذر داشته است. ( 8 ) و رسول اعظمِ خود را از تفرقه افكنان و اختلاف انگيزان بر كنار دانسته است. ( 9 )
آری بر اساس اين آموزه‌ها و فرامين مؤكد و حياتی است كه رسول خدا(صلی الله علیه و آله )، برای رفع كدورت ها، بلكه برای ايجاد اخوت دينی، تلاش‌های فراوانی انجام داده و همه مسلمانان را به همراهی يكديگر توصيه فرموده است: «و اللزوم
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 - آل عمران، 97.
2 - بقره، 197.
3 - حجرات،10.
4 - انبياء، 92.
5 - شوری، 13.
6 - آل عمران، 103.
7 - انفال، 46.
8 - آل عمران، 105.
9 - انعام، 159.
________________________________________ 20 ________________________________________
لجماعتهم...، همراهی با جامعه اسلامی...» ( 1 ) و از دشمنی برحذر داشته است: «و لاتباغضوا فانها الحالقة، و با يكديگر دشمنی و كينه توزی نداشته باشيد كه نابود كننده است.» ( 2 )
پس از نبی مكرم اسلام(صلی الله علیه و آله ) امام علی( عليه السلام ) كه 23 سال در كنار رسول خدا(صلی الله علیه و آله ) با كفر و شرك مبارزه كرد، بيش از 25 سال از عمر گرانبهای خود را با شكيبايی شگفت انگيزی در راه حفظ وحدت، بلكه همراهی، مشاركت، تعاون و هدايت جامعه نو پای اسلامی صرف نمود و همگان را در عمل و گفتار به سوی وحدت دعوت نمود ( 3 ) ؛ بدين رو می‌بايست آن حضرت را قهرمانِ فداكار و بی نظير «وحدت امت» دانست.
بدون شك پيروان آن امام همام كه به فرمان خداوند، مسؤوليت خطير فراهم ساختن بستر و فضای لازم برای وحدتِ جهان شمول همه يكتا پرستان جهان، بر محور توحيد را بر دوش دارد: «قُل يَا أَهلَ الكِتَابِ تَعَالَوا إِلَی كَلِمَة سَوَاء بَينَنَا وَ بَينَكُم أَلاَّ نَعبُدَ إِلاَّ الله، بگو‌ای اهل كتاب بياييد بر سر سخنی كه ميان ما و شما يكسان است، بايستيم كه جز خدا را نپرستيم.» ( 4 ) ، بايد با الگوگيری از آن حضرت، بهترين نمادِ متعالی و برترين فريادگرِ علمی و عملی وحدت امت اسلامی باشند و برای تحقق وحدت و انسجام اسلامی و رفع چالش‌ها و موانع اين هدف والا به ايفای وظيفه كنونی خود بپردازند و تلاش نمايند تا وحدت امت اسلامی، تحقق يابد.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ اصول كافی، ج 1، ص 403.
2 ـ نهج البلاغه، خطبه 86.
3 ـ الزموا ما عقد عليه حبل الجماعة؛ نهج البلاغه، خ 151، و عليكم بالتواصل و التباذل و اياكم و التدابر و التقاطع؛ همان، نامه 47، و ليس رجل احرص علی جماعة امة محمد و الفتها منی ابتغی بذلك حسن الثواب و كرم المآب؛ همان، نامه 78.
4 - آل عمران: 64.
________________________________________ 21 ________________________________________
به علاوه لزوم اهتمام نسبت به امور مسلمانان جهان به عنوان وظيفه اساسی يك مسلمان؛ «من أصبح لا يهتمّ بأمور المسلمين فليس بمسلم، هر كس به روز درآيد و به امور مسلمانان اهتمام نورزد، مسلمان نيست.» ( 1 ) و ضرورت برنامه ريزی و تلاش برای حسن تفاهم ( 2 ) ، همگرايی و برقرار ساختن پيوند، تعاون و همكاری گسترده اُمت اسلامی نيز شناخت عربستان و وهابيت را لازم نموده است؛ بلكه مسؤوليت خاص، بسيار مهم و سنگين جهانِ تشيع و پيروان اهل بيت+ و روحانيت گرانمايه آن در ايجاد انسجام و وحدت ميان امت اسلامی و وظيفه و مأموريت ويژه روحانيون كاروان‌ها در شناساندن معارف ناب اسلامی و هدايت امت از طريق كلام اهل بيت+ ( 3 ) ، شناخت و تعامل با عربستان در اين عرصه را از اهميت و ضرورت بيشتری برخوردار ساخته است.
6. عربستان از يك سو جايگاه ويژه عبادت و ذكر و نيايش ( 4 ) و يكی از بهترين مكان‌های تعظيم شعائر دينی «إِنَّ الصَّفَا وَ المَروَةَ مِن شَعَائِرِ الله، در حقيقت صفا و مروه از شعائر خدا است [كه يادآور اوست]» ( 5 ) و «وَ البُدنَ جَعَلنَاهَا لَكُم مِن شَعَائِرِ اللهِ، و شتران فربه را برای شما از شعائر خدا قرار داديم.» ( 6 ) و از سوی ديگر بهترين محل ابراز برائت از مشركان ( 7 ) و قدرت نمايی مسلمانان در برابر همه دشمنان اسلام و مسلمين است. ( 8 )
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ بحارالانوار، ج 74، ص 339 - 337.
2 ـ يكديگر را خوب و آن طور كه هستند، فهميدن؛ مطهری، مرتضی؛ حج، ص 9.
3 ـ فان الناس لو علموا محاسن كلامنا لاتبعونا؛ شيخ صدوق، عيون اخبار الرضا، ج 2، ص 275. نيز امام صادق: شَرِّقا او غَرّبا فلا تجدان علماً صحيحاً الا شيئاً صحيحاً خرج من عندنا اهل بيت؛ وسايل الشيعه، ج 21، ص 477.
4 - بقره، 198 و 200 و 203.
5 - بقره، 158.
6 - حج، 36 و مائده، 2.
7 - توبه، 3 - 1، ممتحنه، 4، زخرف، 26.
8 - انفال، 60.
________________________________________ 22 ________________________________________
بدين جهت شناخت اين كشور، ما را در برانگيختن و ياری امت اسلامی برای احساس قدرت پايا و پويای خويش و قد برافراشتن در برابر استكبار و مبارزه با ظلم و ستم جهانی توانا می‌سازد.
7. عربستان از يك سو محل ياد كردن از حقيقت انسان كامل و الگوهای والای انسانی است؛ ياد كرد حضرت آدم( عليه السلام )، حضرت ابراهيم( عليه السلام ): «وَ اذكُر فِي الكِتَابِ إِبرَاهِيمَ، و در اين كتاب به ياد ابراهيم پرداز» ( 1 ) ، و حضرت اسماعيل( عليه السلام )؛ «وَ اذكُر فِي الكِتَابِ إِسماعِيلَ، و در اين كتاب از اسماعيل ياد كن.» ( 2 ) و ياد كرد پيامبر اعظم(صلی الله علیه و آله ) و امامان معصوم+ و ديگر شخصيت‌های نقش آفرين در عرصه تعالی انسانيت، برای راه يابی و الگوگرفتن از آنان است. ( 3 ) چنان كه از سوی ديگر، محل تنبّه‌یافتن به دشمني ابليس با آدم ( 4 ) و شناساندن نقش او در هبوط ( 5 ) و خوار ساختن انسان ( 6 ) و دور ساختن آدمی از بهشت ( 7 ) و فرو افتادن او در جهنم ( 8 ) برای هشياری هر چه بيشتر انسان ( 9 ) و مخالفت و دشمنی ورزيدن در برابر شيطان است. ( 10 )
8. شكل گيری نوعی تفكر متصلّب، متعصّب و خشن دينی و پروراندن گونه‌ای از نگرش غلط مذهبی تحت عنوان «وهابيت و سلفی گرايی» در عربستان
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 - مريم: 41، ص: 45.
2 - مريم: 54، ص: 48.
3 - احزاب: 21، ممتحنه: 4.
4 - بقره: 168، 208، انعام: 142، يس: 36، 60.
5 - اعراف: 24.
6 - فرقان: 29.
7 - طه: 117.
8 - ص: 84، اسراء: 63، شعراء: 94.
9 - يس: 62.
10 - فاطر: 6.
________________________________________ 23 ________________________________________
كه برآيند آن در تروريسم، جلوه نمايی كرده و سيمای درخشان و چهره تابناك دين و مذاهب اسلامی را در ميان جامعه بشری مخدوش ساخته است، همچنين برنامه گسترده گسترانيدن انديشه وهابيت در ميان همه مسلمانان و وهابی سازی همه امت، آن هم تحت عنوان مقدس «گسترش توحيد» و «امر به معروف و نهی از منكر»، ضرورت شناخت عربستان و وهابيت را مضاعف ساخته است؛ زيرا بدون اين شناخت، نمی‌توان در برابر آنان، برنامه راهبردی مناسبی برای تصحيح انديشه تجسم گرايانه آنان و ارائه توحيد ناب و معرفی معارف و محاسن كلام اهل بيت+ به جهانيان، تدوين استراتژی تبليغی جهان تشيع در ميان امت اسلامی و در ميان شيعيان، طراحی، برنامه ريزی و اجرا نمود.
افزون بر رسالت جهانی تشيع در پيراستنِ چهره درخشان انديشه اسلامی از اين نوع تفكر خشك، منجمد و اَعمال خشونت بار آن و هدايت توده ناآگاه و عوام گمراه شده اهل سنت توسط وهابيون، حضور و مشاركت مداوم زائران ايرانی و شيعی به ويژه قشر جوانان و نوجوانان در آن كشور و مسؤوليت مهم روحانيون برای مصون سازی زائران خانه خدا در برابر تهاجمات و شبهه پراكنی‌های روز افزون آنها و لزوم آگاهی و مجهز شدن برای دفاع عقلانی، مستدل و جانانه برای حفظ انديشه ناب شيعی، همچنين شناخت حساسيت‌های آنان برای باز داشتن زائران از كارهايی كه بهانه به دست وهابيون تندرو می‌دهد، نيز ما را به ضرورت شناخت وهابيت و شبهات و برنامه‌های آينده آنان، برای ايفای يك نقش مؤثر، رهنمون می‌سازد.
نوشتاری كه پيش رو داريد، درسنامه شناخت عربستان و وهابيت است و در سه فصل تدوين شده است:
1. جغرافيای طبيعی، انسانی و اجتماعی و فرهنگی - آموزشی عربستان.
2. نظام سياسی ـ اقتصادی عربستان.
3. وهابيت و عربستان.
________________________________________ 24 ________________________________________
در اين كتاب كوشش شده اطلاعات مربوط به موضوع بحث، پيشينه، سير تحولات و برآيند آن، به صورت جامع و تا حد ممكن به روز، از منابع موجود، گردآوری و متناسب با نياز خوانندگان، به ویژه روحانیون و کارگزاران حج و زیارت، به صورت كامل با قلمی روان، تنظيم و ارائه شود.
گفتنی است محدوديت تاريخ نويسی مكتوب بشری به سه هزار سال پيش از ميلاد مسيح ( 1 ) ، ارائه تصويری روشن از همه فراز و نشيب‌ها در طول تاريخ را با دشواری هايی رو به رو ساخته است، بدين جهت و به خاطر رعايت اختصار و به دليل توجه به اولويت‌های نياز مخاطبان در اين درسنامه، با اشاره به پيشينه و فرآيند تحولات پيشينی، بيشتر، دوران معاصر و وضعيت كنونی مورد توجه قرار گرفته است.
در پایان، ضمن تقدیر و تشکر از تلاش و اهتمام محقق و مؤلف ارجمند، جناب حجت الاسلام و المسلمین آقای علی محمدی آشنانی، اميد است مطالب کتاب برای آگاهی و توانمند سازی فراگیران بالاخص ابواب جمعی حج و زیارت و در جهت ايفای هر چه بهتر مسؤوليت خطير آنان مفيد باشد.
گروه علمی و تخصصی تاريخ اسلام
زمستان 1387
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ مركز فرهنگ ومعارف قرآن، دائرة المعارف قرآن، ج 2، اوّل، بوستان كتاب قم، 1383، ص 78.
________________________________________ 25 ________________________________________
چكيده
فرمان الهی مبنی بر شناخت جهان از یک سو و وضعیت کنونی جهان معاصر و صف‌آرایی استکبار جهانی در برابر مسلمانان، ویژگی‌های منحصر به فرد و جایگاه بی‌بدیل دینی ـ تاریخی عربستان و نقش برجسته آن در وحدت یا تفرقه امت اسلامی و همچنین انجام بخش عمده مأموریت‌های روحانیون کاروان‌ها به این سرزمین، آشنایی با این کشور را ضرورری ساخته است.
از سوی دیگر شناخت پیشینه، اصول و برنامه‌های آینده وهابیت به جهت دشمنی و تبلیغات سوء، علیه تشیع از اهمیت و ضرورت فراوانی برخوردار است.
تدوین استراتژی و طراحی برنامه راهبردی مناسب برای تبلیغ تشیع و آمادگی کامل برای دفاع استدلالی و قرآنی ـ روایی از اندیشه ناب شیعی از جمله اقداماتی است که می‌بایست در سیاست‌گزاری‌ها و برنامه‌ریزی‌ها لحاظ شده و مورد توجه و دقت متولیان امر قرار گیرد.
نوشتار حاضر برگرفته از همین موضوعات بوده و سعی در آشنایی مخاطبان با این سرزمین و افکار وهابیون دارد.
________________________________________ 26 ________________________________________
پرسش‌ها
1. ضرورت شناخت عربستان در چيست؟
2. ويژگی‌های خاص منطقه عربستان كدام است؟
3. عربستان جايگاه كدامين آغازهاست؟
4. نقش عربستان در بستر سازی و تحقق وحدت و انسجام اسلامی يا دامن زدن به اختلافات امت اسلامی چيست؟
4. چرا بايد امام علی( عليه السلام ) را قهرمان بی نظير امت اسلامی دانست؟
5. شناخت انديشه وهابيت برای پاكسازی و بهسازی چهره تابناك اسلام، هدايت توده ناآگاه اهل سنت، مقابله با انديشه‌های تجسم گرايانه و مصون سازی زائران ايرانی و شيعی، چه كاربردی دارد؟
6. الزامات آشنايی با عربستان برای روحانيون كاروانها در چيست؟
7. نقش شناخت وهابيت در تدوين استراتژی تبليغی جهان تشيع و انجام صحيح وظيفه و رسالت روحانيون نسبت به جامعه جهانی، جهان اسلام و زائران ايرانی و شيعی چيست؟
8. چرا برافراشتن پرچم وحدت امت اسلامی بيش از ديگران بر عهده پيروان تفكر ناب و اصيل شيعی و روحانيت راستين آن است؟
برای مطالعه بيشتر
1. مطهری، مرتضی؛ حج (گزيده‌ای از يادداشت‌ها)، صدرا.
________________________________________ 28 ________________________________________

كتابخانه تخصصي حج > از نگاهي ديگر > شناخت عربستان و وهابيت

فصل اوّل
جغرافيای طبيعی، انسانی ، اجتماعی و فرهنگی عربستان
اهداف فصل اول
1. شناخت سيمای كلی و ويژگی‌های عمومی عربستان
2. شناخت جغرافيای طبيعی عربستان از ابتدای دحوالارض
3. شناخت جغرافيای انسانی عربستان
4. شناخت جغرافيای اجتماعی عربستان
5. شناخت جغرافيای فرهنگی و آموزشی عربستان
________________________________________ 29 ________________________________________
پیش‌درآمد
در ابتدا به منظور دستيابی به شناخت كلی، ويژگی‌های عمومی عربستان تبيين می‌شود. سپس جغرافيای طبيعی، از آغاز گسترش زمين تا كنون و جغرافيای انسانی، فرهنگی، آموزشی و اجتماعی اين كشور با اشاره به پيشينه و تأكيد بيشتر بر وضعيت كنونی مورد بررسی قرار می‌گيرد.
1. ساختار كلی و ويژگی‌های عمومی
نام: عربستان سعودی = المملكة العربية السعودية = Saudi Arabia )) ( 1 )
نوع حكومت: پادشاهی (پادشاهی مطلقه اسلامی)
پايتخت: شهر رياض از سال 1955 ميلادی = 1375 ه‍ . ق تا كنون.
روز استقلال: 23 سپتامبر سال 1932 م = 1350 ه‍ . ق كه به «روز اتحاد» موسوم می‌باشد.
روز ملّی: اول ميزان، برابر 23 سپتامبر هر سال ميلادی.
پرچم: به شكل مستطيل با رنگ سبز كه در وسط آن بر فراز شمشيری، به رنگ سفيد به خط ثلث نوشته شده است: «لا اله الاّ الله محمد رسول الله». اين پرچم به احترام شهادتين هرگز نيمه‌افراشته نمی‌شود
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ در جهان معاصر، عربستان تنها كشوری است كه به نام يك خاندان(آل سعود)، منتسب است.
________________________________________ 31 ________________________________________
نشان رسمی: نشان رسمی كشور از زمان محمد بن سعود، يك نخل خرما در ميان دو شمشيری است كه يكديگر را قطع كرده‌اند. ( 1 )
موقعيت: از كشورهای قاره آسيا ( 2 ) در منطقه استراتژيك خاورميانه ( 3 ) ، هم‌مرز با خليج فارس و دريای سرخ است.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ العجلانی، منير؛ تاريخ البلاد السعوديه، ج 1، ص ز.
2 ـ آسيا با مساحتی بيش از 44 ميليون كيلومتر مربع، بزرگترين قاره كره زمين است كه بيش از يك چهارم مساحت كل خشكی‌های زمين (= 135 ميليون كيلومتر مربع) را در بر گرفته و 60% جمعيت دنيا را در خود جای داده است.
3 ـ خاورميانه (Middle East ) اصطلاحی است كه برای اولين بار در سال 1320 ميلادی توسط يك افسر امريكايی به كار گرفته شد و پس از آن به تدريج در ميان سياستمداران كشورها رايج گرديد. سازمان ملل، اين اصطلاح را در سال 1948 پذيرفت. برخی، پديد آورنده اين اصطلاح را فرماندهی نظامی بريتانيا در خلال جنگ جهانی دانسته‌اند. (جغرافيای كشورهای مسلمان، ص 11، العجلانی، منير، تاريخ بلاد عربی سعودی، ص 9.)
________________________________________ 32 ________________________________________
وسعت جغرافيايی: دارای 350/240/2 كيلومتر مربع (730/868 ميل مربع) مساحت، ( 1 ) بزرگترين كشور شبه جزيره عربستان، ( 2 ) چهارمين كشور بزرگ قاره آسيا و سيزدهمين كشور بزرگ جهان ( 3 ) . مساحت آن تقريباً 5/1 برابر ايران، 3 برابر فرانسه و 4 برابر عراق است.
طول جغرافيايی: بين خط العرض جغرافيايی 0 16 الی0 32 درجه در شمال خط استوا
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ گودوين، عربستان سعودی، ص 121، 1960582 كيلومتر مربع، نيز سايت world Atlas Home ، www. About. com: Geography .
2 ـ شبه جزيره عربستان در نيمكره شمالی و نيمكره شرقی جنوب غربی آسيا قرار گرفته است و از مشرق با خليج فارس، از مغرب با دريای سرخ (دريای قلزم) و از جنوب با اقيانوس هند، هم مرز است. مرز شمالی آن را به دقت نمی‌توان معين كرد ولی می‌توان خطی فرضی را از خليج عقبه تا فرات امتداد داد و آن را مرز شمالی اين شبه جزيره دانست. اين شبه جزيره از هفت كشور؛ عربستان سعودی، جمهوری يمن، عمان، امارات متحده عربی، قطر، بحرين و كويت تشكيل شده است.
3 ـ برازش، محمد رضا؛ عربستان سعودی، اوّل، آفتاب هشتم، 1385، مشهد، ص 13.
________________________________________ 33 ________________________________________
ارتفاع از سطح دريا: از 750 تا 1500 متر. ( 1 )
پست‌ترين نقطه: برابرِ خليج فارس در سطح دريا.
بالاترين نقطه: جبل سَوداء، 133/3 متر. ( 2 )
همسايگان: عربستان سعودی از شمال به اردن و عراق و از جنوب به جمهوری يمن و عمان و از شرق به كويت، بحرين، قطر و امارات عربی متحده و خليج فارس و از غرب به دريای سرخ محدود می‌شود و داراي 431/4 كيلومتر مرز زمينی با همسايگان است؛ با عراق 814 كيلومتر، با اردن 744 كيلومتر، با كويت 222 كيلومتر، با عمان 676 كيلومتر، با قطر 60 كيلومتر، با امارات عربی متحده 457 كيلومتر و با يمن 458/1 كيلومتر مرز مشترك دارد. ( 3 )
خط ساحلی: 640/2 كيلومتر خط ساحلی با خليج فارس و دريای سرخ.
جمعيت: بر اساس سرشماری ژولای سال 2005 ميلادی = 1426 ه‍ . ق دارای 599/417/26 نفر است كه 21 ميليون نفر آن بومی و تعداد 076/576/5 نفر آن مهاجرِ غير عربستانی است.
دين و مذهب: دين رسمی اين كشور اسلام و مذهب رسمی آن سنی حنبلی است و كشور بر اساس آيين وهابيت اداره می‌شود. در منطقه حجاز، بيشتر، مالكی مذهب و در نجد بيشتر مردم پيرو مذهب حنبلی هستند. بر طبق آمارهای منتشره حدود 85 در صد سنی و 15 در صد شيعه هستند. ( 4 ) شمار رسمی جمعيت شيعيان عربستان بيش از دو ميليون نفر است كه بيشتر آنان در منطقه شرقيه و
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ برخی از منابع شهر طائف را دارای 1800 متر ارتفاع از سطح دريا دانسته‌اند. دليل المملكة العربيه السعوديه، ص 9 و برخی كوه‌های جنوب مكه را دارای بيش از 2400 متر ارتفاع از سطح دريا معرفی كرده‌اند. گودوين، عربستان سعودی، ص 15.
2 ـ سايت world Atlas Home ، www. About. com: Geography .
3 ـ سايت world Atlas Home ، www. About. com: Geography .
4 ـ فخری، محمد؛ عربستان، ويرايش دوم، اوّل، مؤسسه مطالعات و پژوهشهای بازرگانی، 1372، تهران، ص 8، نصيری، عبدالله؛ آشنايی با عربستان، اوّل، نشر مشعر، 1386، ص 16.
________________________________________ 34 ________________________________________
شهرهای دمام، احساء و قطيف و حدود 50 هزار نفر آنان در مدينه منوره سكونت دارند. ( 1 ) در عسير و نجران گروهی از شيعه اسماعيليه وجود دارند. در حوالی مكه معظمه، بخشی از يمنی‌های مقيم عربستان، زيدی مذهب هستند و در جنوب و نزديك مرز يمن نيز گروه هايی از فرقه‌های مختلف شيعه، زندگی می‌نمايند.
گفته شده 3 درصد مسيحی و حدود 4 درصد از اديان ديگر نيز در كشور عربستان سكونت دارند. بر طبق آخرين آمار در 1991 حدود شصت هزار مسيحی كاتوليك (خارجی) در اين كشور زندگی می‌كنند.
زبان و خط رسمی: عربی (از زبان و خط‌های سامی) است. در ادارات دولتی، مراكز تجاری و دانشگاه ها، از زبان انگليسی نيز استفاده می‌شود. در ميان مهاجرين، زبان‌های مختلفی همچون اردو، پشتو، تركی استانبولی، هوسه و ... نيز رايج است.
تقسيمات كشوری: دارای سيزده منطقه يا استان است؛ 1. رياض 2. شرقيه 3. مكه مكرمه 4. مدينه منوره 5. حائل 6. القصيم 7. تبوك 8. الباحه 9. عسير 10. نجران 11. جوف 12. جيزان 13. الحدود الشمالية.
در حال حاضر استان رياض و مكه مكرمه توسط برادران شاه، استان شرقيه توسط فرزند ملك فهد، يك منطقه توسط برادر زاده مؤسس سلسله سعودی و استان‌های ديگر توسط نوادگان ديگر عبدالعزيز اداره می‌شوند.
تقويم رسمی ام القری: اين تقويم، طبق سال هجری قمری با 354 روز، تنظيم شده كه از اوّل محرم آغاز مي گردد و در آخر ذی حجه پايان می‌پذيرد.
تعطيلات: تعطيلات ساليانه از بيست و پنجم ماه مبارك رمضان تا پنجم شوال به مناسبت عيد فطر و از پنجم تا پانزدهم ذی حجه به مناسبت عيد قربان تعطيل می‌باشد
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ آشنايی با عربستان، ص 17.
________________________________________ 35 ________________________________________
تعطيلات هفتگی روزهای جمعه است و بانك‌ها و برخی از ادارات، روزهای پنج شنبه را نيز تعطيل می‌كنند.
روزها به هنگام برگزاری نماز، همه اماكن دولتی و تجاری تعطيل هستند.
ساعت: ساعت اين كشور، 3 ساعت جلوتر از ساعت گرينويچ (GMT ) می‌باشد و اختلاف آن با ساعت جمهوری اسلامی ايران، 30 دقيقه است.
ساعت كار: در بيشتر ادارات، ساعت كار از 30/7 صبح آغاز مي شود و در 30/14 پايان می‌يابد ولی بيشتر شركت ها، مؤسسات خاص و بانك‌ها در دو نوبتِ صبح از ساعت 8 الی 13 و عصر از ساعت 16 الی 19 به كار می‌پردازند.
واحد پول: واحد پول «ريال» است؛ هر ريال برابر با 100 هلله است. اسكناس‌های رايج اين كشور 10، 20، 50، 100، 200 و 500 ريالی می‌باشد و سكه‌های رايج آن 10، 25، 50 هلله و يك ريالی است.
از ديرباز تا كنون يك دلار آمريكا برابر با 745/3 ريال و يك ليره استرلينگ برابر با 846/5 ريال ثابت مانده است؛ زيرا دولت در برابر گرانی و تورم با پشتيبانی و اقدامات لازم، از كاهش ارزش پول ملی جلوگيری می‌كند.
واحد اندازه‌گيری: مقياس اندازه گيری طول «متر» و نظام وزن آن بر اساس «كيلو گرم» است.
2. جغرافيای طبيعی عربستان
در اين بخش، نخست، پيشينه طبيعی و سپس عوارض، آب و هوا، پوشش گياهی و محيط زيست، ذخاير و منابع طبيعی، شهرها و بنادر مهم مورد، بحث و بررسی قرار می‌گيرد:
الف. پيشينه طبيعی
________________________________________ 36 ________________________________________
برابر قرآن كريم در مورد گسترانيدن زمين ( 1 ) و به تصريح روايات ( 2 ) ، سرزمين عربستان، كهن ترين بلكه نخستين نقطه پيدايش و گسترش كره خاكی است. امام علی( عليه السلام ) در پاسخ اين پرسش كه «چرا مكه را ام القری ناميده اند؟» فرمود: «لانّ الارض دحيت من تحتها، چون زمين از ذيل آن نقطه، گسترش يافته است.» ( 3 )
برخی از روايات، آفرينش شهر مكه و گستراندن آن تا بيت المقدس را تا دو هزار سال، قبل از آفرينش زمين معرفی ( 4 ) و برخی بنيان نهادن كعبه را قبل از آفرينش حضرت آدم( عليه السلام ) و توسط فرشتگان و ساخت كعبه به وسيله آن حضرت را برای دومين بار معرفی كرده‌اند. پس از آدم، برخی از فرزندش «شيث» نيز در ساخت كعبه نام برده‌اند. ( 5 )
در ميان تحولات بعدی، حوادثی همچون عدم غرق شدن كعبه در جريان توفان نوح ( 6 ) ، بلكه پنهان شدن آن از زمان توفان تا زمان حضرت ابراهيم( عليه السلام ) و آشكار ساختن و معرفی آن برای حضرتش: «وَإِذ بَوَّأنَا لاِِبرَاهِيمَ مَكَانَ البَيتِ، چون برای ابراهيم جای خانه را معين كرديم» ( 7 ) و بازسازی آن؛ «وَ إِذ يَرفَعُ إِبرَاهِيمُ القَوَاعِدَ مِنَ البَيتِ
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 - نازعات: 30.
2 ـ بحارالانوار، ج 57، ص 232 و ج 66، ص 254 نيز حج و عمره در قرآن و حديث، ص 94.
3 ـ شيخ صدوق، علل الشرايع، ج 1 - 2، مكتبة الداوری، قم ، ص 593.
4 ـ محمدی ری شهری، محمد؛ حج و عمره در قرآن و حديث، ترجمه جواد محدثی، دارالحديث، ص 32 و 96.
5 ـ ازرقی، محمد بن عبدالله بن احمد؛ اخبار مكه و ما جاء فيها من الاثار، به نقل از كردی مكی، محمد طاهر؛ كعبه و مسجدالحرام در گذر تاريخ، ترجمه انصاری، محمد هادی؛ دوم، نشر مشعر، 1384، ص 18 - 15.
6 ـ و قيل سمی به (بيت العتيق) لانه اعتق من الطوفان فغرقت الارض كلها الا موضع البيت؛ مجمع البيان، ج 8-7، ص 130 نيز: حج و عمره در قرآن و حديث، ص 90.
7 - حج: 26.
________________________________________ 37 ________________________________________
وَإِسمَاعِيلُ، و هنگامی كه ابراهيم و اسماعيل پايه‌های خانه (كعبه) را بالا می‌بردند.» ( 1 ) و پاكسازی آن به فرمان و هدايت الهی توسط حضرت ابراهيم و اسماعيل Š ؛ «وَ عَهِدنَا إِلَی إِبرَاهِيمَ وَإِسمَاعِيلَ أَن طَهِّرَا بَيتِيَ لِلطَّائِفِينَ وَالعَاكِفِينَ وَالرُّكَّعِ السُّجُودِ، و به ابراهيم و اسماعيل فرمان داديم كه خانه مرا برای طواف كنندگان و معتكفان و ركوع و سجده كنندگان پاكيزه كنيد.» ( 2 ) ، از موارد مهم و قابل اشاره است. ( 3 )
باستان شناسان، قدمت اين سرزمين را به دوران ماقبل تاريخ و «عصر حجر» منتسب ساخته‌اند. آنان اكتشافات باستانی و آثار زير خاكی را بهترين شاهد اين قدمت دانسته‌اند. ( 4 ) كشف آثار دوره برنزی در برخی از مناطق اين كشور نيز مؤيِّد پيشينه بسيار كهن آن است. ( 5 )
بر اساس برخی از پژوهش‌های زمين شناسی، ( 6 ) كوه‌های شبه جزيره عرب متعلق به دوران دوم زمين شناسی؛ يعنی دوره ژوراسيك است. ( 7 ) گفته شده زيربنای شبه جزيره عربستان از نظر زمين شناختی دارای ساختاری بسيار قديمی است كه همزمان با پيدايش قلل رشته كوه آلپ در اروپا تشكيل شده است. شصت
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 - بقره: 127.
2 - بقره: 125.
3 ـ كعبه و مسجدالحرام در گذر تاريخ، ص 26.
4 ـ عبده، طلعت احمد محمد؛ جغرافيای تاريخی شبه جزيره عربی در دوران ماقبل تاريخ، ص 184 ـ 268. برای تفصيل بيشتر به: شرف الدين، المدن و الاماكن الأثريه فی شمال و جنوب الجزيره.
5 ـ تاريخ البلاد العربية السعوديه، ص 5.
6 ـ تاريخ زندگی كره زمين دو تا پنج ميليارد سال تخمين زده می‌شود؛ مخدوم، مجيد؛ شالوده آمايش سرزمين، دانشگاه تهران، ششم، ص 3.
7 ـ افزون بر دوران بيش از دورانهای شناخته شده، زمين شناسی به سه دوران اساسی پالئوزوئيك = كهن زيست و مزوزوئيك = ميان زيست و سنوزوئيك = نوزيست تقسيم می‌شود. دوره ژوراسيك از دوره‌های متعلق به دوران دوم يعنی مزوزوئيك است؛ دولت آبادی، حسن؛ فرهنگ محيط زيست فرهنگ معاصر، اوّل، 1382، ص 113.
________________________________________ 38 ________________________________________
ميليون سال پيش در اعماق دريايی كم عمق كه اكنون به بيابان‌های وسيع مركزی عربستان سعودی تبديل شده، لايه ضخيمی از سنگ‌های آهكی تشكل گرديد. امروزه در فاصله‌ای نه چندان دور از رياض در اين چينه بندی آهكی، غارها و سوراخ‌های بی شماری پديد آمده است كه در زبان عربی آنها را «دهل» می‌نامند. از زمانی كه كاشفان غير حرفه‌ای اين غارها را در دهه 1980 كشف كردند، دهل‌های زيبا و غير عادی بسياری در اين منطقه يافت شده است. ( 1 )
زمين شناسان بر اين باورند كه عربستان از يك سو دنباله صحرای بزرگ آفريقاست كه توسط دره نيل و خليج بزرگ دريای سرخ از آن مُنفك گرديده است و از سوی ديگر امتداد ريگستان وسيعی است كه در آسيا از قلب ايران تا صحرای گبی گسترده شده است. رشته كوه‌های نسبتاً مرتفعی كه از شبه جزيره سينا آغاز و در امتداد دريای سرخ تا خليج فارس كشيده شده، همچون ديواری، اين شبه جزيره را محصور نموده است.
در لا به لای اين ارتفاعات، دره‌های كوچك و بزرگی به نام «وادی» ديده می‌شود. ( 2 ) مهم ترين وادی‌های ساحلی آن كشور؛ عفال، صدر، اليسر، مراش، سلمی، دما، اظلم، شلبه، عنتر، المياه، املج، الفرعه، الفقير، بنی مالك، فاطمه، نعمان، سعديه، ليث و مشهورترين وادی‌های داخلی آن، رنيه، تربه، ليه، فجر، عتيق، حمض، جزل و مصول هستند. ( 3 )
ب. عوارض طبيعی
كشور عربستان سعودی از نظر جغرافيايی به چهار منطقه و سه ناحيه تقسيم

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ گودوين، ويليام؛ عربستان سعودی، ص 13 ـ 16.
2 ـ شهيدی، سيد جعفر؛ تاريخ تحليلی اسلام، ص 1 نيز عربستان، ص 4.
3 ـ شاكر، محمود؛ شبه جزيره، ص 36 - 30. برای اطلاعات بيشتر به معجم ادوية الجزيره، عبدالله محمد بن خميس، و قلب الحجاز، عاتق بن غيث البلادی مراجعه شود.
________________________________________ 38 ________________________________________
می‌شود:
1ـ ارتفاعات غربی
سلسله كوه‌های «سروات» كه از خليج عقبه آغاز مي شود و تا منطقه حجاز و عسير ادامه دارد و دشت تهامه در آن قرار گرفته است.
2ـ نجد
مركز شبه جزيره عربستان مي باشد و قسمت اعظم آن را فرا گرفته است.
3ـ احساء و قطيف
در ساحل شرقی كرانه‌های خليج فارس قرار گرفته است.
4ـ صحراهای شن‌زار
اين بيابان‌ها به سه قسمت تقسيم شده‌اند:
الف. صحرای نفود يا «باديه سماوه»: در شمال عربستان و دارای هفتاد هزار كيلومتر مربع مساحت و مركب از تپه‌های شن سفيد و سرخ است.
ب. صحرای دهناء: حد واسط ميان صحرای «نفود» و صحرای «ربع الخالی» است.
ج. صحرای ربع الخالی =Empty quarter يا رمله: اين بيابان با مساحت تقريبی 000/600 كيلومتر مربع و تنوع شگفت انگيزش قبل از اكتشافِ منابع فراوان نفت در آن، از هرگونه تمدن و آبادانی تهی بود امّا پس از اكتشاف، اهميت زيادی يافته است.
نواحی سه گانه عربستان عبارتند از:
1. تهامه يا غور
در اين منطقه كه به علت شدت گرما، آفتاب سوزان و نوزيدن باد، تهامه ناميده شده، زندگی مشكل است. استان جيزان در ناحيه عسير و ساحل دريای سرخ، در تهامه واقع شده است.
2. نجد (= سرزمين مرتفع)
دارای 750 تا 1500 متر ارتفاع از سطح دريا است. اين ناحيه كه بيشترين
________________________________________ 39 ________________________________________
قسمت عربستان را تشكيل می‌دهد، موطن آل سعود، كانون شكل گيری آيين وهابيت و شهر رياض پايتخت عربستان را در بر می‌گيرد.
3. حجاز
استان غربی و مناطق كوهستانی شمال غربی عربستان است كه به دليل آن كه رشته كوه‌های بلندی دارد و مانع ارتباط طرفين خود با يكديگر شده، حجاز ناميده شده است. شهرهای مقدس مكه، مدينه، يَنبُع، جدَّه و طائف نيز در آن قرار گرفته‌اند.
ج. آب و هوا
عربستان به دليل قرار گرفتن در نيم كره شمالی و نزديكی به خط استوا، دارای آب و هوايی خشن و دارای بيابانی خشك و تفتيده با دمايی بسيار بالا و طاقت فرساست؛ هوای اين كشور در تابستان بسيار گرم و در زمستان معتدل می‌باشد؛ در ماه‌های گرم از خرداد تا اواخر شهريور، ميانگين دما 38 درجه سانتی گراد و در ماه‌های سرد بين آذر تا اواخر اسفند، درجه حرارات هوا به 23 درجه سانتی گراد در جده و 14 درجه در دمام می‌رسد. در اغلب مناطق، ميانگين درجه حرارت از 30 تا 49 درجه و در مناطق داخلی بالغ بر 54 درجه است. ( 1 )
در اين كشور بارندگی بسيار كم است و برف و تگرگ به ندرت و فقط در مناطق كوهستانی و زمين‌های با ارتفاع زياد می‌بارد؛ متوسط بارش ساليانه اين كشور 100 ميلی متر و در مناطق شرقی تا 400 ميلی متر در سال گزارش شده است، در حالی كه ميزان بارندگی برخی از مناطق شمالی ايران به 200 ميلی متر در روز می‌رسد. ( 2 ) برخی علت نام گذاری مكه را بدين اسم، كمبود آب دانسته‌اند،
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ عربستان، ص 6.
2 ـ دليل المملكة العربية السعودية، ص 1، نصيری، عبدالله؛ آشنايی با عربستان، ص 12.
________________________________________ 40 ________________________________________
گويا زمينِ آن منطقه، آب را مكيده و در خود فرو برده است. ( 1 )
با آن كه اين كشور از دو طرف به آبهای آزاد راه دارد و از غرب به دريای سرخ و از طريق آن به تنگه باب المندب و كانال سوئز و از شرق به خليج فارس و از طريق آن به تنگه هرمز ( 2 ) مرتبط مي شود و نيز با آن كه دو طرف اين كشور را دريا احاطه كرده ولی به علت اندك بودن وسعت آب‌های مجاور، از گرما و خشكی اراضی و بيابان هايش كاسته نشده است.
به علت وزش بادهای موسمی در نقاط مركزی عربستان، ميزان بسيار ناچيزی از باران‌های اقيانوس هند به داخل اين منطقه نفوذ می‌كند. به همين دليل، گاه خشك سالی هايی سخت در آن ايجاد می‌شود و گاه نيز رگبارهای تند و كوتاه به صورت غيرعادی می‌بارد و منطقه حجاز را تهديد می‌كند.
افزون بر باران‌های سيل آسا، توفان شن و ماسه نيز از خطرهای طبيعی است كه مناطق دارای اين نوع آب و هوا را تهديد می‌كند.
در عربستان هيچ رودخانه دائمی يا فصلی وجود ندارد كه به دريا بريزد و مردم مجبورند با حفر چاه از ذخاير آبی موجود استفاده كنند ولی در آن وادی هايی هست كه سيلاب‌ها را در خود جمع می‌كند و به همين دليل در دره‌های عميق منطقه حضرموت، آب‌های زيرزمينی فراوانی وجود دارد.
طبق برخی از آمارها، آب‌های زير زمينی غير قابل جايگزين در اين كشور را كه از آن به عنوان «آب فسيلی» ياد می‌شود، 000/350 ميليارد متر مكعب تخمين زده و آن را بر اساس جمعيت و مصرف كنونی تا سه قرن كافی دانسته‌اند. ( 3 ) گفته شده يكی از اين سفره‌ها به نام واسعه كه بزرگ ترين سفره آب زير زمينی عربستان است، بيش از تمام خليج فارس آب دارد.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ امينی، تاريخ مكه، ص 26.
2 ـ برازش، عربستان سعودی، ص 17.
3 ـ نصيری، آشنايی با عربستان، ص 20.
________________________________________ 41 ________________________________________
اكنون آب‌های سطحی كه بيشتر در مناطق غرب و جنوب غربی آن وجود دارد 10% و آب‌های زير زمينی 60% است و اصلاح و شيرين نمودن آب‌های شور، حدود 30% از نيازهای اين كشور به آب را برطرف می‌سازد.
گفتنی است به دليل گستردگی صحراها، وضعيت زمين و كمبود آب، 24/98% زمين‌های عربستان غير قابل استفاده و تنها 67/1% از اراضی آن قابل استفاده است و فقط 09/0% آن زمين كشاورزی و قابل زراعت می‌باشد. ( 1 ) به همين جهت عربستان برای تأمين آب مورد نياز از طريق شيرين سازی آب شور دريا، سرمايه گذاری زيادی كرده است.
نكته جالب توجه آن است كه علی رغم چنين آب و هوايی به دليل دعای حضرت ابراهيم( عليه السلام ) مبنی بر «وَارزُقهُم مِنَ الَّثمَرَاتِ، و آنان را از محصولات [مورد نيازشان] روزی ده» ( 2 ) و پذيرش فراگيرتر خداوند «قَالَ وَ مَن كَفَرَ فَأُمَتِّعُهُ قَلِيلاً ثُمَّ أَضطَرُّهُ إِلی عَذَابِ النَّارِ وَبِئسَ المَصِيرُ، فرمود: و هر كس كه كفر بورزد، اندكی برخوردارش می‌كنم، سپس او را با خواری به سوی آتش [دوزخ] می‌كشانم.» ( 3 ) ، انواع فراورده‌ها بدان سرزمين آورده می‌شود و فراوانی انواع مواد غذايی در آن به خوبی مشهود است: «يُجبَی إِلَيهِ ثَمَرَاتُ كُلِّ شَيء رِزقاً مِن لَدُنَّا وَ لكِنَّ أَكثَرَهُم لاَ يَعلَمُونَ، محصولات هر چيزی - كه رزقی از جانب ماست - به سوی آن سرازير می‌شود، ولی بيشترشان نمی‌دانند.» ( 4 )
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ عبده، احمد محمد؛ جغرافيای تاريخی شبه جزيره، ص 44 و فخری، محمد؛ عربستان، ص 104 و سايت world Atlas Home ، www. About. com: Geography .
2 - ابراهيم: 37 نيز بقره: 126.
3 - بقره: 126.
4 - قصص: 57
________________________________________ 42 ________________________________________
د. پوشش گياهی و محيط زيست
پوشش گياهی عربستان، متناسب با آب و هوای خشك و بيابانی و به صورت بوته‌ها و درختچه‌های خاردار و سوزنی شكل با تنوع بسيار زياد (80 نوع) ( 1 ) است كه با ريشه‌های عميق از آب‌های زير زمينی تغذيه می‌كنند. درختان آن نيز بيشتر از نوع درخت خرما و اكاليپتوس است كه مخصوص آب و هوای خشك و صحرايی يا مرطوب كنار ساحل است. ( 2 ) قرآن كريم از زبان حضرت ابراهيم( عليه السلام ) منطقه مكه مكرمه را غير مزروع و بيابانی بدون كشت خوانده است: «رَبَّنَا إِنِّي أَسكَنتُ مِن ذُرِّيَّتي بِوَاد غَيرِ ذِي زَرع، پروردگارا من يكی از فرزندانم را در دره‌ای بی كشت سكونت دادم.» ( 3 )
در اين كشور، به دليل همزيستی با آب و هوای بيابانی، شتر و پس از آن، اسب عربی پرورش داده مي شود كه از شهرت جهانی برخوردار است. حيوانات ديگری شامل گرگ، كفتار، روباه، خارپشت، موش صحرايی و موش خرمايی و پرندگانی همچون شاهين، عقاب، قوش، كركس، مرغ ماهی خوار، كلاغ و حواصيل نيز در اين كشور زيست می‌كنند و در مناطق بيابانی و شن زارها، گونه‌های مختلف حشرات و انواع عقرب و مار و مارمولك و سوسك صحرايی زندگی می‌كنند. (4 ) گفتنی است به دليل شكار بی رويه و عوامل ديگر؛ نسل غزال، بز كوهی، شتر مرغ و شير در اين كشور منقرض شده است. ( 5 ) اين كشور به صورت موسمی پذيرای پرندگان مهاجر نيز هست. ( 6 ) عربستان در سال 1986 = 1406 با تشكيل «هيأت وطنی برای حمايت از حيات فطری و رشد آن» برنامه ريزی برای
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ دليل المملكة العربية السعودية، ص 5.
2 ـ برازش، عربستان سعودی، آفتاب هشتم، ص 16.
3 - ابراهيم: 37.
4 ـ عربستان سعودی، ص 18.
5 ـ عربستان سعودی، ص 29.
6 ـ دليل المملكة، ص 5.
________________________________________ 43 ________________________________________
ايجاد 103 منطقه حمايت شده حفظ محيط زيست را آغاز كرده است. ( 1 )
امام علی( عليه السلام ) ضمن توصيف وضعيت آب و هوايی عربستان، علت عدم آب فراوان و هوای معتدل در آن را، فراهم آمدن زمينه برای امتحان دانسته و راز قرار گرفتن كعبه در ميان اين منطقه سنگلاخی و خشن را امتحان الهی، زدودن تكبر، استوار نمودن خضوع و گشودن درهای فضل و عفو به روی بندگان معرفی فرموده است: «الا ترون ان الله سبحانه اختبر الاولين من لدن آدم صلوات الله عليه، الی الاخرين من هذا العالم باحجار ... ثم وضعه باوعر بقاع الارض حجراً و اقل نتائق الدنيا مدراً و اضيق بطون الاوديه قُطراً بين جبال خشنة و رِمال دمثة و عيون وشلة و قری منقطعة ... ابتلاءاً عظيماً و امتحاناً شديداً و اختباراً مبيناً و تمحيصاً بليغاً جعله الله سبباً لرحمته و وصلة الی جنتّه ... و لكن الله يختبر عباده بانواع الشدائد و يتعبّدهم بانواع الَمجاهد و يبتليهم بضروب المكاره اخراجاً للتكبّر من قلوبهم و اسكاناً للتذلل ﻓﻰ نفوسهم و ليجعل ذلك ابواباً فُتُحاً الی فضله و اسباباً ذُلُلاً لعفوه» ( 2 )
«آيا مشاهده نمی‌كنيد كه همانا خداوند سبحان انسان‌های پيشين از آدم تا آيندگان اين جهان را با سنگ‌هايی در مكه آزمايش كرد ... سپس كعبه را در سنگلاخ‌ترين مكان‌ها، بی‌گياه‌ترين زمين‌ها و كم‌فاصله‌ترين دره‌ها در ميان كوه‌های خشن، سنگريزه‌های فراوان و چشمه‌های كم آب و آبادی‌های از هم دور قرار داد كه شتر، اسب و گاو و گوسفند، هيچ كدام در آن سرزمين آسايش ندارند ... كه آزمونی بزرگ و امتحانی سخت و آزمايشی آشكار است برای پاكسازی و
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ دليل المملكة، ص 7.
2 ـ نهج البلاغه، خطبه 192 مشهور به خطبه قاصعه.
________________________________________ 44 ________________________________________
خالص شدن كه خداوند آن را سبب رحمت و رسيدن به بهشت قرار داد ... در صورتی كه خداوند، بندگان خود را با انواع سختی‌ها می‌آزمايد و با مشكلات زياد به عبادت می‌خواند و به اقسام گرفتاری‌ها مبتلا می‌سازد تا كبر و خودپسندی را از دل‌هايشان خارج كند و به جای آن فروتنی آورد و درهای فضل و رحمتش را به رويشان بگشايد و وسايل عفو و بخشش را به آسانی در اختيارشان گذارد.»
د. ذخاير و منابع طبيعی
عربستان، افزون بر ذخاير نفت و گاز، دارای منابع و ذخاير طبيعی غنی و گسترده‌ای همچون طلا، نقره، مس، سنگ آهن، فسفات، سنگ مرمر، روی، بوكسيت، پتاسيم، نمك، آهك، اورانيوم و .... است.
تا كنون 4500 معدن گوناگون در اين كشور كشف شده است كه معدن طلای واقع در حدود 350 كيلومتری شرق جده با برآورد ذخيره حدود 5 ميليون تن سنگ طلا و معدن طلای مهدالذهب و ذوخيبرات با ذخيره 4/8 ميليون تن از آن جمله است. افزون بر آنها ذخاير معدنی ديگری نيز وجود دارد كه هنوز از آن بهره برداری نشده است. ( 1 )
معادن عربستان اكثراً در كوه‌های حجاز و منطقه عسير و ناحيه نجد واقع شده است. دو شهر صنعتی ينبع در ساحل دريای سرخ و جبيل در ساحل خليج فارس به اين هدف احداث شده‌اند كه وضعيت منابع و معادن عربستان را ساماندهی كنند.
ه‍ . شهرهای مهم
شهرهای عربستان از جهت‌های گوناگون؛ سياسي، مذهبی، صنعتی، تجاری و
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ برازش، عربستان سعودی، ص 44.
________________________________________ 45 ________________________________________
كشاورزی دارای اهميت می‌باشند:
سياسی
پس از رياض، شهر «جده» پايتخت سابق اين كشور است كه محل شعبات وزارتخانه‌ها و اقامت مقامات سياسی مي باشد. سپس شهر «طائف» كه به دليل خوشی آب و هوا و تشكيل هيأت دولت در فصل تابستان در آن، دارای اهميت است.
مذهبی و تاريخی
«مكه» به علت وجود كعبه، مسجدالحرام و برگزاری مناسك حج و سپس شهر «مدينه» به دليل وجود مسجد و حرم نبوی و قبرستان بقيع در آن، همچنين به دليل شكل گيری تاريخ اسلام در آنها، از اهميت مذهبی ـ تاريخی برخوردارند.
تجاری و صنعتی
از نظر تجاری، مكه و مدينه در ايام برگزاری حج، جده و شهر «دمام» در مركز منطقه شرقی، دارای اهميت هستند. منطقه شرقی به دليل دارا بودن بيشترين منابع نفت و گاز، شهر صنعتی «جبيل» واقع در ساحل خليج فارس و شهر «يَنبع» در ساحل دريای سرخ از نظر صنعت پالايش و پتروشيمی، دارای اهميت زيادی هستند.
كشاورزی
طائف، بريده، تبوك، نجران، احساء و خميس مشيط، از نقطه نظر كشاورزی دارای اهميت زيادی هستند.
و. بنادر مهم
مهمترين بندر عربستان، بندر آزاد و بازرگانی «جده» در ساحل دريای احمر است كه از نظر سياسی، تجاری و بازرگانی دارای اهميت بسيار زيادی است. اين
________________________________________ 46 ________________________________________
بندر از پيش رفته ترين شهرهاست و به دليل فرودگاه بين المللی ملك عبدالعزيز در آن، محل ورود حاجيان است. تعدادی از پايگاه‌های مهم نظامی و دريايی نيز در اين بندر قرار دارند. فواره بزرگ ملك فهد و جاده ساحلی 80 كيلومتری آن دو نقطه ديدنی جده است.
پس از جدّه، بنادر «دمام» در منطقه شيعه نشين شرقيه و پس از آن «ينبع، جيزان، جبيل، جبل و بندر نفتی رأس تنوره» دارای اهميت هستند.
علاوه بر بنادر مهم پيش گفته، عربستان دارای بنادر كوچك تری به نام‌های كوريبه، حاجی، ديبا، الوجيه، يميلوج، فاراسان، القامه، الكبار، ضيقف، ياقاری، دارين، رأس الخفيجی و رأس الحيشاب نيز می‌باشد.
3. جغرافيای انسانی
در اين بخش، پيشينه تاريخی جمعيت، نژاد و قبايل، جمعيت كنونی، تراكم و پراكندگی جمعيت و مهاجرت، مورد بحث قرار می‌گيرد:
الف. پيشينه تاريخی جمعيت
برابر پاره‌ای از روايات، نخستين انسانها يعنی حضرت آدم و حوا در اين منطقه هبوط يافته و در آن سكونت يافته اند ( 1 ) . پس از آن، در متون بسياری، تداوم زيست فرزندان حضرت آدم در آن منطقه مورد اشاره قرار گرفته است. ( 2 )
كاوش‌های باستان شناسی، نشان از حيات جمعی انسان‌ها در اين سرزمين،
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ از رسول خدا روايت شده كه فرمود: «فاوحی الله تعالی الی جبرئيل ان اهبطهما الی البلدة المباركه مكة فهبط بهما جبرئيل فالقی آدم علی الصفا و القی حواء علی المروة ...؛ تفسير راهنما، ج 1، ص 112 به نقل از تفسير عياشی، ج 1، ص 36، ج 21، تفسير برهان، ج 1، ص 84.
2 ـ كعبه و مسجدالحرام در گذر تاريخ، ص 26 - 25.
________________________________________ 47 ________________________________________
در بيست و پنج قرن قبل از ميلاد دارد. ( 1 ) برخی با استناد به شواهدی چند، قدمت آن را 8000 سال قبل از ميلاد دانسته‌اند. ( 2 )
از نُه قرن قبل از ميلاد به ويژه در دوران آشوريان، نام اين منطقه را «بلاد عرب» ( 3 ) ناميده‌اند. هومر در اديسه در نه قرن قبل از ميلاد و مورّخ معروف يونانی هيرودتس (Herodotos ) در اواسط قرن پنجم قبل از ميلاد در مكتوبات خود به اين سرزمين اشاره كرده‌اند. ( 4 ) در كتيبه‌های باقی مانده در شرح نبردهای شلمنصر سوم پادشاه آشوری (859 - 824 ق ميلاد) نيز واژه «عرب» ديده می‌شود. ( 5 )
در قرن دوم ميلادی دانشمند يونانی بطليموس با تعبير «بلاد صحرايی عربی؛ Arabia Eremon » از اين سرزمين ياد نموده و آن را به دو قسمت تقسيم كرده است: بلاد عربی خوشبخت (منطقه جنوبی =يمن) و بلاد عربی صخره‌ای (منطقه شمالی و مركزی = عربستان كنونی) ( 6 ) .
شواهد باستان شناختی بيانگر اين است كه اولين ساكنان عربستان، چادرنشينانی اهل منطقه شمالی شبه جزيره عربستان بودند. اوّلين ساكنان دائمی
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ لبيب البتنونی، محمد؛ الرحلة الحجازيه، ص 34 - 11.
2 ـ دراسات تاريخ الجزيرة العربيه، ص 103 - 79.
3 ـ در مورد معنای عرب و راز ناميدن مردم عربستان به آن، اختلاف نظر وجود دارد؛ غير از برخی از آرای داراي تعصب و بغض آميز شرق شناسان، برخی گفته‌اند به دليل نام نيای آنان يعرب ابن قحطان، اين نژاد عرب ناميده شده‌اند. ابن نديم واژه عرب را برگرفته از سخن حضرت ابراهيم به حضرت اسماعيل دانسته است كه چون فرزندان اسماعيل را با دائی‌های آنها از قبيله جُرهُم نگريست به اسماعيل گفت: اعرب له = آنان را با هم بياميز (الفهرست، ص 8) برخی نيز اين واژه را برگرفته از ريشه‌ای دانسته‌اند كه معنای حركت و عبور می‌دهد. در قرآن كريم نيز واژه عرب به كار رفته است. (عربی در نحل: 33 و ... اعراب در توبه: 90، 97، 98، 99) گفته شده عرب و عربی بر شهروندان و اعراب و اعرابی بر باديه نشينان اطلاق شده است. تاريخ تحليلی اسلام، ص 3 - 2.
4 ـ جغرافيای تاريخی شبه جزيره عربی در دوران ماقبل تاريخ، ص 19 و 67.
5 ـ تاريخ تحليلی اسلام، ص 3 به نقل از دايرة المعارف مصاحب ذيل كلمه عرب.
6 ـ جغرافيای تاريخی شبه جزيره عربی در دوران ماقبل تاريخ، ص 24.
________________________________________ 48 ________________________________________
در طول ساحل دريای سرخ و خليج فارس سكنی گزيدند. ( 1 ) البته از ديرباز منطقه مركزی نجد و حجاز محل سكونت صحرانشينانی بوده است كه در جستجوی آب و مرتع به همراه احشام خود، كوچ نشينی را پيشه ساخته بودند. در منطقه جنوبی اين سرزمين كه هم اكنون كشور يمن ناميده می‌شود، به علت وجود آب و قابليت كشاورزی و دريانوردی، همواره تجمع بيشتری صورت پذيرفته و در آن دولت هايی چون معينيان، سبائيان، حميريان، قتبان، و دولت حضرموت به ظهور رسيده‌اند و در قسمت شمال و شمال غربی، نيز دولت هايی چون نبطيان وجود داشته است.
شكستن سد مآرب در جنوب، كه مهاجرت گسترده‌ای از جنوب به شمال و مركز را در پی داشت، باعث تشكيل حكومت هايی چون غسّانيان، لخميان و آل كنده توسط مهاجران گرديد كه به ترتيب تحت حمايت امپراتوری روم، ايران و حميريان بودند.
از سده پنجم ميلادی كه مهاجرت از جنوب به شمال، تحولات بسيار زيادی را در عربستان رقم زد و بر اثر آن راه‌های تجاری جديدی به وجود آمد، به تدريج عده‌ای از صحرانشينان بدوی در كنار جاده‌ها سكنی گزيدند، بر اثر اين سكونت، به ويژه در مناطقی كه زمينه كشاورزی فراهم بود، شهرك هايی پديد آمد كه باديه نشينان در آن به كشاورزی پرداختند. ( 2 )
ب. نژاد و قبايل
نژاد مردم عربستان، سامی است. پيشينيان آنها از تمدن اوليه سامی برخاسته‌اند و در طول زمان تحت تأثير فرهنگ‌های يونانی، رومی، مصری و ايرانی قرار گرفته‌اند.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ عربستان سعودی، ص 33.
2 ـ تاريخ تحليلی اسلام، ص 24 - 22.
________________________________________ 49 ________________________________________
مورخ شهير فيليپ هيتی می‌نويسد: «شبه جزيره عربستان به عنوان زادگاه احتمالی قوم سامی، كسانی را كه بعدها به هلال الخصيب مهاجرت كردند و مردمان بابلی، آشوری، فنيقی و عبری را تشكيل دادند، در دامان خود پرورش داده است.» ( 1 )
ساكنانِ اندك اين مناطق، در خيمه‌های مويين روزگار می‌گذراندند و برای مقابله با مشكلات، چند خانواده در كنار هم زندگی و با هم كوچ می‌كردند. عامل اين پيوندها، وابستگی نسبی يا سببی بود كه بر اثر ازدواج پديد می‌آمد. اين خويشاوندان «قوم» ناميده می‌شدند و از تركيب چند قوم، يك قبيله شكل می‌گرفت كه با پيشوند بنی يا بنو (همانند بنو حرب، بنی عدی)، از ديگر قبايل مشخص می‌گرديدند. رهبری قبيله معمولا به عهده سالخورده ترين فرد بود كه او را «شيخ قبيله» می‌ناميدند. ( 2 )
مورّخان، اعراب را به دو دسته بائده و باقيه تقسيم كرده‌اند:
1. اعراب بائده: اقوام از بين رفته و نابود شده، مثل قوم عاد، ثمود، جديس، أميم، جاسم و عبيل را اعراب بائده گويند.
2. اعراب باقيه: اعرابی را كه نسل آنها باقی مانده است، اعراب باقيه می‌نامند. آنها خود به دو دسته تقسيم می‌شوند:
الف. اعراب عاربه: يعنی اعراب خالص و اصيل.
ب. اعراب مستعربه: اعراب ناخالص و پيوسته با ديگران.
ساكنان منطقه جنوبی عربستان، خود را از نژاد «يعرب بن قحطان» فرزند پنجم نوح و عربِ خالص معرفی می‌نمودند، به همين جهت به «قحطانيان» شهرت يافته‌اند. ولی ساكنان منطقه شمالی و مركز شبه جزيره را از نژاد «عدنان»
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ گودوين، ويليام؛ همان، ص 10.
2 ـ شهيدی، سيد جعفر؛ تاريخ تحليلی اسلام، ص 6 - 16، نيز دراسات تاريخ الجزيرة العربيه، ص 91 - 103 و الرحلة الحجازيه، ص 13 - 40.
________________________________________ 50 ________________________________________
نواده حضرت اسماعيل( عليه السلام ) می‌شناسند و آنان را «عدنانيان» می‌خوانند. قحطانيان را اعراب عاربه و عدنانيان را عرب‌های مستعربه می‌نامند. ( 1 )
از نظر پيشينه تاريخی، نخست در قسمت جنوبی اين كشور به علت دارا بودن آب و هوای مساعدتر، تراكم جمعيت بيشتر بوده و شهرنشينی نيز در آن قسمت پديد آمده است؛ به گونه‌ای كه مناطق حاصلخيز يمن در تاريخ شهرت دارد. اما در قسمت شمالی به علت خشكی و غير قابل سكونت بودن، كوچ نشينی رواج داشته است.
متروك‌شدن راه بين المللی «بخور» به دليل توجه دريانوردان رم به اقيانوس هند و كاسته شدن از اهميت راه جنوب، همچنين به علت شكستن سدّ بزرگ «مأرب» در جنوب و... ، موجب مهاجرت‌های گسترده در اين شبه جزيره گرديد؛ جمعيت عمده‌ای از جنوب به شمال و برخی از شرق به غرب هجرت كردند و در اين مسيرها به اقتضای زمان و نياز مهاجران، شهرك هايی تأسيس و در نتيجه حكومت هايی به وجود آمد. گروه هايی كه از جنوب به شمال كوچ كرده بودند، به ويژه دو قبيله خُزاعه و جُرهم، در شهر مكه مستقر شدند. بيشتر مردم عربستان از اين دو قبيله نشأت می‌گيرند. در حال حاضر تعداد چهار هزار قبيله در عربستان وجود دارد. مهمترين طوايف آن عبارتند از: مطير، عتيبه، بنی سليم، قريش، هذيل، البقوم، عدوان، بنی حارث، بنی لحيان، بنی سعد، شَمَّر.
گفتنی است اغلب شهرها، استان‌ها و اراضی عربستان، به نام باستانی يا به اسم عشايری كه در آنها ساكنند، خوانده می‌شود.
ج. جمعيت كنونی
جمعيت: 599/417/26 نفر شامل 076/576/5 نفر مهاجرِ غير عربستانی
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ بغدادی، ابن نديم؛ الفهرست، ص 8؛ مسعودی، مروج الذهب، ج 1، ص 300.
________________________________________ 51 ________________________________________
ا (برابر سرشماری ژولای سال 2005 ميلادی = 1426 ه‍ . ق)
ميانگين سن: 28.21 سال؛ متوسط سنی جنس مذكر: 84.22 و متوسط سنی جنس مؤنث: 28.19 سال.
ساختار سنی جمعيت: از كودك تا 14 سال: 2/38% ـ از 15 تا 64 سال: 4/59% ـ از 65 به بالا: 4/2%
سرعت رشد جمعيت: 31/2% (ميزان ولادت‌ها 56/29% و ميزان مرگ و مير 62/2%).
نرخ رشد جمعيت: از 1/5 در سال 1976 و 2/4 در 1981 و 8/3 در 1986 ( 1 ) در سال 2004 به 3% كاهش يافته است. ( 2 ) كه با نرخ رشد جهانی 6/1 تا 7/1 درصد ( 3 ) هنوز فاصله زيادی دارد.
ميانگين اميد به زندگی: 75 سال (در مردان، 73 سال و در زنان، 77 سال)
نژاد جمعيت: 90% عرب و 10% آسيايی ـ آفريقايی. ( 4 )
د. تراكم و پراكندگی جمعيت
تراكم جمعيت در اين كشور 6/9 نفر در كيلومتر مربع و پراكندگی تراكم جمعيت در منطقه جنوب، هماره بيشتر از شمال و مركز بوده است. ( 5 )
در زمان‌های گذشته بيشتر مردم اين كشور چادرنشين بوده يا در روستاها زندگی می‌كردند؛ به گونه‌ای كه تا سال 1970 م = 1390 ه‍ . ق تنها يك چهارم آنان در شهرها سكونت داشتند، اما توسعه امكانات شهری باعث شد كه هم اكنون
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ عربستان، ص 7.
2 ـ برازش، عربستان سعودی، ص 19.
3 ـ مخدوم، مجيد؛ شالوده آمايش سرزمين، ششم، دانشگاه تهران، 1384، تهران، ص 3.
4 ـ سايت world Atlas Home ، www. About. com: Geography .
5 ـ برازش، محمد رضا؛ عربستان سعودی، ص 19.
________________________________________ 52 ________________________________________
بيش از 80% ساكنان اين كشور، به شهرنشينی روی آورند.
نسبت جمعيت كنونی اين كشور با مساحت آن، تقريباً 12 نفر در هر كيلومتر مربع می‌باشد.
ه‍ . مهاجرت
همواره مهاجرت از مناطق روستايی و دورافتاده به مناطق شهری و مهاجرت اتباع بيگانه به اين كشور روندی رو به افزايش داشته است.
گفته می‌شود تعداد خارجيان مقيم اين كشور كه برابر آمار رسمی 076/576/5 نفر بوده، به حدود هفت ميليون افزايش يافته كه نزديك به يك چهارم جمعيت اين كشور است.
حدود هفتاد هزار نفر از مهاجرين از كشورهای غربی می‌باشند كه اغلب در امور نظامی، نفتی و صنايع بزرگ به كار اشتغال دارند. در سال 1999 بيش از 35 هزار نفر آمريكايی در عربستان سعودی كار و زندگی می‌كردند.
بقيه مهاجران از كشورهای آسيايی و آفريقايی هستند كه برای كار به اين كشور آمده‌اند. شهروندان اندونزی، مالزی، افغانستان، پاكستان، يمن و سودان بيشترين جمعيت مهاجران عربستان را تشكيل می‌دهند. اندونزيايی‌ها و مالزيايی‌ها در كار خدمات پرستاری بيمارستان‌ها و امور خدماتی منازل متمولين عربستان، اشتغال دارند. پاكستانی‌ها و هندی‌ها بيشتر در صنايع خرد و امور ساختمانی و مهندسی شاغل هستند. سودانی‌ها و مصری‌ها بيشتر در مشاغل فرهنگی حضور دارند. ( 1 )

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ آشنايی با عربستان، ص 18.
________________________________________ 53 ________________________________________

كتابخانه تخصصي حج > از نگاهي ديگر > شناخت عربستان و وهابيت

4. جغرافيای اجتماعی
در اين بخش، وضعيت اجتماعی، نقش دين، آداب و رسوم اجتماعی، وضعيت زنان و خدمات اجتماعی اين كشور مورد توجه قرار گرفته است:
الف. وضعيت اجتماعی
از ديرباز، جامعه عربستان بر پايه روابط قبيله‌ای استوار بوده و عامل «تعصب و پيوند نيرومند قبيله ای»، ساختار اجتماعی و فرهنگ كلی آن را شكل داده است؛ پس از ظهور اسلام، عامل «دين و مذهب» هم در اجتماع نقش آفرين گرديده است ولی اين سرزمين هر چند در دوران خلافت سه خليفه نخستين، مركز جهان اسلام بود، امّا به دليل وجود قبيله‌های فراوان و آداب و رسوم مختلف، تمدّن اسلامی در اين سرزمين، رشد و بالندگی و پويايی كشورهای اسلامی ديگر را نيافته است.
با پايتخت قرار گرفتنِ كوفه در زمان امام علی( عليه السلام ) و با انتقال مركز خلافت به شام در عصر امويان و با مركزيت بغداد در دوران عباسيان، از اهميت نخستين عربستان كاسته شد و بار ديگر فرهنگ ملوك الطوايفی در آن حاكم گرديد.
هم اكنون نيز علی رغم روی آوردن اكثر مردم اين كشور به شهرنشينی و تأثيرات فرهنگی بيرونی و طی نمودن فراز و نشيب‌های بسيار، آثار نظام قبيله‌ای در فرهنگ اجتماعی عربستان به روشنی مشهود است.
از سوی ديگر بافت اجتماعی كنونی عربستان، به دليل عدم توزيع ثروت و عدم تعادل در برخورداری ها، دچار اختلاف و فاصله طبقاتی بسياري شده است و بين اقشار مختلف، فاصله فراوانی يافت می‌شود؛ خانواده هاي سلطنتی، ارتشی و دانشگاهی در درجات اوّل و كارمندان بخش‌های ديگر در رده دوم دارند و قشر زيادی به ويژه ساكنان روستاها از وضعيت اقتصادی مطلوبی برخوردار نيستند. در بسياری از شهرها، در فصل تعطيلی مدارس يا اوقات فراغت، كودكان در چهار راه‌ها به گدايی يا مشاغلی نظير فروش كبريت، بطری آب و دستمال كاغذی
________________________________________ 55 ________________________________________
می‌پردازند. بسياری از شهرهای بزرگ عربستان و از جمله رياض، حاشيه و كپرنشين هايی را در اطراف خود جا داده‌اند كه در اوج فقر به سر می‌برند. ( 1 )
ب.نقش دين
دين در ميان مردم عربستان نفوذ زيادی داشته، در اوضاع فرهنگی، سياسی و اجتماعی آن نقش اساسی و گسترده‌ای ايفا می‌كند.
اين كشور بر اساس ظواهر شريعت اسلامی اداره می‌شود؛ قوانينی چون قصاص و تعزيرات در آن اجرا می‌شود. هيچ دينی غير از اسلام پذيرفته نيست و اماكن مذهبی غير اسلامی همچون كليسا، كنيسه و ... در آن وجود ندارد. رسانه‌های عمومی، احكام اسلامی را تبليغ و ترويج می‌كنند، از نشر و پخش هر گونه كتاب، مقاله و سخن خلاف دين اسلام و مذهب وهابيت جلوگيری می‌شود.
جناح مذهبی و سنت گرايان، از قدرت و نقش بسيار زيادی در حكومت و جامعه عربستان برخوردار هستند.
ج. آداب و رسوم
اگر چه آداب و رسوم اين كشور، آميخته‌ای از سنت‌های قبيله‌ای و فرهنگ اسلامی است، ولی مردم عربستان از نظر آداب و رسوم به سه گروه تقسيم می‌شوند:
1. حجازيان: كه به دليل ميزبانی زائران خانه خدا و برخورد با ملل و فرهنگ‌های گوناگون، آداب و رسوم معتدل تری دارند.
2. نجديان: كه به دليل سكونت در منطقه خشك و بی آب و علف مركزی، دارای آداب و رسوم خشك و خشن تری هستند.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ آشنايی با عربستان، ص 58 ـ 57.
________________________________________ 56 ________________________________________
3. ساكنان منطقه شرقيه: كه به دليل پيروی از مكتب اهل بيت و نزديكی به خليج فارس، آداب و رسوم متفاوتی دارند.
آداب و رسوم عمومی مردم عربستان در بخش‌های مختلف چنين است:
نام‌گذاری، سخن و گفتگو
بيشتر نام‌های افراد، اسلامی بوده و مردم اين كشور، افراد را با نام كوچك صدا می‌زنند و هماره نام فرزند و پدر را با هم ذكر می‌كنند. اگر نام شخصی را ندانند، با نام «محمد» او را صدا می‌زنند. گاه در صدا زدن، الفاظی نظير «سيّد» و «سيّده» نيز به كار می‌رود كه احترام به حساب می‌آيد.
در گفتگوهای روزانه مردم، نام خداوند، شكر، طلب رحمت، روزی، هدايت و عاقبت به خيری، فراوان شنيده می‌شود و نفرين و دشنام به يكديگر بسيار كم است.
پوشاك
در اين كشور، مردان اغلب پيراهنِ سفيدِ بلند (دشداشه) می‌پوشند و از پارچه خط دار قرمزی به نام «شماغ» يا سفيد به نام «غتره» برای پوشاندن سر خود استفاده می‌كنند. جز علمای مذهبی كه به «شيخ» يا «مُطوّع» معروفند، بقيه مردم بر روی سرپوش خود، يك حلقه مشكی به نام «عِقال» می‌پيچند.
اين پوشش اكنون بخشی از لباس رسمی سعودی بوده و نشانه آراستگی است. شخصيت‌های سياسی، مذهبی و بزرگان قبايل اين كشور در محافل عمومی و مردم در مراسم رسمی، از عبای قهوه‌ای يا كِرِم روشن استفاده می‌كنند. پوشيدن جوراب در بين آنان مرسوم نيست و به جای كفش از نوعی دمپايی به نام «مراس» استفاده می‌كنند.
ارتباطات و پذيرايی
________________________________________ 57 ________________________________________
سلام كردن نزد مردم اين كشور لازم و پاسخ دادن به آن واجب و ورود به هر مكان بدون سلام، بی ادبی تلقی می‌شود. دست دادن در هنگام ملاقات، عملی پسنديده و نوعی اظهار محبت و صميمت به حساب می‌آيد و در مجالس رسمی نيز معمول است؛ اوج مصافحه، بوسيدن شانه يكديگر است.
مهمان نوازی از ويژگی مردم اين سرزمين و بهترين پذيرايی، حاضر نمودن گوسفند كامل بريان شده، در ميان سفره است. قهوه عربی به همراه هل دم شده، نوشيدنی رسمی پذيرايی است. تنوع غذايی، استفاده از ادويه فراوان، آوردن برنج همراه كباب و ماهی و مصرف سبزيجات و سالادهای گوناگون، از ويژگی‌های غذايی آن منطقه است. خوردن غذا با دست و نشستن بر روی زمين را بر شكل‌های ديگر پذيرايی ترجيح می‌دهند.
رسوم و تشريفات
حفظ ظواهر اسلامی، پخش اذان از مأذنه مساجد، التزام به نماز در ابتدای وقت، حضور در نمازهای جماعت كه در پنج نوبت اقامه می‌گردد يا اقتدا به فرد بالا دست در طول مسير، تعطيل نمودن بازار به هنگام نماز، برگزاری نماز تراويح و افطاری دادن در مساجد در ايام ماه مبارك رمضان و انجام عمره و اعتكاف در مسجدالحرام از رسوم دينی - اجتماعی مردم اين كشور است.
به دليل نفوذ افكار وهابيت، مردم در مرگ كسی نمی‌گريند، مجالس ترحيم و فاتحه وجود ندارد؛ بلكه تنها پس از مرگ هر فرد، مردم به منزل وی رفته و به بازماندگان تسليت می‌گويند. شستشو و دفن مردگان بدون حضور زنان صورت می‌گيرد و رفتن زنان به قبرستان ممنوع است.
در شهرهای گوناگون اين كشور بيشتر افراد را در حالی می‌بينيد كه تكه چوب كوتاهی از ريشه درخت ارگ را به عنوان مسواك طبيعی به دهان دارند.
مهمترين جنبه‌های آشكار زندگی مردمان در عربستان را می‌توان در برگزاری نماز، جدا كردن مردان و زنان، خانواده‌های گسترده با وابستگی زياد، دوستی،
________________________________________ 58 ________________________________________
مهمان داری، گفتگوهای طولانی و غذا خوردن‌های دسته جمعی مشاهده كرد.
معماری
بيشتر خانه‌های مسكونی قديمی، دارای طرح عربی و به سبك اندرونی و بيرونی و بدون اشراف بر يكديگر طراحی شده است و اغلب دارای پنجره‌های كوچك با شيشه‌های مات می‌باشد تا درون خانه ديده نشود، اما اخيراً و در محله‌های جديد و شهرهای مركزی از معماری سبك غربی استفاده می‌شود.
اگر چه برخی از خانواده‌های سعودی در آپارتمان‌ها زندگی می‌كنند و از اسباب و وسايل مدرن استفاده می‌نمايند، ولی هنوز در بسياری از آنها به جای كاناپه و مبل از پشتی، متكا و نيمكت‌های كوتاه استفاده می‌شود و كفش‌ها را دم در خانه از پا بيرون می‌آورند.
صنايع دستی
در عربستان، قاليچه هايی كه به سبك عربی و يا طرح هايی از درخت خرما، آب، آفتاب، بيابان، ماه و ستاره بافته می‌شوند و همچنين وسايل نقاشی شده ظروف نوشيدن قهوه مثل قهوه جوش، استكان و سينی مخصوص و متكا يا پشتی‌های نرم و راحت با طرح و مدل‌های گوناگون از صنايع دستی به شمار می‌آيند. ( 1 )
هنر و ادبيات
هنر خطاطی به ويژه خط ثلث در سبك كوفی و نسخ برای تزيين آيات قرآن و كتاب‌های مهم و هنر معماری، نساجی، جواهرسازی و آرايش، تزيين اسلحه و ظروف فلزی در عربستان رواج دارد اما هنرهای نقاشی، عكاسی و مجسمه سازی بسيار كم ديده می‌شود.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ برازش، عربستان سعودی، ص 38.
________________________________________ 59 ________________________________________
موسيقی نيز از هنرهای باستانی و مرسوم در اين كشور بوده است؛ از دير باز، باديه نشينان اين كشور دارای موسيقی بسيار ساده و دارای دو يا سه نت بوده‌اند؛ موسيقی «حدی» مخصوص شتربانان و موسيقی «نصب» ويژه قشر جوان بود.
همچنين از ديرباز در ميان اعراب، سرودن شعر، ارائه سخن فصيح و بليغ و نثر ادبی و زيبا، رواج داشته و جشنواره ادبی ساليانه برای انتخاب برترين سروده در بازار عكاظ برگزار می‌شده است و افراد برجسته‌ای همچون سرايندگان معلقات سبع يعنی امرؤالقيس، طرفه بن عبد بكری، زهير بن ابی سلمی مزنی، لبيد بن ربيعه عامری سحابی، عمروبن كلثوم بن ملاك عدنانی، عنتره بن شداد عبسی، حارث بن حلزه يشكری در ادبيات عرب درخشيده‌اند ولی محتوای اشعار جاهلی اغلب در محور اسب و شمشير و زن سروده می‌شد و بيانگر فضا و انديشه جاهلی بود ولی پس از اسلام، ادبيات عرب به شدت تحت تأثير قرار گرفت و به طور اساسی دگرگون شد. همچنين قصه گويی كه از دوران‌های بسيار دور در ميان مردم عرب رواج داشت و در زندگی بدوی آنان نقش مهمی ايفا می‌كرد، با ظهور اسلام تغييرات اساسی يافت. ( 1 )
بر اساس فرمان ملك فهد در سال 1392 ه‍ . 1972م «جمعية الفنون العربية السعودية = انجمن هنرهای عربی سعودی» تأسيس شد. اين جمعيت كه در سال 1398ه‍ .ق. نامش به «جمعية العربية السعودية للثقافة و الفنون = انجمن فرهنگ و هنر عربی سعودی» تغيير يافت، در امور ادبی، هنرهای نمايشی، موسيقی، اعلام و مطبوعات فعاليت می‌كند.
اين سازمان در اوايل دهه 1980 پروژه بزرگی را با هدف حفظ رقص‌ها و موسيقی فولكلوريك سنتی عربستان آغاز كرد. اين سازمان فهرست بيش از پنجاه
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ برازش، عربستان سعودی، ص 37.
________________________________________ 60 ________________________________________
گروه فعال رقص و موسيقی فولكلوريك را ارائه كرده است كه بسياری از آنها رقص ملی عربستان سعودی را اجرا می‌كنند كه نوعی رقص با شمشير به نام «عرضه» است و در منطقه نجد ريشه دارد.
«عرضه»، ريشه سنتی فولكلوريك و ديرينه دارد كه در آن فردی نقّال، خوانندگان و رقّاصان را همراهی می‌كنند. تمام مردان شبيه هم هستند. آنها لباس هايی رنگارنگ می‌پوشند و شمشيرهايی را در دست می‌چرخانند و شانه به شانه می‌رقصند، در حالی كه خوانندگان و طبال‌ها به همراهی هم موسيقی سنتی را اجرا می‌كنند و نقال، اشعار شاعران مشهور را درباره شجاعت، وفاداری و خداوند می‌خواند.
تفريحات، ورزش و جوانان
رفتن به همراه خانواده به بيابان‌های اطراف شهر و ساعت‌ها در فضای باز و بی آب و علف آن، به هنگام خنكی هوا در روزهای تعطيل استراحت نمودن، تفريح دلپذير آنان به حساب می‌آيد.
ورزش شترسواری، بسيار رايج و همه ساله مسابقات جام سلطان با بيش از 2000 شتر در بيابان‌های اطراف رياض در مسافتی طولانی برگزار می‌شود. مسابقه اسب سواری سرعت نيز متداول است و خانواده هاي سلطنتی در اين مسابقات حضور می‌يابند. شكار با قوش، صحرانشينی و رقص شمشير معروف به «عرضه» همچنان مورد علاقه مردم است. در طول خط ساحلی نيز قايقرانی، ماهی گيری و غواصی توسط سعودی‌ها و خارجی‌ها رواج يافته است.
به دليل جوان بودن جمعيت، (43% كمتر از پانزده سال) فوتبال در عربستان رايج ترين ورزش است و محبوبيت زيادی ميان كودكان تا بزرگسالان دارد. فدراسيون فوتبال در سال 1959 تأسيس شد و در همان سال به عضويت فيفا در آمد. اين كشور دارای 123 باشگاه می‌باشد. تيم فوتبال عربستان تاكنون سه بار (1984، 1988، 1996) مقام اول جام ملت‌های آسيا را كسب كرده و چهار بار
________________________________________ 61 ________________________________________
(1994، 1998، 2002، 2006) به جام جهانی راه يافته است. ( 1 )
پس از فوتبال؛ واليبال، بسكتبال، تنيس، اسكواش، تيراندازی و اخيراً گلف از ورزش‌های متداول در اين كشور است.
برای رسيدگی به امور مختلف جوانان، به فرمان ملك فهد در سال 1969 م. تشكيلاتی به نام «الرئاسة العامة لرعاية الشباب = رياست كل امور جوانان» به وجود آمد. اين تشكيلات، برای جذب جوانان، مراكزی با عنوان «خانه جوانان» راه اندازی نمود.
عربستان برای انجام فعاليتها و برگزاری مسابقات ورزشی، دوازده شهر ورزشی ايجاد كرده است كه بزرگترين آن در شمال شرقی رياض، مساحتی بالغ بر /000/500 متر مربع دارد و سه شهر ورزشی ديگر نيز در دست احداث است. ورزشكاران اين كشور در بيست رشته ورزشی فعاليت دارند و در برخی از رشته‌ها در سطح آسيا و جهان صاحب مدال هستند.
د. وضعيت زنان
در ترسيم وضعيت زنان سه محور مورد توجه است:
حضور و مشاركت اجتماعی
در اين كشور حضور زنان و دختران در محافل عمومی و حتی مساجد، بسيار كم و محدود است. رفت و آمد زنان نيز به سهولت ميسّر نيست بلكه حضور آنان در مجامع ويژه مردان و پارك‌های عمومی ممنوع است؛ به زنان اجازه داده نمی‌شود به تنهايی و بدون اجازه و همراهی مرد به مسافرت بروند. رانندگی برای زنان ممنوع است مگر زنان ارتش آمريكا كه مجاز هستند در داخل مناطق نظامی، رانندگی نمايند ولی آنان نيز حق رانندگی در خيابان‌های عمومی را ندارند.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ برازش، همان، ص 39.
________________________________________ 62 ________________________________________
ساختمان‌های مسكونی دولتی موظف به ساختن زمين‌های تفريحی برای زنان و مردان به طور جداگانه هستند و استخدام زنان در فروشگاه‌ها و ادارات عمومی ممنوع است. البته در مراكز پزشكی و درمانی، مدارس، دانشگاه‌ها و ... به طور رسمی از وجود بانوان استفاده می‌شود.
از اواخر دوره ابتدايی، علاوه بر پوشيدن چادر مشكی عربی (عبايه)، پوشاندن دست‌ها و صورت (روبند و دستكش) توسط دختران، اجباری می‌باشد و در مورد رعايت آن سخت گيری صورت می‌گيرد؛ چنانچه زنی بدن خود را به خوبی نپوشاند، توسط مأموران موسوم به «مطوّع» كه وظيفه امر به معروف و نهی از منكر را بر عهده دارند، مورد بازجويی قرار می‌گيرد. البته اخيراً حضور زنان غير مسلمان خارجی كه صرفاً با پوشيدن يك عبای عربی و با سر و پای برهنه رفت و آمد می‌كنند، در شهرهای غير مكه و مدينه، امری عادی شده است.
زنان در زير لباس مرسوم و در مجالس شادی، از لباس‌های متنوع و رنگی استفاده می‌كنند.
در اين كشور امكانات آموزشی برای مردان و زنان يكسان نيست؛ در بعضی از دانشگاه‌های عربستان از ثبت نام زنان خودداری می‌شود و در برخی رشته‌ها فقط مردان حق ثبت نام دارند. زنان از دريافت بورس برای تحصيل در خارج از كشور همواره محروم بوده‌اند.
اگر چه در عربستان انتخابات برگزار نمی‌شود ولی در دو سال اخير نيز كه نيمی از اعضای شورای شهرها با رأی مردم انتخاب شده‌اند، زنان از رأی دادن منع شده و در آن نقشی نداشتند. ( 1 )
بعد از جنگ عراق و كويت يك گروه به نام «كميته دفاع از حقوق قانونی» نيز در عربستان تأسيس شد كه با عكس العمل شديد دولت عربستان مواجه گرديد.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ آشنايی با عربستان، ص 58.
________________________________________ 63 ________________________________________
دو سال بعد اين گروه دچار انشعاب شد و سعدالفقيه كه سمت سخنگوی كميته را بر عهده داشت، «جنبش اصلاح اسلامی» را در خارج ايجاد كرد كه هم اكنون بارزترين معارض دولت سعودی به شمار می‌رود و در لندن فعاليت دارد.
ازدواج و طلاق
در عربستان سعودی قانون و رسم انتخاب چند همسر و تعدد زوجات وجود دارد و اكثر ثروتمندان اين كشور بيش از يك همسر اختيار می‌كنند.
برابر قوانين عربستان، ازدواج زنان عربستان با مردان بيگانه ممنوع است، مگر با مجوّز دولت كه به ندرت صادر می‌شود.
در عربستان يك مرد به راحتی می‌تواند همسر خود را طلاق دهد ولی زنان برای طلاق گرفتن از شوهران خود، بايد به نظام حقوقی پيچيده‌ای متوسل شوند.
در ساليان اخير، مشكلات تأمين امكانات زندگی و استفاده افراطی از ماهواره ها، باعث بالا رفتن ميانگين سن ازدواج جوانان شده، به گونه‌ای كه طبق آمار رسمی منتشر شده در رسانه‌های عمومی در حال حاضر حدود 2 ميليون دختر كه از سن ازدواج آنان گذشته است و «عانسه» ناميده می‌شوند، در عربستان وجود دارند. اين پديده باعث رواج گونه‌های مختلف ازدواج‌های موقت در اين كشور شده است، رسانه‌ها تا 9 عنوان آن را ذكر كرده و «زواج فرند» كه تابع هيچ قاعده و قانونی نيست و سلامت اخلاقی جامعه سعودی را تهديد می‌كند، نيز يكی از اين انواع برشمرده‌اند. ( 1 )
تلاش‌های نوين
وضعيت زنان در سال 1990 مورد توجه بيشتری قرار گرفت. در اين سال حدود پنجاه زن از خانواده‌های عالی رتبه عربستان به منظور كسب حق رانندگی
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ آشنايی با عربستان، ص 52 - 54.
________________________________________ 64 ________________________________________
برای خانم‌ها در پايتخت كشور، تظاهراتی به پا كردند.
به دنبال اقدامات اصلاح گرايانه و ارتقا بخش ملك عبدالله، پادشاه كنونی اين كشور، گام هايی در جهت بهبود وضع زنان برداشته شده است؛ عضويت و حضور زنان در جلسات علنی مجلس مشورتی عربستان، بر عهده گرفتن پست‌های اجرايی همانند رئيس اجرايی صندوق جمعيت سازمان ملل متحد در نيويورك، معاونت وزير و رئيس آموزش و پرورش دختران عربستان و برخوردار شدن دختران و زنان اين كشور كه تا كنون فقط نامشان در شناسنامه پدر يا همسرشان ثبت می‌شد، از شناسنامه مستقل ميسّر شده است. ( 1 )
از سال 1992 كه دسترسی مردم به اينترنت مجاز شد، برای زنان سعودی «اوّل نت برای زنان» طراحی گرديد. در اين سايت حتی امور فنی را نيز زنان انجام می‌دهند. بدين سان امروز زنان عربستان سعودی كه قبلا از حوادث و منابع جهان دور نگه داشته می‌شدند، می‌توانند از طريق اينترنت به اخبار بين المللی و اسلامی، پژوهش ها، اطلاعات مربوط به آموزش، كتاب ها، كاريابی، بهداشت، سلامت، ورزش، فيلم‌های سينمايی و .... دسترسی پيدا كنند.
ه‍ . بهداشت و درمان و خدمات اجتماعی
كشور عربستان سعودی با بهره گيری از 34 هزار پزشك در 314 بيمارستان و 3315 مركز بهداشتی و 41763 داروخانه و خريد پيشرفته ترين تجهيزات فنی بيمارستانی، خدمات بهداشتی و درمانی نسبتاً خوبی به مردم ارائه می‌نمايد. شهرك پزشكی ملك فيصل در حومه رياض، بيمارستان تخصصی چشم ملك خالد و بيمارستان تخصصی ملك فيصل از بيمارستان‌های مهم اين كشور هستند.
در سال 1963 ميلادی = 1383 ه‍ . ق . تأسيس سازمان هلال احمر با 144
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ عربستان سعودی، ص 34.
________________________________________ 65 ________________________________________
مركز اورژانس و 787 ماشين ويژه، ارائه خدمات به مردم و حجاج را روند بهتری بخشيد.
مراكز آموزش بهداشت نيز در كشور فعال شده‌اند و انجام واكسيناسيون بيش از 90% از مردم در برابر هپاتيت ب، حصبه و سل و واكسيناسيون 89% از اطفال نشانگر پيشرفت در زمينه بهداشت می‌باشد. ( 1 )
علاوه بر بيمارستان‌های دولتی، 64 بيمارستان و 392 درمانگاه خصوصی نيز در عربستان وجود دارد كه دولت 50% هزينه ساخت آنها را به سازندگان می‌پردازد.
در اين كشور 000/500/2 نفر تحت پوشش بيمه‌های اجتماعی قرار دارند. وزارت كار و امور اجتماعی سالانه كمك‌های زيادی به معلولان و خانواده‌های آنان می‌كند، علاوه بر آن 157 مؤسسه خيريه با بودجه‌ای بالغ بر 700 ميليون ريال به نيازمندان خدمات اجتماعی ارائه می‌كنند.
5. جغرافيای فرهنگی و آموزشی
در اين بخش، نخست امور فرهنگی در زمينه كتاب و كتابخانه ها، راديو و تلويزيون، خبرگزاری‌های داخلی و خارجی، مطبوعات و موزه‌ها بررسی شده است و سپس نظام آموزشی عربستان را از نظر وضعيت سواد، مدارس و آموزشگاهها و تحصيلات عالی مورد توجه قرار می‌گيرد:
الف. امور فرهنگی
در اين بخش به وضعيت كتاب، كتابخانه ها، راديو و تلويزيون، خبرگزاری‌های
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ دليل المملكة العربية السعودية، ص 70.
________________________________________ 66 ________________________________________
داخلی و خارجی، مطبوعات، اينترنت و موزه‌ها اشاره می‌شود:
كتاب
در سال‌های اخير، فرهنگِ تدوين و نشر كتاب در عربستان سعودی، تحول زيادی يافته است؛ تعدد موضوع، كثرت عناوين، تنوع فزاينده، ارتقای كيفيت، بهبود چشمگير شكل ظاهری، گسترش بسيار زياد مراكز نشر و فروش كتاب، نشانگر تحوّل مطبوعاتی و فرهنگی اين ديار است.
جهت گيری كلّی آثار منتشره دينی در زمينه تحقيق متون، تصحيح آثار كهن و تك نگاري‌های موضوعی، بر محور نشر انديشه سلفی گری و وهابيت و ردّ مخالفان آنان به ويژه شيعه دور می‌زند. با جذب متفكران اهل قلم كشورهای اسلامی، برخی از آثار مهم تاريخی، رجالی و تفسيری اهل سنت نيز تجديد چاپ يافته است.
مهم ترين مؤسسات انتشاراتی عربستان «التهامه» سپس مؤسسه انتشاراتی «البلاد» در جده، مؤسسه «چاپ مدينه»، مؤسسه «مكه مكرمه» و مؤسسه «اليمامه» در رياض هستند.
شمارگان معمول نشر كتاب در عربستان، بين 5000 تا 10000 نسخه معرفی شده است. ( 1 )
كتابخانه‌ها
در سال 1989، كتابخانه ملی ملك فهد (دار الكتب الوطنيه) با مساحت 23000 متر مربع و 000/225 كتاب افتتاح شد كه در امور كتاب شناسی و هماهنگی فعاليت‌های كتابداری نيز فعاليت می‌كند.
افزون بر آن عربستان دارای كتابخانه عمومی (60 عدد)، دانشگاهی(8)،
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ روزنامه جام جم، سه شنبه 6 مهر 1381، سال سوم، شماره 693، ص 7.
________________________________________ 67 ________________________________________
آموزشگاهی (حدود 1000) و تخصصی (100) است. كتابخانه‌های عمومی عربستان كه از سال 1410 تأسيس شده‌اند، اكنون افزايش كمّی يافته است ولی از ساماندهی مطلوبی برخوردار نيست. كتابخانه‌های دانشگاهی و تخصصی با سالن‌های جداگانه برای دختران و پسران با ميليون‌ها جلد كتاب عربی و انگليسی و تعداد اندكی فارسی، صدها هزار MSS ، پايان نامه، اسلايد و ميكروفيلم، مجلات دوره ای، ده‌ها هزار كتاب تاريخی و كمياب، هزاران مدرك و سند اصلی و تصوير مدارك درباره تاريخ و توسعه كشور و سكه‌های ضرب شده دوران امويان، عباسيان، اشكانيان، سامانيان، غزنويان، آل بويه، فاطميان، سلجوقيان، ايوبيان، ايلخانيان، مملوكيان عثمانی و سكه‌های برنزی مربوط به دوران قبل از اسلام ساسانيان و بيزانسی پذيرای مردم و دانش پژوهان است.
مهمترين كتابخانه‌های عربستان عبارتند از:
1 ـ كتابخانه ملی بسيار وسيع و مجهز ملك فهد 2 ـ كتابخانه دانشگاه اسلامی در مدينه منوره 3 - كتابخانه مسجد نبوی (درون مسجد نبوی مشتمل بر كتب به صورت تخصصی و موضوعی با سالن مطالعه) 4 ـ كتابخانه اوقاف مدينه (عارف حكمت) و (محموديه) 5 ـ كتابخانه الحرم ]مكه[ 6 ـ كتابخانه مدرسة الحديث ]مكه [7 ـ كتابخانه انجمن اداره عمومی 8 ـ كتابخانه شورای انگليس 9 ـ كتابخانه عمومی ملك عبدالعزيز 10 ـ كتابخانه دانشگاه ملك سعود 11 ـ كتابخانه فرهنگی 12 ـ كتابخانه ملك فيصل 13 ـ كتابخانه دانشگاه امام محمد بن سعود 14 ـ كتابخانه سرويس اطلاعاتی سازمان ايالات متحده در جده 15 ـ كتابخانه مركز اطلاعات سازمان استانداری عربستان سعودی ( 1 )
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ عربستان، ص 47 - 48، با اندكی تصرف و تلخيص.
________________________________________ 68 ________________________________________
راديو و تلويزيون
به فرمان ملك عبدالعزيز در سال 1932 ميلادی = 1351 ه‍ . ق در عربستان راديوی اختصاصی ايجاد گرديد و در سال 1948 ميلادی = 1367 ه‍ . ق نخستين راديوی عمومی در جده آغاز به كار كرد و در سال 1964 ميلادی = 1384 ه‍ . ق شبكه راديوي سراسری رياض و راديوی «ندای اسلام» در مكه راه اندازی شد. هم اكنون راديوي سراسری رياض و راديو قرآن از رياض پخش می‌شود و دارای فرستنده‌های راديويی در شهرهای جده، رياض، دمام و ابها است.
راديو عربستان دارای برنامه‌های درون مرزی به زبان‌های عربی و انگليسی و برنامه‌های برون مرزی مختلفی به زبان‌های عربی، بنگالی، انگليسی، فارسی، فرانسوی، اندونزيايی، سوماليايی، سواحلی، تركستانی، تركی و اردو می‌باشد.
تلويزيون عربستان در سال 1965 ميلادی = 1385 ه‍ . ق تأسيس شد و نخستين برنامه تلويزيونی خود را از دو ايستگاه رياض و جده پخش نمود. اكنون ايستگاه مركزی آن در رياض است ولی در شهرهای جده، مدينه، دمام، قصيم و ابها نيز دارای ايستگاه می‌باشد. تلويزيون دارای دو شبكه است؛ شبكه اول به زبان عربی است و اغلب به پخش برنامه كودك و اخبار می‌پردازد ولی كانال دوم نيمی از ساعات را به ورزش اختصاص داده و بيشتر به زبان انگليسی، فيلم سينمايی پخش می‌كند.
شركت آمريكايی - سعودی آرامكو در ظهران عربستان برای كارمندان خود، راديو و تلويزيون ديگری به زبان انگليسی راه اندازی نموده كه برنامه‌های آن برای همگان پخش می‌شود.
راديو و تلويزيون در عربستان دولتی و زير نظر وزارت فرهنگ و اطلاع رسانی فعاليت می‌كند و خط مشی و سياست‌های دولت را تبليغ و ترويج می‌كند.
گفتنی است از سال 1990 ميلادی = 1411 ه‍ . ق تلويزيون سعودی برای فرستادن امواج خود، ماهواره را به خدمت گرفته است. همچنين به دليل
________________________________________ 69 ________________________________________
محدوديت‌های داخلی، در خارج از كشور شبكه هايی را ايجاد نموده كه شبكه خبری العربيه - ام. بی. سی 1 و 2 و شبكه رقص و موسيقی روتانا مهمترين آنها هستند.
خبرگزاری‌های داخلی و خارجی
در عربستان سعودی تنها خبرگزاری و منبع رسمی، خبرگزاری «S.P.A » يا «واس» مخفف «وكالة الانباء السعوديه» است كه در سال 1970 ميلادی = 1390 ه‍ . ق تأسيس شده است. البته خبرگزاری دولتی اسلامی [IPA ]نيز وجود دارد كه اغلب به نشر اخبار مذهبی مبادرت می‌كند.
افزون بر آن دو خبرگزاری داخلی، خبرگزاری وابسته به سازمان كنفرانس اسلامی با نام اختصاری «ايينا» نيز در بندر جده فعاليت دارد.
حضور خبرگزاری‌های خارجی در اين كشور بسيار محدود است و تنها هفت خبرگزاری خارجی از جمله رويتر و آسوشيتدپرس و خبرگزاری جمهوری اسلامی «ايرنا» در آن اجازه فعاليت يافته‌اند.
مطبوعات
در كشور عربستان، جريان اطلاعات به مردم به كندی صورت می‌پذيرد و نظام اطلاع رسانی، اخبار و مطبوعات كاملا تحت كنترل و زير نظر دقيق دولت است. در مسائل سياسی، اغلب نويسندگان، به وسيله دولت تغذيه می‌شوند. اگر چه مقررات سانسور و مميزی وجود ندارد، ولی وابستگی‌های مالی و سياسی و فضای حاكم بر جامعه، به گونه‌ای است كه عملا مطالب حاوی انتقاد به خانواده سلطنتی يا سياست‌های داخلی و بين المللی حاكميت، سانسور می‌شود و نشريات سعودی نه تنها از انتقاد خودداری می‌كنند؛ بلكه از درج گزارش مربوط به زندانيان يا حتی آمار تصادفات و ... بدان دليل كه ممكن است انتقاد به حساب آيد، خودداری می‌كنند. بدين رو در مطبوعات اين كشور تنها خط فكری و مشی سياسی دولت
________________________________________ 70 ________________________________________
تبليغ می‌شود.
تا سال 2001 ميلادی = 1422 ه‍ . ق روزنامه نگاران سعودی از حق داشتن انجمن صنفی محروم بودند ولی بر اساس قانون جديدِ مؤسسات مطبوعاتی، آنها اجازه يافته‌اند تا اتحاديه صنفی تأسيس كنند.
از سال 1578 ميلادی، كارگزاران سعودی تلاش آرامی را برای تحت كنترل در آوردن رسانه‌های عرب زبان ديگر كشورها برای عدم درج مخالفت‌های سياسی با آن كشور را آغاز نموده و در اين زمينه موفقيت‌های زيادی به دست آورده‌اند.
كنترل دولتی و نظارت سخت گيرانه رهبران مذهبی بر چاپ و نشر مطالب دينی اعمال و از نشر هر مخالفتی با قرائت رايج وهابيت به شدت مقابله می‌شود.
روزنامه‌های عربی زبان عربستان عبارتند از: الجزيره، الرياض، المدينة، عكاظ، اليوم، البلاد، الندوه، المسائيه، الشرق الاوسط و الحياة. دو روزنامه فرا منطقه‌ای به نام «الشرق الاوسط» و «الحياة» نيز در لندن منتشر می‌شوند.
گفتنی است روزنامه جديد الوطن از آزادی بيشتری برخوردار است و انتقادهای ملايم و كنترل شده‌ای را منتشر می‌كند. همچنين مجله «البحوث الفقهيه» كه مباحث جلسات كنفرانس «المجمع الفقهی الاسلامی» عالمان مسلمان كشورهای اسلامی را چاپ می‌كند، گام جديدی برای شكستن جمود فقهی حاكم و گستراندن زمينه‌های تحقيق در مسائل فقهی به شمار می‌آيد.
روزنامه‌های انگليسی زبان عربستان عبارتند از: عرب نيوز، سعودی گازت، رياض ديلی و سعودی ريويو.
مجلات هفتگی كه به زبان‌های عربی و انگليسی چاپ می‌شوند، عبارتند از مجلات عربی: الدعوة، المجتمع، المسلمون، اليمامه، اقرأ، الشرق، اخبار العالم الاسلامی و مجله‌های الوسط و المجله كه در لندن چاپ می‌شوند.
مجلات انگليسی: News From Saudi Arabia ،Arabian Sun ، Saudi Business ، Saudi Arabia Business Week ، Saudi Economic Survey .
________________________________________ 71 ________________________________________
اينترنت
در عربستان از سال 1992 دسترسی مردم به اينترنت مجاز اعلام شد، بر اساس آمار سال 2004، اين كشور دارای 22 سرويس دهنده، 931/15 كلوپ و 000/500/1 كاربر اينترنتی مي باشد و كد اينترنتی آن sa است. ( 1 )
موزه‌ها
اگر چه ايجاد موزه و به ويژه نگهداری آثار مذهبی با نگرش وهابيت تناسب زيادی ندارد، اما در سال 1978 اداره آثار باستانی و موزه‌های عربستان در رياض، موزه باستان شناسی و نژادشناسی را تأسيس كرد كه آثار مربوط به دوران عصر حجر و پس از ظهور اسلام در آن نگهداری می‌شود.
افزون بر آن شش موزه ديگر نيز در رياض ساخته شده است و يك موزه ملی و پنج موزه ناحيه‌ای نيز در حال تأسيس می‌باشد. ( 2 )
در موزه مكه نيز برخی از آثار پيشين مربوط به در كعبه، وسايل مربوط به چاه زمزم و ... نگهداری می‌شود.
ب. نظام آموزشی
در اين بخش وضعيت سواد، مدارس، آموزشگاه‌ها و تحصيلات عالی و دانشگاه‌ها مورد بررسی قرار می‌گيرد:
وضعيت سواد
بر اساس آمارهای ارائه شده، 8/78% مردم اين كشور با سواد هستند كه
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ سايت world atlas home ،com:geojraphy about. www. .
2 ـ برازش، عربستان سعودی، ص 117.
________________________________________ 72 ________________________________________
مردان 7/84% و زنان 8/70% اين آمار را تشكيل می‌دهند. ( 1 )
طبق آمارهای رسمی ميزان بی سوادی در آن كشور، 5/8% ( 2 ) و به صورت غير رسمی 14 درصد است. در حال حاضر بيش از 6 ميليون از جمعيت جوان عربستان در مدارس و بالغ بر 600 هزار نفر نيز در دانشگاه‌ها به تحصيل اشتغال دارند و حدود 100 هزار نفر از جوانان اين كشور در خارج تحصيل می‌كنند. ( 3 )
مدارس و دانشگاه‌ها
در دوران گذشته عربستان، مدارس دينی و مساجد، مسؤوليت آموختن خواندن و نوشتن و علوم دينی را بر عهده داشتند. در دوران حكومت ملك عبدالعزيز و به فرمان وی، نخستين مدرسه بنا نهاده شد و به تدريج مديرت معارف و در سال 1953 وزارت فرهنگ تأسيس و ملك فهد به عنوان اولين وزير معارف منصوب شد.
در اين كشور از آغاز آموزش و پرورش به دو بخش جداگانه دختران و پسران تقسيم شده بود؛ ولی در سال 2001 م = 1422 هـق. به فرمان ملك فهد، تشكيلات جداگانه آموزش دختران در وزارتخانه آموزش و ادغام دكتر جوهره بنت فهد قائم مقام وزير در امور آموزش دختران گرديد.
مدارس عربستان در هر دو بخشِ پسران و دختران، به دو نوع دولتی و ملی تقسيم می‌شوند؛ در مدارس دولتی ثبت نام رايگان و كليه هزينه‌ها و امكانات آموزشی از سوی دولت پرداخت می‌شود. ولی مدارس ملی با دريافت شهريه‌های مختلف از امكانات و كيفيت بالاتری برخوردار می‌باشند. مدارس ويژه در مقاطع مختلف تحصيلی جهت روشندلان نيز وجود دارد.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ سايت world atlas home ، .www.about.com:geojraphy
2 ـ روزنامه جام جم، سه شنبه 6 مهر 1381، سال سوم، شماره 693، ص 7.
3 ـ آشنايی با عربستان، ص 55.
________________________________________ 76 ________________________________________
علاوه بر مدارس ملی و دولتی، مدارس فراگيری و حفظ قرآن نيز زير نظر وزارت آموزش و پرورش فعاليت دارند.
اكنون دوران تحصيل در اين كشور 12 سال است كه به جز پيش دبستانی، به سه مرحله «ابتدايی» كه از 6 تا 12 سالگی، «متوسطه يا ميانی» از 12 تا 15 سالگی، «ثانويه يا دبيرستان» از 15 تا 18 سالگی تقسيم می‌شود. دوره آموزش دبيرستان سه سال می‌باشد كه بعد از سال اول، دانش آموزان به دو گروه علوم و هنر تقسيم می‌شوند. البته مدارس صنعتی، بازرگانی و كشاورزی نيز در عربستان وجود دارد كه دانش آموزان پس از طی دوره ميانی می‌توانند تحصيلات خود را در اين مدارس ادامه دهند.
سال تحصيلی در عربستان از اواخر سپتامبر يعنی اوايل مهرماه آغاز شده و در اواخر ژوئن يعنی اوايل تيرماه به اتمام می‌رسد. سال تحصيلی به دو دوره نيم سال اوّل و دوم تقسيم می‌گردد؛ پس از نيم سال اوّل، تعطيلات «اجازة الربيع» به مدت دو هفته آغاز می‌گردد. افزون بر آن، به مناسبت عيد فطر و عيد قربان، هر كدام بيست روز مدارس تعطيلند كه ناپيوستگی دوران تحصيل و افول سطح آموزش را به دنبال داشته است.
تحصيلات عالی
پذيرش در دانشگاه‌های عربستان بدون كنكور و با توجه به معدل دبيرستان مي باشد و تحصيل در آنها رايگان است؛ بلكه ماهيانه مبلغ 800 ريال سعودی نيز به عنوان كمك هزينه به دانشجويان پرداخت می‌شود. عربستان سعودی دارای هشت دانشگاه دولتی به شرح ذيل است:
1. دانشگاه ملك سعود با رشته‌های گوناگون در شهر رياض قرار دارد و دارای دو شعبه در «ابها» و «القصيم» با مركز مطالعات دانشگاهی زنان، انجمن زنان عربی، انجمن زبان و ترجمه مي باشد.
________________________________________ 77 ________________________________________
2. دانشگاه ملك عبدالعزيز در جده مي باشد و داراي دانشكده‌های هنر و علوم انسانی، اقتصاد و علوم اداری، علوم، علوم دريايی، زمين شناسی، مهندسی، پزشكی و علوم پزشكی، تعليم و تربيت و هواشناسی است.
3. دانشگاه نفت و معدن ملك فهد در دمام است و شعبه‌ای در احساء با پنج دانشكده علوم، مهندسی تطبيقی، مديريت، صنايع و محيط زيست دارد.
4. دانشگاه ملك فيصل در احساء است و شعبه اي در دمام دارد؛ كه شامل دانشكده هاي كشاورزی و صنايع غذايی دامپزشكی و مديريت و نقشه كشی و تعليم و تربيت در احساء و معماری و نقشه كشی، علوم پزشكی در دمام مي شود.
5. دانشگاه اسلامی امام محمد بن سعود دارای شعباتی در قصيم، احساء و جنوب است با دانشكده‌های شريعت، تبليغ و اصول دين، علوم اجتماعی، شريعت و اصول دين، عربی و علوم اجتماعی، شريعت و اصول دين، عربی و علوم اجتماعی (در جنوب)، عربی و مطالعات اسلامی (الاحساء)، انجمن تعليم عربی، مركز مطالعه ويژه دختران.
6. دانشگاه اسلامی مدينه منوره: مركز اصلی جذب جوانان مسلمان كشورهای مختلف برای تربيت مبلغ وهابيت و سياست‌های عربستان در خارج از كشور و دارای دانشكده‌های شريعت، زبان و ادبيات عربی، تبليغ و اصول دين، مطالعات قرآنی، مطالعات اسلامی و حديث است.
7. دانشگاه ام القری در مكه مكرمه دارای هفت دانشكده شريعت، مطالعات اسلامی، تعليم و تربيت، مهندسی و علوم تابعه، انجمن زبان عربی، تبليغ و اصول دين، زبان و ادبيات انگليسی و علوم اجتماعی است.
8. دانشگاه ملك خالد در منطقه عسير.
دانشگاه‌های اين كشور، به كتابخانه‌های غنی و پيش رفته ترين وسايل و لوازم آزمايشگاهی جهت پژوهش‌های علمی مجهز است و در آنها آموزش زبان عربی برای خارجيان داير است.
________________________________________ 78 ________________________________________
بر اساس اطلاعات سال تحصيلی 97 - 1996 تعداد دانشجويان به 992/273 نفر افزايش يافته است ( 1 ) و بيش از 8000 دانشجو نيز در كشورهای خارجی به تحصيل اشتغال دارند. ( 2 )
برای اسكان استادان و دانشجويان، شهرك هايی مجهز به امكانات ويژه و بيمارستان ايجاد شده است.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ سايت www.socidogy.com .
2 ـ الاصاله و المعاصره، ص 389. برای تفصيل بيشتر به البعثات الخارجيه للمملكة العربيه السعوديه، نوشته صادق علی حجازی مراجعه شود.
________________________________________ 79 ________________________________________
چكيده فصل
عربستان سعودی دارای سيستم حكومت پادشاهی مطلقه به پايتختی رياض است. اين كشور با وسعت جغرافيايی 350/240/2 كيلومتر مربع، چهارمين كشور بزرگ آسيا و سيزدهمين كشور جهان است. آمار جمعيت آن بيش از 26 ميليون نفر (21 ميليون اصيل و 5 ميليون مهاجر) است. مذهب رسمی آن اسلام و كشور بر اساس مذهب حنبلی و آيين وهابيت اداره می‌شود. نژاد، خط و زبان مردم آن عربی است. اين كشور به 13 منطقه و استان تقسيم شده و تقويم آن برابر سال هجری قمری تنظيم و ساعت آن در شش ماه نخست سال 5/1 ساعت نيم ساعت و در شش ماه دوم سال 5/1 ساعت جلوتر از ساعت جمهوری اسلامی ايران است. اين سرزمين كه نقطه آغاز گسترش و مادرِ زمين و تمدن‌های آن است، با طراحی الهی برای امتحان و زدودن تكبر، دارای آب و هوايی خشك و خشن و پوشش گياهی كم می‌باشد، ولی به دليل عنايت و رحمت ويژه الهی و پذيرش دعای حضرت ابراهيم( عليه السلام )، هماره از نعمت‌های فراوان و فرآورده‌های متنوع جهانی، سرشار است.
از ديرباز تاكنون روابط و پيوند قبيله‌ای در آن نقش آفرين بوده و دين در آن نفوذ فراوان دارد. اگر چه نجديان، حجازيان و ساكنان منطقه شرقيه دارای آداب و رسوم متفاوتی هستند؛ ولی در نام‌گذاری، پوشاك، ارتباط و پذيرايی و رسوم و تشريفات وجوه مشتركی دارند. رقص شمشير (عرضه)، رفتن به بيابان‌های اطراف، مسابقات شتر و اسب سواری و فوتبال از تفريحات مطلوب و ورزش‌های محبوب
________________________________________ 80 ________________________________________
آنان است.
در عربستان، كتابخانه‌های مختلف عمومی، دانشگاهی، آموزشگاهی و تخصصی وجود دارد و فرهنگ تدوين كتاب، ارتقا يافته است. افزون بر راديو سراسری و راديو قرآن، تلويزيون دارای دو شبكه اوّل و دوم می‌باشد. آرامكو نيز از شبكه تلويزيونی انگليسی زبان ديگری برخوردار است. خبرگزاری رسمی آن «واس»، دولتی است و مطبوعات تحت مديريت و نظارت كامل حكومت می‌باشند.
مدارس به دو نوع دولتی و ملی تقسيم مي شود و آموزش‌های دختران و پسران در آموزشگاه‌های كاملا جدا صورت می‌پذيرد. عربستان دارای 8 دانشگاه بزرگ و تحصيلات عالی بدون كنكور می‌باشد و دانشجويان كمك هزينه تحصيلی دريافت می‌كنند.
________________________________________ 81 ________________________________________
پرسش‌ها
1. مساحت و جمعيت قاره آسيا را بنويسيد.
2. اصطلاح خاورميانه توسط چه كسی و از چه زمانی رايج گرديد؟
3. رتبه عربستان از نظر وسعت جغرافيايی نسبت به كشورهای آسيايی و جهان چگونه است؟
4. تقسيمات كشوری، تعطيلات ساليانه، هفتگی و روزانه عربستان را بنويسيد.
5. چرا ارزش ريال از ديرباز تاكنون ثابت مانده است؟
6. چرا منطقه مكه در عربستان، «ام القری»، مادر زمين و تمدن‌های بشری ناميده شده است؟
7. مناطق چهارگانه و نواحی سه گانه عربستان را نام ببريد.
8. چرا علی رغم آب و هوای نامساعد، فراوانی انواع مواد غذايی در اين كشور مشهود است؟
( عليه السلام )چرا خداوند، منطقه عربستان را خوش آب و هوا قرار نداده است؟
10. نژاد مردم عربستان چيست؟ عرب‌های بائده و باقيه و انواع آن را بنويسيد.
11. مهم ترين شاخصه اجتماعی مردم عربستان چيست؟
12. مردم عربستان از نظر آداب و رسوم اجتماعی بر چند دسته اند؟
13. تدوين و نشر كتاب در عربستان چه تحولاتی يافته است؟
14. دوران تحصيل در عربستان چند سال است و در چند مرحله صورت می‌پذيرد؟
________________________________________ 82 ________________________________________
برای مطالعه بيشتر
1. آشنايی با عربستان، عبدالله نصيری، نشر مشعر.
2. تاريخ تحليلی اسلام، سيد جعفر شهيدی.
3. تاريخ مكه، محمد هادی امينی، ترجمه محسن آخوندی.
4. دراسات ﻓﻰ جغرافية المملكة العربية السعودية تأليف عبدالعزيز بن عبداللطيف آل الشيخ و السيد بن البشری محمد و عبدالله بن ناصر الوليعی.
5. دليل المملكة العربية السعودية، وزارت الاعلام ﻓﻰ المملكة العربية السعودية.
6. شناخت عربستان، علی محمدی آشنانی، حوزه نمايندگی ولی فقيه در امور حج و زيارت.
7. عربستان، محمد فخری، موسسه مطالعات و پژوهشهای بازرگانی.
8. عربستان سعودی، ويليام گودوين، ترجمه فاطمه شاداب.
9. عربستان سعودی، محمد رضا برازش.
10. كعبه و مسجد الحرام در گذر تاريخ، محمد طاهر كردی مكی، ترجمه هادی انصاری.

________________________________________ 83 ________________________________________

كتابخانه تخصصي حج > از نگاهي ديگر > شناخت عربستان و وهابيت

فصل دوم
نظام سياسی و اقتصادی عربستان
اهداف فصل دوم
1. شناخت جايگاه و اهميت سياسی عربستان
2. شناخت پيشينه سياسی عربستان
3. شناخت نظام فعلی عربستان
4. آشنايی با وضعيت اقتصادی عربستان
5. آشنايی با چالشهای سياسی ـ اقتصادی عربستان
________________________________________ 84 ________________________________________
1. جايگاه و اهميت سياسی
ويژگی‌های جغرافيايی، عوامل دينی، فرهنگی، سياسی و اقتصادی، كشور عربستان را از اهميّتی ژئوپلتيك و از جايگاهی استراتژيك در منطقه و جهان برخوردار كرده است؛ مهم ترين اين عوامل عبارتند از:
الف. عوامل دينی
عواملی همچون قرار گرفتن كعبه به عنوان قبله مسلمانان، وجود حرم نبوی و امامان بقيع، شكل گيری تاريخ اسلام، برگزاری مراسم ساليانه حج و ميزبانی ميليون‌ها مسلمان برای انجام آن در عربستان، اين كشور را دارای اهميت زياد و جايگاه بسيار مهمی كرده است.
توجّه به توسعه اماكن مذهبی و رفاه حجاج، چاپ و نشر گسترده قرآن كريم، برگزيدن لقب «خادم الحرمين الشريفين» از سوی پادشاهان سعودی، گسترش مراكز علمی- مذهبی و اهتمام به تربيت مبلغان مذهبی، نقش مهم عوامل مذهبی در ارتقای جايگاه و اهميت اين كشور را نشان می‌دهد.
ب. موقعيت جغرافيايی
موقعيت جغرافيايی عربستان در منطقه ژئوپليتيك خاورميانه، وسعت و پهناوری آن به عنوان سيزدهمين كشور جهان، دسترسی به خليج فارس و دريای سرخ، قرار گرفتن در مسير سه قاره آسيا، اروپا و آفريقا، اتصال قاره آفريقا و آسيا
________________________________________ 85 ________________________________________
به يكديگر، رفت و آمد اقوام و ملل مختلف به آن، اين كشور را دارای اهميت منطقه‌ای و جهانی ساخته است.
گفتنی است دسترسی اين كشور به آب‌های آزاد جهان، علی رغم اتصال به دو شاهراه حياتی خليج فارس و دريای سرخ، تنها با عبور از دو تنگه استراتژيك هرمز يا باب المندب امكان پذير می‌باشد.
ج. عوامل اقتصادی (ذخاير فراوان نفت و گاز)
عوامل اقتصادی مانند مالكيت ذخاير فراوان، توليد و نقش آفرينی عمده در بازار نفت، قدرت و نفوذ بسيار زياد در سازمان «اوپك» و «اوابك»، ( 1 ) اختصاص تسهيلات ويژه و تلاش برای جذب 100 ميليارد دلار سرمايه گذاری در منابع نفتی، توسعه چشمگير توليد مواد پتروشيمی و فراهم آمدن زمينه‌های رشد اقتصادی بيشتر و داشتن ذخيره ارزی مناسب بر اهميت اين كشور افزوده است.
گفتنی است كشور عربستان با دارا بودن بيش از 260 ميليارد بشكه ذخيره قطعی، 41 ذخاير نفتی جهان (26%) و 31 (4/33%) نفت اوپك ( 2 ) و يك تريليون بشكه نفت بازيافتنی، رتبه اوّل كشورهای نفت خيز و با در اختيار داشتن 2/5 تريليون متر مكعب گاز (2/4% ذخاير شناخته شده گاز جهان)، پس از روسيه، جمهوری اسلامی ايران، قطر و آمريكا، رتبه پنجم را به خود اختصاص داده است. افزون بر آن، عربستان از معادن و منابع زير زمينی فراوانی برخوردار است.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ كشورهای عرب صادر كننده نفت از سال 1968 ميلادی = 1388 ه‍ . ق تشكيلاتی به نام «اوابك» برای هماهنگی سياست‌های خود ايجاد نموده‌اند كه محور آن عربستان سعودی است. الفارسی، فواد عبدالسلام، الاصاله و المعاصره، ص 171.
2 ـ سازمان اوپك با عضويت اوليه پنج كشور عراق، كويت، ايران، عربستان سعودی و ونزوئلا در سال 1960 ميلادی = 1379 ه‍ . ق به منظور ايجاد هماهنگی و وحدت و تعيين بهترين شيوه برای تأمين منافع، پيش بينی روش‌ها و وسايل تأمين و تثبيت قيمت‌ها در بازارهای بين المللی، در نظر گرفتن مصالح ملت‌های توليد كننده و تضمين درآمدی ثابت برای آنان، تشكيل شد.
________________________________________ 86 ________________________________________
د. عوامل سياسی
عوامل سياسی مانند همسويی با آمريكا و غرب، ايفای نقش ژاندارمی و تلاش برای تبديل شدن به قدرت برتر در منطقه خاورميانه، پيش گرفتن روش جذب و مدارا با جهان اسلام و سعی در كاهش دشمنی و تشنج با كشورهای مجاور، گسترش روابط با روسيه و كشورهای تازه استقلال يافته و چين، جايگاه و اهميت عربستان را افزايش داده است.
عربستان از زمان ملك عبدالعزيز، همواره روابط بسيار نزديكی با انگليس و آمريكا داشته است، ولی پس از جنگ جهانی دوم، به دليل بسط قدرت و نفوذ آمريكا، رابطه با اين كشور افزون تر شد و در زمان ملك فيصل اين رابطه رو به گسترش نهاد و پس از پيروزی انقلاب اسلامی و سه ده اخير به بالاترين حد خود رسيد.
نياز عربستان به جهان غرب در زمينه كسب دانش فنی، تكنولوژی و كارشناسان، كالاهای صنعتی، تسليحات و تجهيزات نظامی و نياز متقابل غرب به منابع نفت و انرژی فسيلی عربستان و نياز آنها به جای پا در منطقه و وقوع جنگ نفت كه قسمت اعظم هزينه لشكركشی آمريكا به عراق را عربستان بر عهده گرفت، ( 1 ) وابستگی دو جانبه‌ای بين اين كشور و غرب پديد آورده و موجب تحكيم و تعميق هر چه بيشتر روابط اين كشور با آمريكا شده است.
عربستان با كشورهای انگلستان، فرانسه، آلمان و ژاپن نيز روابط نزديكی دارد و از متخصصان و مستشاران اين كشورها، در صنايع و آموزش و تربيت نيروهای نظامی خود استفاده می‌كند. حضور هفتاد هزار نفر از اتباع غرب و

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ اين جنگ برای عربستان حدود 60 ميليارد دلار هزينه در بر داشت و بالغ بر 620 ميليارد دلار به اقتصاد جهان عرب به ويژه كويت و عراق، خسارت وارد كرد و هزينه‌های بسياری بر ديگر كشورهای منطقه تحميل كرد و رشد اقتصادی آنها را كند و موجب كسری بودجه كشورهای همجوار نيز گرديد. عربستان، ص 46.
________________________________________ 87 ________________________________________
سرمايه گذاری‌های انبوه شركت‌های غربی در صنايع نفت و گاز و پتروشيمی عربستان، نشانگر عمق روابط عربستان و جهان غرب به ويژه آمريكا می‌باشد.
البته دو بمب گذاری تروريستی عوامل القاعده طی دهه 1990 در تأسيسات نظامی عربستان كه منجر به كشته و مجروح شدن صدها نفر از اتباع آمريكا گرديد، همچنين حوادث 11 سپتامبر و متهم شدن «هيفاء الفيصل» همسر بندر بن سلطان، سفير عربستان در واشنگتن و دختر ملك فيصل به ارتباط با هواپيماربايان و متهم شدن محمد الفيصل برادر وزير امور خارجه عربستان و رئيس بانك اسلامی با كمك شش ميليون دلاری به گروه القاعده در رسانه‌های غربی و حمايت بی دريغ آمريكا از اسرائيل و موضع گيری عربستان پس از حملات ددمنشانه پيشين اسرائيل به مردم مظلوم و بی پناه فلسطين، عواملی بودند كه مدت كوتاهی موجب سردی روابط عربستان و آمريكا شدند ولی سردی روابط ديری نپاييد و آمريكا كه خروج سرمايه‌های سعودی را برای خود خطر بزرگتری از حادثه 11 سپتامبر می‌ديد و نياز به مساعدت عربستان در ادامه حضور خود در منطقه خليج فارس داشت، نگاه خود به عربستان را ملايم تر كرد. ( 1 )
ه‍ . تحولات منطقه‌ای
تحولات فراوان منطقه خليج فارس و خاورميانه در سه دهه اخير همانند فروپاشی نظام شاهنشاهی و ژاندارم منطقه خليج فارس با پيروزی انقلاب شكوهمند اسلامی ايران، برپايی و تثبيت نظام مستقل و مردم سالار جمهوری اسلامی، جنگ افغانستان، جنگ نفت يا جنگ عراق، جنگ اخير 33 روزه لبنان با رژيم صهيونيستی، حساسيت منطقه خاورميانه و اهميت سياسی عربستان را افزايش داده است.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ آشنايی با عربستان، ص 47.
________________________________________ 88 ________________________________________
و. عضويت و نفوذ در سازمان‌های منطقه‌ای و جهانی
عضويت و نفوذ در سازمان‌های منطقه‌ای و جهانی، اهميت سياسی عربستان را افزايش داده است؛ عربستان به دليل جايگاه دينی، اقتصادی و سياسی پيش گفته، همچنين به علت كمك‌های مالی به ساير كشورها به ويژه كشورهای عرب و مسلمان، در اغلب سازمان‌های بين المللی، عربی و اسلامی، نفوذ و تأثير دارد:
1. اتحاديه عرب: اتحاديه عرب ( 1 ) در اكتبر 1944 م = 1363 ق. توسط پنج كشور مصر، سوريه، لبنان، عراق و اردن به منظور دفاع مشترك از امت عرب، در شهر اسكندريه مصر تشكيل شد. سپس 22 كشور عربی و از جمله عربستان به عضويت آن در آمدند. دبيرخانه اتحاديه عرب در قاهره و دبير كل كنونی آن عمرو موسی وزير خارجه سابق مصر است.
عربستان با توجه به ويژگی‌های خاص، همچنين به دليل كمك‌های فراوان آن به كشورهای عربی و اين اتحاديه، از نفوذ زيادی بر اتحاديه عرب برخوردار است.
حضور دكتر احمدی نژاد رياست جمهوری اسلامی ايران در نشست اخير سران عرب در 12 آذر ماه 1386 در دوحه قطر، زمينه توسعه روابط هر چه بيشتر اعضای آن را با جمهوری اسلامی ايران فراهم ساخته است.
2. سازمان كنفرانس اسلامی: سازمان كنفرانس اسلامی ( 2 ) در سال 1969 ميلادی = 1389 ه‍ . ق پس از به آتش كشيدن مسجدالاقصی به دست صهيونيست ها، توسط كشورهای اسلامی تشكيل گرديد.
دبيرخانه دائمی آن، در شهر جدّه عربستان است و 57 كشور اسلامی در آن عضويت دارند. اين سازمان برای كمك به ايجاد تأسيسات زير بنايی كشورهای اسلامی، بانك توسعه اسلامی را تشكيل داده است.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ Arab League .
2 ـ Organizatiom of the islamic conference .
________________________________________ 89 ________________________________________
عربستان به دليل ميزبانی دبيرخانه كنفرانس، تأمين بيشترين سهم از بودجه آن، همچنين به دليل تأثير بر مواضع كشورهای اسلامی، نفوذ بسيار زيادی در اين سازمان دارد.
3. شورای همكاری خليج فارس: شورای همكاری خليج فارس يا مجلس التعاون الخليجی (PGCC ) ( 1 ) شامل عربستان، امارات متحده عربی، قطر، بحرين، كويت و عمان در سال 1981 ميلادی 1402 ه‍ . ق دو ماه پس از آغاز جنگ تحميلی عراق بر ايران با نشست سران اين كشورها در ابوظبی تشكيل گرديد.
تحولات مهمّ منطقه همچون تشكيل جمهوری اسلامی، اشغال افغانستان توسط شوروی و جنگ عراق زمينه تشكيل آن را فراهم آورد. هدف اوّليه تشكيل اين شورا، برخورداری از امكانات و حمايت متقابل در برابر ناآرامی‌های داخلی و تهديدهای خارجی، تأمين ثبات و تحكيم امنيت در خليج فارس، هماهنگی در سياست خارجی و دفاعی اعلام شد. سپس همكاری‌های فزاينده اقتصادی، ايجاد بازار مشترك، هماهنگی در تدوين قوانين اجتماعی و فرهنگی و همسويی هر چه بيشتر در مواضع، وحدت گمركی و پولی تا 2010 ميلادی و همكاری‌های گسترده تر در دستور كار قرار گرفت.
عربستان به دليل جايگاه، وسعت، جمعيت، قدرت، ثروت و ذخاير بيشتر و آسيب پذيری كمتر نسبت به ديگر كشورهای عربی خليج، به قدرت برتر اين شورا بدل شده و نقش محوری در تصميمات آن ايفا می‌كند.
هسته اصلی نيروی نظامی مشترك اين شورا كه «درع الجزيره = سپر جزيره» ناميده می‌شود، را دو تيپ از ارتش عربستان سعودی تشكيل می‌دهد و ايجاد شبكه بزرگ دفاع هوايی برای پوشش كل منطقه نيز در دستور كار است. ( 2 )
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ Persian Gulf Coopration Council .
2 ـ عربستان، ص 53.
________________________________________ 90 ________________________________________
4. سازمان ملل متحد: ( 1 ) عربستان در سال 1965 به عضويت سازمان ملل متحد (U.N.O ) در آمد ( 2 ) و به دليل جايگاه و مناسباتش با ديگر كشورهای عضو، از فعاليت و نقش نسبتاً خوبی در اين سازمان برخوردار است.
اين كشور در سازمان‌های تابعه سازمان ملل متحد همچون يونيسف، يونسكو و سازمان بهداشت جهانی نيز عضويت دارد.
5. جنبش عدم تعهد: عربستان يكی از اعضای نسبتاً فعال جنبش عدم تعهد (N.A,M ) ( 3 ) است، گفتنی است اين جنبش، علی رغم اعضای بسيار زياد و قدرتمند خود، از جايگاه بايسته خود در معادلات سياسی برخوردار نيست.
6. سازمان تجارت جهانی: عربستان سعودی با تلاش فراوان و پس از مذاكرات بسيار با دبيرخانه سازمان تجارت جهانی، در سال 2005 به عضويت پذيرفته شد و در سال جاری به عضويت اين سازمان در آمد.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 - سازمان ملل متحد در سال 1945 با هدف حفظ صلح و امنيت جهانی، گسترش روابط دوستانه بين ملت ها، همكاری برای حل مسائل بين المللی، اشتراك مساعی در امور مختلف و احترام به حقوق و آزادی‌های يكديگر تشكيل شد. اساسنامه اين سازمان را كه مشتمل بر يك مقدمه و 111 ماده و يك ضميمه هفتاد ماده‌ای می‌باشد، منشور ملل متحد می‌نامند. مركز اين سازمان، نيويورك است و شامل 6 ارگان می‌باشد: 1. مجمع عمومی 2. شورای امنيت 3. شورای اقتصادی و اجتماعی 4. دادگاه بين المللی لاهه 5. شورای قيوميت 6. دبيرخانه شورای امنيت. اين دبيرخانه دارای 15 عضو و پنج عضو اصلی دارای حق وتوی آن، آمريكا، انگليس، چين، روسيه و فرانسه هستند. همچنين نيروهای حافظ صلح اين سازمان مشهور به «كلاه آبی ها» هستند كه تعدادشان همچنان رو به افزايش می‌باشد؛ طلوعی، محمود؛ فرهنگ، جامع سياسی، نشر علم و سخن، ص 545 - 535.
2 ـ عربستان سعودی، ص 60.
3 ـ زمينه، فكر و طرح اوليه تشكيل جامعه‌ای از كشورهای غير متعهد و غير وابسته به دو بلوك غرب و شرق، در نشست سران كشورهای آسيايی و آفريقايی در سال 1955، در اندونزی مطرح گرديد. هدف اين جنبش، ايجاد وحدت ميان كشورهای در حال توسعه و برقراری مناسبات سياسی و اقتصادی آزاد و مستقل بود كه اولين بار در سال 1961 و در نخستين نشست در بلگراد پايتخت يوگوسلاوی، به پيشنهاد رئيس جمهور آن تيتو «جنبش عدم تعهد» نام گرفت. همچنين نشست دوم آن در سال 1964، به زعامت جمال عبدالناصر در قاهره مصر برگزار شد و در سال 1371 كشورهای تازه استقلال يافته شوروی نيز به عضويت اين سازمان در آمدند؛ فرهنگ جامع سياسی، ص 379.
________________________________________ 91 ________________________________________
7. سازمان‌های ديگر: افزون بر سازمان‌های پيش گفته، عربستان سعودی عضو سازمان‌های اوپك، اوابك، گروه 77، آژانس بين المللی انرژی اتمی، صندوق بين المللی پول و بانك توسعه اسلامی و ... می‌باشد و در آنها نفوذ و تأثير دارد.
2. پيشينه سياسی عربستان
در اين بخش، پيشينه و وضعيت سياسی عربستان در دوران باستان، دوران ظهور اسلام و دوران معاصر مورد بررسی قرار می‌گيرد:
الف. دوران باستان
منطقه عربستان از نظر پيشينه سياسی دارای تاريخی طولانی است و فراز و نشيب هاي بسيار زيادی را طی كرده است؛ هجرت حضرت ابراهيم( عليه السلام ) به فرمان خداوند و باقی نهادن همسر و فرزندش حضرت هاجر و اسماعيل( عليه السلام ) در اين سرزمين، نقش و تأثير زيادی در تحوّلات بعد بر جای گذاشت؛ زيرا با جوشش چشمه زمزم، قبيله جرهم از رفت و آمد مرغان هوايی به پيدايش آب در آن حوالی پی برده، بدان منطقه كوچ كردند. ( 1 )
با اين دگرگونی طبيعی و سكونتی، وادی بدون آب و كشت مكه به تدريج آباد گرديد و به صورت شهر درآمد. كم كم شهر مكه به سبب نزديكی به دريای سرخ و واقع شدن بر سر راه ارتباطی با يمن، همچنين به علت داشتن ارتباط بازرگانی با شام و فلسطين، اهميت زيادی يافت. برافراشتن بنيان‌های خانه كعبه توسط حضرت ابراهيم و اسماعيل Š و سر دادن ندای توحيد و فرا خواندن مردم به انجام مناسك حج توحيدی به فرمان الهی ( 2 ) ، موقعيت استراتژيك و ويژه‌ای برای
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ برای تفصيل بيشتر به: آيت الله سبحانی، فرازهايی از زندگی پيامبر اسلام.
2 - بقره: 127.
________________________________________ 91 ________________________________________
منطقه حجاز در اين سرزمين فراهم ساخت و كليدداری كعبه و منصب سقايت حاجيان، موقعيت سياسی افراد و قبايل را رقم می‌زد.
به دليل سكونت پيش تر و بيش تر مردم در منطقه جنوبی شبه جزيره، پيشينه سياسی بخش جنوبی از قدمت و تنوع بيشتری برخوردار است. در اين بخش، از 600 تا 1200 قبل از ميلاد، دولت معينيان به پايتختی قَرنو و معاصر با آن، دولت سبائيان به پايتختی مَأرب آغاز شد و تا 115 ق.م ادامه يافت كه از اين دولت و فرمانروايی زنی بر آنان و جاری شدن سيل در ميان آنان در دو آيه قرآن كريم سخن به ميان آمده است ( 1 ) . همچنين دولت قتبان به پايتختی تَمنَع در قرن ششم ق.م تا قرن دوم ميلادی ظهور و بروز يافت.
با سقوط سبائيان، دولت حميريان را تشكيل دادند كه پادشاهان آنان را تُبَّع می‌ناميدند و قرآن نيز به آنان در دو آيه اشاره فرموده است. ( 2 )
حمله سردار رومی آليوس گاليوس و تصرف نجد به قصد دست اندازی بر حكومت حميريان اگر چه به دليل عدم دسترسی به آب و مشكلات ديگر به عقب نشينی او انجاميد، اما از يك سو زمينه تصرف حبشيان را فراهم آورد و از سوی ديگر زمينه ايجاد رابطه و راه يافتن مسيحيان در اين شبه جزيره را هموار كرد تا آن كه حمله پياپی حبشيان، قسمتی از يمن را به تصرف آنان در آورد.
با ويرانی اورشليم، تعدادی از يهوديان به عربستان پناهنده گشتند و ذونواس پادشاه حميری، در سده ششم ميلادی، به دين يهود گرويد و به قتل عام و آزار مسيحيان و سوزاندن آنها در آتش پرداخت كه در سوره بروج تحت عنوان «اصحاب اخدود» بدان اشاره شده است: «قُتِلَ أَصحَابُ الأُخدُودِ النَّارِ ذَاتِ الوَقُودِ؛ مرگ بر آدم سوزان خندق، همان آتش مايه دار
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 - نمل: 23 و سبأ: 15.
2 - دخان: 37، ق: 14.
________________________________________ 92 ________________________________________
(و انبوه).» ( 1 )
حبشيان به نبرد با وی پرداخته و با كشتن ذونواس، حكومت حميريان بر عربستان را خاتمه دادند.
پس از سيطره حبشيان بر عربستان، يكی از سرداران حبشی به نام «ابرهه» عليه حاكميت دولت حبشه شورش نموده، دعوی استقلال كرد و به مدت 35 سال يعنی از سال 535 تا 750 ميلادی، حاكم مطلق العنان آن منطقه گرديد و با ساختن معبد بزرگی در صنعا به ترويج مسيحيت پرداخت و با لشكری از پيل سواران برای ويران ساختن كعبه بدان هجوم برد ولی پروردگار كعبه، لشكريان مجهز و نيرومند او را به وسيله مرغانی كوچك كه بر سپاهيانش سنگ ريزه افكندند، نابود ساخت. ( 2 )
حميريان با استمداد از انوشيروان پادشاه ساسانی امپراتوری ايران، مسروق فرزند ابرهه را شكست دادند و سردار ايرانی وهرز ديلمی و پس از او فرزندانش مرزبان، مانوشجان و باذان در آن منطقه فرمانروايی يافتند. باذان هنگام بعثت رسول خدا (صلی الله علیه و آله )، با ايرانيان همراهش مسلمان شدند.
در قسمت شمالی شبه جزيره عربستان نيز شش قرن قبل از ميلاد پس از سقوط دولت بابل، دولت نبطيان شكل گرفت و با از بين رفتن سبائيان بر اثر حمله اسكندر، قوت بيشتری يافت. افزون بر آنها، كشمكش‌های امپراتوری روم و ايران بر سر تصرف اين سرزمين، فرو ريختن سد مأرب و كوشش همسايگان بر تصرف راه تجاری بُخور كه باعث نابسامانی شد و در نتيجه مهاجرت مردم منطقه جنوبی به شمال را رقم زد و به تدريج توسط مهاجران البته با پشتيبانی دولت‌های مقتدر، دولت‌های غسانيان (تحت حمايت روم)، لخميان (تحت حمايت ايران) و آل كنده (تحت حمايت حميريان) به وجود آمدند.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 - بروج: 5 و 4.
2 - فيل: 5 – 1.
________________________________________ 93 ________________________________________
در كنار و حتی همراه با حاكميت اين دولت‌ها در شمال و جنوب، طبيعت و مقتضيات بيابان نشينی و صحراگردی، نوعی از مناسبات قبيله‌ای را در اين منطقه به وجود آورد كه هر قبيله تحت رياست «شيخ قبيله»، همراه دام‌های خويش در جست و جوی آب و مرتع به كوچ نشينی می‌پرداختند و در نتيجه نوعی قدرت سياسی، حكومت پراكنده و ملوك الطوايفی و به عبارت بهتر ملوك القبايلی در عربستان را شكل داد و قدرت سياسی منطقه، در مقام عمل ميان قبايل و رؤسای آنها تقسيم شد. حتی در دوران معاصر نيز آثار و رسوبات حيات سياسی قبيله‌ای در اين كشور به چشم می‌خورد.
گذشت زمان و عدم بعثت پيامبری در اين منطقه، زمينه رواج خرافات و بت پرستی در ميان قبايل را فراهم ساخت و جز پيروان اندك حضرت ابراهيم( عليه السلام ) (حنفاء) و تعداد كمی كه پيرو آيين يهود و مسيحيت بودند و روشنفكرانی كه به پرستش اجرام آسمانی رو آورده بودند، بقيه قبايل عرب، بت پرست شده بودند و مناسك توحيدی حج، به سوت و كف زدن در كنار خانه كعبه ( 1 ) و گاه طواف به صورت عريان بدل گشت و نظام قبيله‌ای همچنان بر آنان حاكميت داشت.
ب. دوران ظهور اسلام
بعثت خاتم پيامبران حضرت محمد(صلی الله علیه و آله ) و ظهور مكتب حيات بخش اسلام در قرن هفتم ميلادی، دوران جديدی از حاكميت سياسی را در اين كشور پديد آورد.
پيامبر گرامی اسلام(صلی الله علیه و آله ) پس از تحمل سختی‌های فراوان در مكه، به مدينه مهاجرت نمود و با متحد ساختن قبايل متخاصم، اوّلين دولت اسلامی را تشكيل داد و نخستين حكومت فراگير اسلامی را بنيان نهاد.
تشكيل حكومت نبوی، شهر مدينه و عربستان را از اهميت فزاينده‌ای
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 - انفال: 35.
________________________________________ 94 ________________________________________
برخوردار ساخت. اين اهميت بی بديل تا زمان سه خليفه نخستين؛ ابوبكر، عمر و عثمان ادامه يافت. اما امام علی( عليه السلام ) كه پايتختِ خلافت اسلامی را به شهر كوفه انتقال دادند و در دوره امويان كه پايتخت كشورهای اسلامی به شام و در دوره عباسيان كه پايتخت به بغداد منتقل شد، به تدريج از اهميت سياسی در عربستان كاسته شد و حكمرانان آن از سوی بنی اميه و عباسيان منصوب می‌شدند.
اگر چه دست نشاندگان امويان (تا 132 ه‍ . ق) و سپس برگزيدگان بنی عباس بر عربستان حاكميت داشتند، ولی هماره اعتراض، مبارزه و حتی جنگ بر ضدّ اين دو خاندان در شهرهای مختلف عربستان وجود داشته است. ( 1 )
در سال 251 ه‍ . ق يكی از سادات حسنی به نام «اسماعيل بن يوسف» فرصت درگيری ميان مستعين و معتزّ عباسی را غنيمت شمرده، حجاز را تصرف كرد و پس از وی، برادرش «محمد بن يوسف» معروف به «اخضير» در حجاز حاكم گرديد. وی پس از حمله عباسيان به نجد رفت ولی پس از بيست سال دوباره بر حجاز تسلّط يافت.
در سال 254 ه‍ . ق دولت حجاز تحت نفوذ دولت «طولونيه» مصر قرار گرفت. «عباسيان» در سال 290 ه‍ .ق. بار ديگر حجاز را در اختيار گرفتند و تا سال 330 ه‍ . ق با ضعف بسيار بر آن نظارت داشتند. در آن سال، بار ديگر حاكمان مصر (اخشيديين) بر حجاز تسلط يافتند ولی اخضيرين با توسعه قدرت خود، دوباره بر حجاز حاكم شدند.
در سال 350 ه‍ . ق «قرامطه»، حاكمان مصر، به مدت نه سال سادات اخضری را كنار زده، خود بر آن تسلط يافتند، تا آن كه در سال 359 ه‍ . ق
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ حماسه حسينی، قيام مردم مدينه بر ضدّ يزيد و بيعت با عبد الله بن حنظله، تصرف حجاز توسط عبد الله بن زبير در دوران امويان و قيام محمد بن عبد الله بن حسن بن علی مشهور به ذو نفس زكيه و برادرش ابراهيم و پس از مدت كوتاهی قيام حسين بن علی نواده امام حسن بر ضدّ عباسيان نمونه هايی از آن است.
________________________________________ 94 ________________________________________
حكومت «فاطميين» در مصر تشكيل گرديد. حاكميت فاطميين تا سال 463 و سپس حكومت «سلاجقه» تا سال 650 و پس از آنان، سلطه «مماليك» تا سال 923 بر حجاز ادامه يافت.
در بيشتر اين دوران، نوادگان امام علی و امام مجتبی+ با نام‌های بنی موسی، بنو فليته در مكه و نوادگان امام حسين( عليه السلام ) در مدينه حكومت می‌كردند كه اين دوران به دوران حكومت «شرفا» شهرت يافته است.
با تشكيل دولت عثمانی و تسلط آن بر مصر در سال 923 ه‍ . ق حاكميت در منطقه حجاز و ديگر مناطق عربستان، تحت نفوذ آنان قرار گرفت و «بنوقتاده» كارگزاران آنان در منطقه حجاز حكومت يافتند؛ در آن دوران، حاكمان جده از سوی مصر انتخاب می‌شدند و گاه بين آنان و حاكمان حجاز، اختلاف و درگيری پيش می‌آمد. ( 1 )
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ شاكر، شبه جزيره عرب، ص 126 - 100.
________________________________________ 95 ________________________________________
فهرست و جدول حاكمان حجاز از زمان بعثت بدين شرح است: ( 1 )
از (ه‍ . ق) تا (ه‍ . ق) دولت كارگزاران
3 11 پيامبر گرامی اسلام (صلی الله علیه و آله )
11 40 خلفای راشدين
40 132 امويان
132 251 عباسيان
251 254 اخضيريون
254 293 طولونيون
293 330 عباسيان
330 335 اخشيديون
335 350 اخضيريون
350 359 قرامطه
359 463 فاطميون بنوموسی ـ بنوهاشم
463 567 سلجوقيان بنوهاشم
567 650 ايوبيان بنوهاشم ـ بنوقتاده
650 923 مماليك بنوقتاده
923 1335 عثمانيان بنوقتاده
1335 1342 استقلال بنوقتاده
1342 تاكنون آل سعود
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ همان، ص 127.
________________________________________ 96 ________________________________________
ج. دوران آل سعود
بر اساس تسلط نظام قبيله‌ای در عربستان، حاكمان منطقه نجد و عسير نيز به صورت ملوك الطوايفی، شهرهای مختلف نجد را اداره می‌كردند؛ آنان، گاه تحت نفوذ حاكمان حجاز و گاه زير لوای اميران «صنعا» يعنی كشور كنونی يمن بودند. به دليل عدم وجود حكومت يكپارچه در منطقه نجد، هر قبيله، شهر يا قريه‌ای كه توانايی می‌يافت، بر ساكنان ديگر شهرها يورش برده، آنان را تحت نفوذ خود قرار می‌داد.
در چنين اوضاع سياسی بود كه طلبه جوانی به نام محمد بن عبدالوهاب پس از بازگشت از بصره و ايران، چون نتوانست در عُيينه بماند، به درعيّه رفت. در آن دوران حاكمِ درعيه «محمد بن سعود» بود. وی كه با درگذشت پدرش سعود در سال 1140 ه‍ . ق (1727م) حكمران شهر درعيه شده بود، به تشويق برادرش ثَنَيان و همسرش مُوضِه در سال 1157 ه‍ . ق برابر 1744 ميلادی با شيخ محمد بن عبدالوهاب، پيمان اتحاد منعقد كرد و دختر وی را به همسری خود برگزيد و به اشارت او، ارتشی مجذوب از اعراب باديه نشين تشكيل داد و دست اندازی و حمله به ديگر قبايلِ نجد را آغاز كرد.
خاندان آل سعود و مذهب «وهابيت» ( 1 ) به تدريج در سه مرحله، حكومت خود را از منطقه كوچك درعيه به همه عربستان گسترش دادند:
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ حكومت عربستان به دليل انتساب به سعود، پدر محمد اولين حاكم اين خاندان، حكومت «آل سعود» ناميده شد و اين مذهب به علت انتساب به عبدالوهاب پدر شيخ محمد بنيان گذار اين آيين «وهابيت» لقب گرفت در حالی كه عبدالوهاب مخالف سرسخت اين آيين بود. نسبت دادن يك طايفه يا انديشه مذهبی به پدر بنيان گذار آن در زبان عربی مرسوم است؛ تاريخ البلاد العربية السعودية، ج 1، ص 80.
________________________________________ 97 ________________________________________
دولت اوّل سعودی (1229 ـ 1139 ه‍ . ق)

1. محمد بن سعود (1139 ـ 1179ه‍ . ق)
در پی حملات محمد بن سعود، به اطراف، از سال 1160 ه‍ . ق 1747 م، دهام امير رياض و در سال 1178 ه‍ . ق 1765 م، عُرَيعر امير احساء و سپس حسن بن هبة الله امير نجران به درعيه حمله كردند ولی محمد بن سعود، دو حمله نخست را دفع و با سومين پيمان صلح منعقد نمود. اميران حُرَيمِلاء و ضَريِّه نيز گاه گاه در پاسخ به تهاجمات، به درعيّه، حمله می‌بردند.
سرانجام محمد بن سعود در 1179 ه‍ .ق./ 1765 بعد از چهل سال حكمرانی و جنگ، درگذشت و جای خود را به پسرش عبدالعزيز سپرد.
2. عبدالعزيز بن محمد (1179 ـ 1218ه‍ . ق)
عبدالعزيز با پشتيبانی محمد بن عبدالوهاب، كشور وسيعی پديد آورد؛ نخست در سال 1185 ه‍ . ق = 1773 ميلادی بر عشاير متحد نجد تاخت و آنان را در قريه حاير شكست داد. سپس سپاهيان امير رياض را در سال 1187ه‍ . ق = 1773 ميلادی تار و مار كرد و پس از مرگ دهام، شهر رياض را به تصرف آورد. ( 1 )
در سال 1190 ه‍ . ق/ 1776 شهر ثَرمَدَه و سال بعد سُدَير و وَشم را تسليم خود كرد و با امير عيينه و مشايخ نجد، پيمان آشتی منعقد كرد و بيشتر قبايل آن منطقه را به عقيده وهابيت در آورد. او اراضی خرج و تهامه و شهرهای مجمعه و حرمه و بُرَيدَه را تصرف كرد و در جنگ با غالب بن مُساعد شريف مكه، به پيروزی رسيد. وی با حمله به جبل شَمَّر و حايل و قصيم، آن نواحی را نيز به تصرف درآورد.
اين فتوحات، موجی از ثروت و رفاه را با خود به ارمغان آورد. افزون بر مكه، وی مدينه و طايف را نيز فتح و برابر فتوای وهابيون، مشاهد متبركه و قبور ائمّه را
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ قلب جزيرة العرب، ص 328، صقرالجزيرة، ج 1، ص 64.
________________________________________ 98 ________________________________________
ويران كرد و پس از تصرف حجاز، بحرين و چند امارت ساحلی خليج فارس را نيز تحت سلطه خود در آورد.
با تصرف منطقه عَسير، تهامه، حجاز، عُمان، احساء، قطيف، زياره و بحرين و وادی‌های اطراف، انگليسی‌ها خاندان سعودی را به رسميت شناختند و با سعوديان، رابطه دوستی برقرار كردند.
در اواخر امارت عبدالعزيز، در سال 1206 محمد بن عبدالوهاب در سن نود و يك سالگی ـ و به قول «ابن بِشر» مورخ نجدی در نود و هشت سالگی درگذشت.
عبدالعزيز نيز در سال 1218 ه‍ . ق 1803 م، در سن هشتاد و سه سالگی به دست مردی ناشناس كشته شد. ( 1 )
3. سعود بن عبدالعزيز «سعود كبير» (1218ـ1229ه‍ . ق)
سعود كه به سال 1203 ه‍ . ق = 1788 ميلادی به حكم ابن عبدالوهاب، به ولايت عهدی منصوب شده بود و در همه فتوحات سعودی حضور داشت، يازده سال بر عربستان سلطنت كرد.
با حملات پی در پی وهابيون، امرای عرب و شريف غالب، حاكم شكست خورده حجاز و ساير بزرگان با ارسال نامه هايی به «باب عالی» امپراتوری عثمانی را متوجه خطر روزافزون قدرت وهابيون ساختند.
دربار اسلامبول، محمد علی پاشا حكمران مصر را مأمور سركوبی وهابيون كرد ولی قبل از رسيدن ارتش مصر به نجد، سعود در سن شصت و شش سالگی درگذشت. اگر چه پسرش ابراهيم به امارت رسيد ولی به دليل نزاع بين او و عمويش عبدالله بن عبدالعزيز بر سر جانشينی پدر، حكومت آل سعود ناتوان و ضعيف گرديد.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ صقر الجزيرة، ج 1، ص 54.
________________________________________ 99 ________________________________________
شكست و فروپاشی دولت آل سعود
محمد علی پاشا با اعزام ارتشی به فرماندهی پسرش طوسون پاشا در سال 1227 / 1812، مدينه و مكه را تصرف كرد و وهابيون را شكست داده، به جرم اهمال و سازش كاری با وهابيون، شريف غالب را معزول و زندانی كرد و برادرش سرور بن غالب را به مقام شريف مكّه منصوب نمود.
طوسون روانه نجد شد و تا قلعه رس در دويست و هفتاد كيلومتری شمال شرقی مدينه پيش رفت ولی بر اثر مقاومت شديد وهابيون و دادن تلفات بسيار به پيشنهاد وهابيون، ترك مخاصمه را پذيرفت و به قاهره بازگشت. محمد علی پاشا، طوسون را عزل كرد و پسر ديگرش ابراهيم پاشا را گسيل داشت. وی پايتخت آل سعود را با خاك يكسان كرد و بيشتر علمای وهابی و امرای سعودی در نبرد با او كشته شدند.
4. عبدالله بن سعود ( 1229- 1223ه‍ . ق)
عبدالله بن سعود كه با عزل برادر، خود به جای او نشسته بود، اعدام شد. به دستور ابراهيم پاشا، اموال و املاك خاندان سعودی و آل شيخ، ضبط گرديد و برخی از امرای سعودی و فرزندان عبدالوهاب به قاهره تبعيد شدند ( 1 ) و بدين صورت سلطنت خاندان سعودی منقرض شد.
پيامدهای لشكركشی به مصر
نفوذ فرهنگ غربی و باز شدن پای اروپاييان به عربستان، استقرار ارتش انگليس در بحرين در سال بعد (1236 / 1820) و برخاستن موج پان عربيسم در ميان اعراب از پيامدهای اين لشكركشی بود.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ صقر الجزيره، ج 1، ص 65.
________________________________________ 100 ________________________________________
سال‌های فترت (1234 ـ 1230ه‍ . ق)
ابراهيم پاشا حكمرانی نجد را به اسماعيل پاشا واگذار كرد و او از سوی خود افسری به نام خالد پاشا را كه مردی خوشگذران، ستمكار و ضعيف بود، روانه نجد كرد. صحرانشينان نجدی با استفاده از ضعف خالد پاشا به جان هم افتاده، دوباره به غارتگری قبايل ديگر پرداختند.
دولت دوم آل سعود (1309 ـ 1235 ه‍ . ق)

5. مشاری بن سعود (1235 ـ 1235 ه‍ . ق)
مشاری بن سعود تلاش برای برپايی مجدد حكومت آل سعود را پی گرفت. ابتدا حاكم درعيه به نفع وی كنار رفت، ولی پس از چندی با جمع آوری سپاهی به او حمله نموده، وی را دستگير كرد.
6. تركی ابن عبدالله (1249 ـ 1240 ه‍ . ق)
در سال 1235 ه‍ . ق/ 1819م. تركی ( 1 ) پسر عبدالله بن سعود با تصرف رياض و عارض، ارتش مصر را از اين دو شهر بيرون راند و با همراه ساختن اعراب جبل شَمَّر و مطير، در سال 1240 ه‍ . ق دولت دوم خاندان آل سعود را بنيان نهاد.
در سال 1242 ه‍ . ق/ 1833م. فيصل بن تركی از مصر گريخته، به پدر پيوست و به ياری او احساء و قطيف را نيز گرفت و تركان عثمانی را از وادی حنيفه بيرون راند. با انعقاد پيمان مشايخ قبايل شَمَّر و حايل با وی كار سعوديان رونق بيشتری گرفت. امّا پسر عموهای تركی به فرماندهی مِشاری بر او تاختند و تركی را به قتل رساندند و مشاری در رياض به امارت نشست.
7. فيصل بن تركی (1254 ـ 1250 ه‍ . ق)
در سال 1249 ه‍ . ق/ 1887م. فيصل پسر تركی به كمك آل رشيد، رياض را
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ از زمان تركی بن عبدالله بن محمد بن سعود، امارت سعودی از اولاد عبدالعزيز به اولاد برادرش عبدالله منتقل شد و تا امروز در همين نسل باقی است.
________________________________________ 101 ________________________________________
باز پس گرفت و مشاری را به قتل رسانده، خود به جای او به تخت نشست.
با اطلاع يافتن محمد علی پاشا حاكم مصر از اين حوادث، خورشيد پاشا را به نجد اعزام كرد. وی رياض را تصرف و فيصل بن تركی را با جمعی از بستگانش دستگير و به قاهره تبعيد كرد.
8. خالد بن سعود (1257 ـ 1254ه‍ . ق)
محمد علی پاشا، در سال 1254 / 1838 م خالد بن سعود را به جای فيصل منصوب كرد. وی تا سال 1257 ه‍ . ق حكومت كرد. امّا اعراب بر وی شوريدند، خالد سال‌ها در عربستان سرگردان بود تا اين كه به سال 1278 ه‍ . ق در جدّه درگذشت. ( 1 )
9. عبدالله بن ثنيان (1259 ـ 1257 ه‍ . ق)
پس از سقوط خالد، عموزاده وی عبدالله بن ثنيان به مدت دو سال حكومت كرد. اعلام استقلال حكومت مصر از دولت عثمانی، فشار روس و انگليس محمد علی پاشا را ناچار ساخت ارتش خود را از جزيرة العرب فراخواند.
10. فيصل بن تركی؛ دوره دوم (1282 ـ 1259 ه‍ . ق)
پس از فراخوانی لشكر مصر، فيصل بن تركی فرصت را غنيمت شمرده، از قاهره به نجد آمد و برای دومين بار تا سال 1282 ه‍ . ق در رياض به حكومت پرداخت و در سال 1282 ه‍ . ق درگذشت.
11. عبدالله بن فيصل؛ دوره اوّل (1288 ـ 1282ه‍ . ق)
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ بعضی سال وفات خالد بن سعود بن عبدالله را 1257 ه‍ .ق. و محل فوتش را مكّه نوشته‌اند. الأعلام زركلی، ج 3، ص 337
________________________________________ 102 ________________________________________
پس از فيصل، فرزندش عبدالله بر مسند قدرت نشست ولی با برادرش سعود بر سر جانشينی پدر كشمكش داشت. با همدستی قبيله عجمان و سعود، عبدالله به ابن رشيد و پاشا والی بغداد پناه برد و با كمك آنها به منطقه احساء حمله كرد.
12. سعود بن فيصل (1291 ـ 1288 ه‍ . ق)
با قدرت يافتن سعود، همچنان جنگ و درگيری ميان سعود و عبدالله ادامه يافت. در اين دوران، آل رشيد برخی از شهرهای اطراف را تصرف كرد و شيخ كويت نيز دست اندازی هايی را به نجد آغاز كرد. ارتش عثمانی نيز در سال 1288 ه‍ . ق به كمك كويتی ها، منطقه احساء و قطيف را تصرف كرده، آن را به بصره ضميمه نمود. سعود در سال 1291 ه‍ . ق درگذشت.
13. عبدالرحمن بن فيصل؛ دوره اوّل (1293 ـ 1291 ه‍ . ق)
پس از سعود، برادرش عبدالرحمن بن فيصل به حكومت رياض دست يافت ولی با مخالفت فرزندان برادرش سعود مواجه شد، از برادرش عبدالله بن فيصل كه در عتيبه اقامت داشت، تقاضای كمك كرد. عبدالله با سپاهی گران به رياض آمد و با بيعت عبدالرحمن، عبدالله برای دومين بار قدرت را در دست گرفت.
14. عبدالله بن فيصل؛ دوره دوم (1307 ـ 1293 ه‍ . ق)
ملك عبدالله برای بسط قدرت خود، به قبايل منطقه مجمعه يورش برد ولی با حركت سپاهيان آل رشيد كه با آن قبايل پيمان دفاعی داشتند، ملك عبدالله به رياض بازگشت. ولی بار ديگر در سال 1301 ه‍ . ق به منطقه مجمعه حمله كرد ولی با مقابله سپاهيان ابن رشيد مواجه شده، ملك عبدالله به رياض گريخت و با آل رشيد به مصالحه پرداخت ولی فرزندان برادرش ملك سعود او را دستگير و زندانی كردند.
________________________________________ 103 ________________________________________
ابن رشيد به بهانه آزادسازی ملك عبدالله، رياض را تصرف و برادرش عبدالرحمن را اسير كرد و به حايل فرستاد و پس از مدتی، بر اساس تقاضای اسيران، آن دو را به رياض بازگرداند. امير عبدالله پس از بازگشت به رياض، در سال 1307 ه‍ . ق در گذشت.
15. عبدالرحمن بن فيصل؛ دوره دوم (1309 ـ 1307 ه‍ . ق)
عبدالرحمن پس از بازگشت به رياض، با طرح قبلی با ياران خود به ديدار ابن سهبان امير رياض رفت و در حمله‌ای برق آسا، همراهان ابن سهبان را كشته، او را دستگير و زندانی ساخت. با بيعت مردم رياض با عبدالرحمن، وی برای بار دوم در رياض قدرت يافت.
ابن رشيد با اطلاع از تحولات، به مقابله برخاست و با تاكتيكی حساب شده، لشكريان عبدالرحمن را تار و مار ساخت و رياض را محاصره نمود. ( 1 ) عبدالرحمن با گريختن از رياض، نخست به يكی از قبايل عجمان پناه برد، سپس به بيابان‌های «الربع الخالی» رفته و پس از مدت كوتاهی، رهسپار قطيف و احساء شد و از آنجا به كويت رفت. شيخ كويت ابتدا اقامت او را نپذيرفت ولی بعد از چندی با موافقت مقامات عثمانی، ده سال با عسرت بسيار در كويت اقامت يافت. عبدالرحمن در اين ايام، يك بار برای پس گرفتن رياض به عشاير قحطانی و آل رشيد حمله برد، ولی شكست خورد.
بدين سان دولت دوم سعودی نيز به دست خاندان آل رشيد منقرض گشت. ابن رشيد نيز به سال 1315 در حايل وفات نمود ولی حاكميت آل رشيد توسط جانشينان وی ادامه يافت.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ صلاح الدين المختار، تاريخ المملكة العربية السعوديه، ج 1، ص 373 - 385.
________________________________________ 104 ________________________________________
دولت سوم آل سعود (1319 ه‍ . ق تا كنون)

16. عبدالعزيز بن عبدالرحمن (1373 - 1319 ه‍ . ق)
عبدالعزير بن عبدالرحمن كه تجربه همراهی پدر در گريختن از رياض و مهاجرت به بيابان‌های الربع الخالی، احساء و زندگی مرارت بار كويت او را آزرده ساخته بود و چشم طمع شيخ كويت به نجد، تلاش روس‌ها به تسلط بر راه دريايی هند، كوشش آلمانی‌ها برای اتصال راه آهن برلين به كويت، سعی انگليسی‌ها برای بسط نفوذ در عربستان را می‌ديد، در بيست سالگی و علی رغم مخالفت پدر و امير كويت به همراه نوزده تن از خويشان و دوستان به سوی سرزمين نجد به راه افتاد و بيست نفر را با خود همراه كرد و با اين جمع چهل نفری به سوی رياض عزيمت كردند و در سال 1319 ه‍ . ق/ 1901، با بيست و نه تن از يارانش كه به شمشير و تپانچه مسلح بودند با اقدامی غافل گيرانه، به قلعه رياض كه «المُصمَك» نام داشت، حمله و عَجلان حاكم منصوب ابن رشيد و تعدادی از محافظان قلعه را كشته و آن را تصرف كردند.
بدين ترتيب شهر رياض روز چهارشنبه چهارم شوال 1319ه‍ . ق برابر با دوازدهم ژانويه 1902 م به تصرف عبدالعزيز بن عبدالرحمن در آمد و تمامی اموال، سلاح ها، اسبان و شتران ابن رشيد به دست اين اميرزاده سعودی افتاد.
با بيعت مردم رياض با عبدالعزيز برای بار سوم سلطنت آل سعود در رياض بر پا شد. عبدالعزيز ارتش عثمانی و سپاه آل رشيد را در سال 1324 ه‍ . ق/ 1906 كه به مقابله آمده بودند، شكست داد و پس از غلبه بر آل رشيد بر سراسر نجد استيلا يافت و حمله اعراب كويتی را كه به تحريك شيخ مبارك الصباح و عثمانی‌ها به جنگ وی آمده بودند، دفع كرد.
عبدالعزيز در سال 1330 ه‍ . ق/ 1912 از ميان جوانان تندخو و شجاع صحرا، سپاهی با انضباط، تعليم يافته و معتقد به وهابيت به نام «اخوان» كه امروز گارد ملی (حرس وطنی) را ناميده می‌شوند، تأسيس كرد و با تكيه بر آن، قدرت خود را
________________________________________ 105 ________________________________________
بسط داده، فتوحات بسياری نمود.
او در سال 1331 ه‍ . ق/ 1913 استان احساء، قطيف، هُفوف و سراسر منطقه شرقی عربستان را از تركان عثمانی گرفت و به تدريج تا سال 1339 ه‍ . ق/ 1921 اراضی شمالی عربستان را نيز به تصرف خود درآورد.
انگلستان به منظور دست يابی به اهداف استعماری و بسط نفوذ خود در جهان اسلام، از يك سو عبدالعزيز را به عنوان حكمران مستقل نجد به رسميت شناخت و كمك مالی فراوانی هم به او نمود ( 1 ) و از سوی ديگر به اميران مكه وعده تشكيل يك كشور پادشاهی بزرگ عربی را داد كه كشورهای سوريه، عراق و فلسطين را در بر گيرد و همزمان طی اعلاميه مشهور «بالفور»، فلسطين را به يهوديان وعده نمود.
در اين دوران «تی. ای. لورنس» كه با آموختن فرهنگ و لهجه‌های مختلف زبان عربی و پوشيدن لباس عربی به لورنس عربستان شهرت يافته بود، به عنوان رايزن نظامی انگلستان برای رهبران عرب حجاز كار می‌كرد. حجاز در آن زمان تحت سلطه عثمانی بود و دولت عثمانی به دليل اتحاد با آلمان، دشمن انگلستان محسوب می‌شد. در عربستان، در اين دوران لورنس برای پيشبرد اقدامات نظامی انگلستان و منافع شخصی خود با بسياری از رهبران عرب، روابط نزديك برقرار كرده بود.
اكنون وقت آن بود كه انگلستان، دولت رياض و حجاز را به جان هم بيندازد؛ لذا به عبدالعزيز پيشنهاد كرد كه شريف حسين امير مكه را از حجاز بيرون راند، شريف حسين نيز با غرور و نخوتی كه داشت، از حج گزاردن مردم نجد جلوگيری كرد و بدين سان روابط رياض و حجاز به تيرگی گراييد.
هاشميان حجاز با وعده بريتانيا در مورد حكومت بر منطقه هلال خصيب، از
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ برای اطلاعات بيشتر ن. ك. : نجده فتحی صفوه، الجزيرة العربيه فی الوثائق البريطانيه.
________________________________________ 106 ________________________________________
خطر آل سعود غافل شده بودند و عبدالعزيز پس از گرفتن فتوا از شورای علمای وهّابی مبنی بر محكوميت شريف حسين و شايستگی عبدالعزيز برای اداره امور حرمين در سال 1341 ه‍ . ق/ 1923 م مقدّمات لازم برای تهاجم را تهيه و در سال 1342 ه‍ . ق/ 1924 م با لشكری بزرگ به حجاز حمله نمود و بعد از كشتارهای طائف و مدينه، ملك حسين، شريفِ مكّه را كه به نفع فرزندش علی كناره گيری كرده بود، شكست داد و شهر مقدس مكّه و مدينه و ساير بلاد حجاز را تصرف كرد.
با توطئه تازه انگليسی‌ها برای ايجاد و توسعه منازعات خونين ميان اعراب، يگان هايی از ارتش اردن به حجاز فرستاده شد كه بر منطقه معان ـ عقبه دست انداخت. در نوامبر 1925 م بريتانيا انعقاد پيمانی با اردن را به آل سعود تحميل كرد كه بر اساس آن، بايد رياض از دشتی كه نجد و سوريه را به هم وصل می‌كرد، چشم پوشيده و آن را به اردن واگذار مي نمود.
انگلستان در برابر كسب حق داوری در باره اختلافات مرزی نجد و عراق كمك مالی خود را به فرمانروای تازه حجاز، شريف علی قطع نمود.
سعوديان در سال 1926 م امير حسن را از عسير بيرون راندند و با جانشين او پيمان بستند اما پس از چهار سال منطقه عسير را به حكومت خود ملحق كردند.
پس از اين تصرفات، نخست عبدالعزيز ابن سعود خود را «پادشاه حجاز و نجد» ناميد ولی در تاريخ هفدهم جُمادی الاولی سال 1351/ 1939 به موجب فرمانی اساساً نام كشور را به خاندان سعودی منتسب كرد و كشور را «المملكة العربية السعوديه» نام نهاد و پايتخت آن را شهر رياض قرار داد.
بعد از فتح حجاز، وی به فكر رهبری جهان اسلام و تشكيل وحدت اسلامی و وحدت عربی افتاد. بعد از جنگ‌های سختی كه در سال 1353 ه‍ . ق با حسن ادريسی فرمانروای تهامه و امام يحيی حاكم يمن كرد، آن دو نيز عملاً مطيع ابن
________________________________________ 107 ________________________________________
سعود شدند. ( 1 )
كشف نفت، سرآغاز فصلی نوين: پيدا شدن نفت در منطقه شرقی عربستان كه امتياز استخراج آن را به كمپانی آمريكايی استاندارداويل و سپس شركت «آرامكو» واگذار كرد، فصل نوينی را رقم زد.
از سال 1358 ه‍ . ق/ 1939 صدور نفت سعودی به كشورهای غربی آغاز شد و درآمد آن موجب آبادانی عربستان و ثروت بی كران سعوديان گرديد.
ابن سعود با تكيه بر مذهب وهابيت و بر اساس آداب قبيله ای، به وسيله رؤسای قبايل صحراگرد، آنها را در اختيار گرفت و با ازدواج با دختر سران قبايل، با آنان پيوند سببی ايجاد نمود و تعداد سی پسر و بسياری دختر از زنان گوناگون باقی گذاشت و از اين طريق حاكميت خود بر عربستان را تضمين نمود. در شانزدهم محرم 1353 برابر 11 مه 1933 عبدالعزيز با تصويب شورای علمای وهابی، پسرش سعود سوم را به عنوان وليعهد اوّل و پسر ديگرش فيصل را به عنوان وليعهد دوم و وزير امور خارجه تعيين كرد. گفتنی است طبق وصيت ملك عبدالعزيز، پسرانش به ترتيب سن، به پادشاهی می‌رسند.
ملك عبدالعزيز در سال 1373 ه‍ . ق برابر نهم نوامبر 1953م. پس از 54 سال حكومت بر عربستان، در شهر طائف درگذشت.
17. ملك سعود بن عبدالعزيز (1384 - 1373 ه‍ . ق)
پس از درگذشت عبدالعزيز، فرزند بزرگش ملك سعود سوم به سلطنت رسيد؛ وی گر چه برادرش فيصل را به عنوان وليعهد اوّل منصوب نمود، ولی با او در چگونگی فرمانروايی اختلاف و رقابت داشت.
وی در بحران مالی سال 1958 ميلادی = 1378 ه‍ . ق به ناچار قوه مجريه را
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ برای تفصيل بيشتر ن. ك. : ملوك العرب ريحانی، ج 1، ص 76 - 392 و صقر الجزيره، ج 3، ص 453.
________________________________________ 108 ________________________________________
به فيصل سپرد، اما چندی بعد او را عزل كرد. ولی در سال 1962 و 1963 م بار ديگر فيصل عهده دار قوه مجريه گرديد.
ملك سعود مدت يازده سال قدرت را در دست داشت، تا آن كه امير فيصل به هنگام سفر وی به خارج برای معالجه، با جلب نظر مجلس الاسرة المالكه (شورای سلطنتی خاندان سعودی)، در سال 1384 ه‍ . ق/ 1964 م. برادرش را از سلطنت خلع نمود و خود زمام امور را به دست گرفت.
18. ملك فيصل بن عبدالعزيز (1395 - 1384 ه‍ .ق.)
ملك فيصل سمت نخستوزيری و وزارت خارجه را خود بر عهده گرفت و برادرش خالد را وليعهد اوّل و نايب نخست وزير و برادر ديگرش فهد را وليعهد دوم تعيين كرد و به دليل دورانديشی و حوصله وی و رشد قيمت نفت، عربستان رو به رشد اقتصادی و برقراری روابط دوستانه با همه دولت‌ها نهاد.
اعزام سربازان سعودی برای مدد رسانيدن به اردن در جنگ اعراب و اسرائيل، در سال 1967 م، شركت در تحريم نفتی اعراب بر ضدّ حاميان اسرائيل و تكرار اين تحريم در جنگ‌های سال 1973 م از اقدامات او بود. ملك فيصل در سال 1975 ميلادی به طرز مشكوكی به دست يكی از برادرزادگانش كشته شد.
19. ملك خالد بن عبدالعزيز (1402 - 1395 ه‍ . ق)
پس از كشته شدن ملك فيصل، برادرش خالد به پادشاهی رسيد. ولی به دليل بيماری و ضعف، بيشتر كارها را به وليعهد خود امير فهد واگذار نمود. او پس از هفت سال، بدون اقدام مهمی به سال 1402 ه‍ . ق در گذشت.
20. ملك فهد بن عبدالعزيز (1426 - 1402 ه‍ . ق)
________________________________________ 109 ________________________________________
با مرگ خالد، برادرش فهد پادشاه عربستان شد. وی رياست هيأت دولت و پست نخستوزيری را خود عهده دار گرديد و برادرش امير عبدالله را وليعهد اوّل و برادر ديگرش امير سلطان را وليعهد دوم و وزير دفاع و هواپيمايی و برادرزاده اش سعود بن فيصل را به پست وزارت خارجه تعيين نمود.
ملك فهد، عنوان «جلالة الملك» را از ابتدای نام خود حذف كرد و به جای آن لقب «خادم الحرمين الشريفين» را برگزيد. مسجدالحرام و مسجد نبوی را توسعه بخشيد و برای ترويج آيين وهابيت كوشش بسيار نمود و روابط و مناسبات سياسی، اقتصادی با جهان غرب را صميميت بيشتری بخشيد. او در تشكيل شورای همكاری خليج فارس و تأسيس اتحاد نظامی «درع الجزيره = سپر جزيره» پيشگام و در تقويت اتحاديه عرب تلاش بسيار نمود. وی در سال 2005 ميلادی دار فانی را وداع نمود.
21. ملك عبدالله بن عبدالعزيز (تا كنون - 1426 ه‍ . ق)
پس از سكته مغزی ملك فهد در سال 1995 م، امير عبدالله عملا زمام امور را به دست گرفت، وی پس از مرگ ملك فهد در سال 2005 ميلادی به طور رسمی پادشاه كشور شد. وی برادرش امير سلطان را با حفظ سمت پيشين، به وليعهدی منصوب نمود.
________________________________________ 110 ________________________________________
نژادنامه خاندان سعودی

اينك نژادنامه آل سعود و فهرست كامل دولت‌های سه گانه سعودی با سنوات و مدت حكومت هر يك تقديم می‌شود:
شماره 1 تا 4 حاكمان دولت اول سعودی
شماره 5 تا 15 حاكمان دولت دوم سعودی
شماره 16 تا 21 حاكمان دولت سوم سعودی
________________________________________ 111 ________________________________________
حاكمان دوره اول آل سعود
1. محمد بن سعود: 1139 الی 1179 ق. به مدت40 سال
2. عبدالعزيز بن محمد: 1179 الی 1218 ق. به مدت 39 سال
3. سعود بن عبدالعزيز: 1218 الی 1229 ق. به مدت 11 سال
4. عبدالله بن سعود: 1229 الی 1223 ق. به مدت 5 سال
حاكمان دوره دوم آل سعود
5. مشاری بن سعود: 1235 الی 1235ق. به مدت كمتر از يك سال
6. تركی بن عبدالله: 1240 الی 1249ق. به مدت 10 سال
7. فيصل بن تركی (دوره اول): 1250 الی 1254ق. به مدت 4سال
8. خالد بن سعود: 1254 الی 1257ق. به مدت 3 سال
9. عبد الله بن ثنيان: 1257 الی 1259ق. به مدت 2 سال
10. فيصل بن تركی (دوره دوم): 1259 الی 1282ق. به مدت 23 سال
11. عبدالله بن فيصل (دوره اول): 1282 الی 1288ق. به مدت 6 سال
12. سعود بن فيصل: 1288 الی 1291ق. به مدت 3 سال
13. عبدالرحمن بن فيصل (دوره اول): 1291 الی 1293ق. به مدت 2 سال
14. عبدالله بن فيصل(دوره دوم): 1293 الی 1307ق. به مدت 14 سال
15. عبدالرحمن بن فيصل(دوره دوم)13071309ق.2 سال
حاكمان دوره سوم آل سعود
16. ملك عبدالعزيز بن عبدالرحمن: 1319 الی 1373 ق. به مدت 54 سال
17. ملك سعود بن عبدالعزيز: 1373 الی 1384ق. به مدت 11 سال
18. ملك فيصل بن عبدالعزيز: 1384 الی 1395ق. به مدت 11 سال
19. ملك خالد بن عبدالعزيز: 1395 الی 1402 ق. به مدت 7 سال
20. ملك فهد بن عبدالعزيز: 1402 الی 1426ق. به مدت 24 سال
21. ملك عبدالله بن عبدالعزيز: 1426ق. تا كنون
________________________________________ 112 ________________________________________

كتابخانه تخصصي حج > از نگاهي ديگر > شناخت عربستان و وهابيت

3. دوران معاصر عربستان
سيمای نظام سياسی معاصر عربستان به شرح ذيل است:
الف. قانون اساسی
اين كشور قانون اساسی خود را قرآن معرفی می‌نمايد، ولی در سال 1412 ه‍ . ق = 1992 ميلادی به فرمان ملك فهد دارای سه قانون اساسی، قانون مجلس شورا و قانون مناطق ايالتی شد.
قوانين سه گانه عربستان سعودی، در برگيرنده 83 اصل است و در بند اوّل آن، چنين آمده است:
«مملكت عربستان سعودی، دولتی عربی، اسلامی و دارای استقلال كامل است و دين آن اسلام و قانون اساسي اش كتاب الله و سنت پيامبر و زبان رسمی آن عربی و پايتختش رياض است».
ب. ساختار سياسی
1ـ قدرت مطلقه پادشاه
پادشاه بالاترين مقام سياسی و رئيس دولت و هيأت وزيران و نخست وزير می‌باشد و قوه مقننه و قضائيه را نيز هدايت می‌كند.
در اصل پنجم در باره سيستم حكومتی عربستان چنين آمده است:
«سيستم حكومتی در مملكت عربستان سعودی، پادشاهی است و حكومت در فرزندان پادشاهِ بنيان گذار، عبدالعزيز بن عبدالرحمن بن فيصل آل سعود و فرزندانش موروثی است و با صالحين آنان برای حكومت بر مبنای كتاب الله و
________________________________________ 113 ________________________________________
سنت پيامبر بيعت می‌شود.»
ديوان سلطنتی كه دفتر اجرايی و شخصی پادشاه است و شامل دفتر مشاوران سياست داخلی، خارجی، روابط دينی، روابط بدويان، پژوهش‌های دينی، كميته اخلاقيات عمومی و تشريفات می‌شود، در رياض قرار دارد و ديدارهای عمومی با مردم و بار عام شاه نيز در آن مكان انجام می‌گيرد. ( 1 )
2ـ وليعهد
يكی از برادران شاه به عنوان وليعهد و نايب اوّل رئيس شورای وزيران انتخاب مي شود و در غياب شاه، رياست جلسه هيأت وزيران را بر عهده دارد. پس از مرگ شاه، وليعهد با تأييد شورای خانوادگی آل سعود به حكومت می‌رسد.
3ـ شورای خاندان حاكم
مجلس خانوادگی آل سعود يا (مجلس الاسرة المالكه) كه اعضايش از وابستگان خاندان آل سعود، متنفذان و ثروتمندان قبايل هستند، در تعيين مسائل كلّی، ترسيم خطوط كلی و تعيين پادشاه نقش دارد. با رأی اين مجلس، در سال 1965 م. ملك سعود تحت عنوان عدم لياقت عزل و ملك فيصل به عنوان پادشاه نصب گرديد، ولی در اغلب موارد نقش اين مجلس، مشورتی بوده است.
4ـ قوای سه گانه
عربستان دارای سه قوه مقننه، قضائيه و مجريه است. در اصل 24 قانون اساسی آمده است:
«قوای دولت بر سه قوه استوار است: قوه قضائيه، قوه مجريه و قوه مقننه؛ اين سه قوه در انجام وظايف خود بر مبنای اين قانون و ديگر قوانين، هماهنگی به عمل می‌آورند و پادشاه مرجع تمام اين قوا می‌باشد.»
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ گودوين، عربستان سعودی، ص 64.
________________________________________ 114 ________________________________________
الف‌ـ قوه مقننه
اوّلين مجلس شورا به فرمان ملك فهد در سال 1992م با عضويت 60 نفر تشكيل شد. دوره دوم در 1996 م با عضويت 90 نفر و دوره سوم با عضويت 120 نفر و دوره اخير با حضور 150 نفر تشكيل شده است. اين مجلس در دوره‌های اوّل و دوم صرفاً مشورتی بود، ولی در دوره سوم در مواردی به تصميم گيری پرداخت. اعضای اين مجلس به مدت چهار سال هجری قمری توسط پادشاه تعيين و مردم در انتخاب آنان نقشی ندارند.
«رئيس مجلس شورا و معاون و دبير كل مجلس و بركناری آن به دستور پادشاه انجام می‌پذيرد و حقوق و وظايف آنان توسط فرمان پادشاهی تعيين می‌شود.»
اين مجلس دارای يازده كميسيون تخصصی است و هيأت رئيسه آن، شامل رئيس و معاونان كميسيون‌های يازده گانه است. در صورت بروز اختلاف در مصوبات اين مجلس مشورتی با مصوبات هيأت وزيران، تصميم گيرنده نهايی، پادشاه است. ( 1 )
ب‌ـ قوه قضائيه
وزارت عدل يا دادگستری در اين كشور، در سال 1382 ه‍ . ق در زمان ملك فيصل تشكيل شد. وزير دادگستری اغلب يكی از اعضای خانواده آل شيخ محمد بن عبدالوهاب است. در سال 1390 وزير، به منصب قاضی القضات نيز منصوب گرديد.
اين وزارتخانه شامل شورای عالی قضايی، دادگاه عالی استيناف، دادگاه‌های عمومی، دادگاه ويژه و دادگاه خاص می‌باشند.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ اصل 3، 10، 13 و 17 قانون مجلس شورا.
________________________________________ 115 ________________________________________
1ـ شورای عالی قضايی (مجلس القضاء الاعلی): اعضای اين ديوان، يازده نفرند كه پنج نفر آن دائمی هستند و توسط شاه انتخاب می‌شوند. تمام دادگاه‌های كشور زير نظر شورای عالی هستند و تجديد نظر در مورد مجازات اعدام و بريدن دست در اين شورا صورت می‌گيرد. تصميم ديوان عالی به عنوان رأی نهايی تلقی می‌شود و حكم صادره جهت اجرا به دايره مربوطه ارسال می‌شود.
2ـ دادگاه عالی استيناف (محكمة التمييز): اعتراض متهم نسبت به حكم صادره از دادگاه محلی، در مسائل گوناگون كيفری، حقوقی، جناحی و شخصی در دادگاه عالی استيناف بررسی می‌گردد. گاه همان نظر اوّليه تأييد و گاه جهت بررسی و صدور حكم مجدد، به دادگاه محلی ارجاع می‌شود.
بررسی پرونده‌ها در دادگاه عالی بدون حضور هيچ يك از طرفين دعوا يا وكيل آنها صورت می‌پذيرد. در صورتی كه به حكم صادره توسط دادگاه عالی نيز اعتراض شود، پرونده به ديوان عالی ارجاع داده می‌شود و آن ديوان، ظرف يك ماه پرونده را بررسی و حكم قطعی را صادر می‌نمايد.
3ـ دادگاه عمومی: در دادگاه عمومی يك قاضی كه از طرف وزير دادگستری نصب می‌شود، انجام وظيفه می‌كند. ولی پرونده‌های منجر به حكم رجم، بريدن دست و اعدام، با حضور سه قاضی بررسی می‌شود.
4ـ دادگاه ويژه (محكمة الجوزيه): اين دادگاه، تحت نظر پادشاه است و از طرف وزير دادگستری جهت رسيدگی به امور ويژه تشكيل می‌شود. يك قاضی دارد و كيفيت كار آن مثل دادگاه‌های عمومی است.
5ـ دادگاه خاص (المحكمة الخاصة للاحوال الشخصيّه): اين دادگاه به شكايات از حكمرانان، استانداران، پليس يا دادگاه‌های محلی رسيدگی می‌كند.
طبق قانون اين دادگاه بايد در بررسی حقوق شاكيان و دعاوی، علنی، مستقل و بی‌طرف باشد، امّا در عمل، فاقد استقلال و كاملا تحت نفوذ است.
________________________________________ 116 ________________________________________
بر اساس قوانين عربستان، جرايمی همانند قتل، حمله به اسلام، زنا، تجاوز به عنف، سرقت مسلحانه، خرابكاری و از سال 1987 به بعد، قاچاق مواد مخدر، مجازات اعدام را به دنبال دارد.
اعتقاد و باور دينی، ترس از برخورد شديد پليس و مجازات، آمار بزهكاری در عربستان را نسبت به ميزان وقوع جرم در ساير كشورهای مدرن كاهش داده است و جرايمی همچون درگيری‌های خيابانی توأم با زد و خورد، قتل، آتش زنی، جعل و كلاهبرداری بسيار كم است.
همچنين رواج داوری‌های قبيله‌ای و حلّ و فصل دعاوی توسط رئيس و بزرگترهای قبيله و فضا و جوّ ترس حاكم بر مردم، موجب خلوت بودن دادگاه‌های عربستان شده است.
فقدان نظام حقوقی مدوّن و عدم تبيين حقوق شهروندی، اِعمال نابرابر قانون در مورد بيگانگان و اتباع كشور، نفوذ و تأثير حاكمان و متنفذان در صدور حكم، از مهم‌ترين چالش‌های سيستم قضايی عربستان است.
ج‌ـ قوه مجريه
پس از شاه كه رياست هيأت وزيران و پست نخست وزيری را بر عهده دارد، هيأت وزيران عالی ترين قدرت اجرايی می‌باشند.
هيأت وزيران: نخستين هيأت وزيران به فرمان ملك عبدالعزيز در سال 1953 ميلادی = 1373 ه‍ . ق تشكيل شد. در سال 1993 ملك فهد نظامنامه جديدی برای هيأت وزيران مقرر نمود. اكنون هيأت وزيران 40 عضو به شرح ذيل دارد:
1. پادشاه: رئيس هيأت وزيران و نخست وزير 2. نايب رئيس اوّل: وليعهد و وزير دفاع و هواپيمايی و بازرسی كل 3. وزير كشاورزی و آب 4. وزير تجارت 5. وزير راه 6. وزير آموزش و پرورش 7. وزير دارايی و اقتصاد ملی 8. وزير خارجه 9.
________________________________________ 117 ________________________________________
وزير بهداشت 10. وزير آموزش عالی 11. وزير صنعت و برق 12. وزير تبليغات 13. وزير كشور 14. وزير دادگستری 15. وزير كار و امور اجتماعی 16. وزير نفت و معدن 17. وزير حج 18. وزير اوقاف و امور اسلامی 19. وزير پست و تلگراف و تلفن 20. وزير برنامه ريزی 21. وزير مسكن 22. وزير امور شهر و روستا 23 - 25. سه وزير مشاور بدون وزراتخانه. افزون بر آنان، رؤسای برخی از مؤسسات دولتی همچون رئيس سازمان جوانان، ديوان محاسبات عمومی، خدمات اجتماعی و رئيس هيأت رقابت و تحقيق و ... در هيأت وزيران شركت می‌كنند.

اعضای هيأت وزيران از سه دسته تشكيل يافته‌اند:
1. شاه و شاهزادگان كه وزارتخانه و ارگان‌های مهم دفاع، خارجه، كشور و... را در اختيار دارند.
2. تكنوكرات‌ها و تحصيل‌كرده‌های خارج كه مديريت وزارتخانه‌های تخصصی را بر عهده گرفته‌اند.
3. مذهبی‌های سنتی كه وزارت خانه‌های فرهنگی، آموزشی و قضايی را اداره می‌كند و اغلب از نوادگان محمد بن عبدالوهاب معروف به «آل شيخ» هستند.
محل تشكيل جلسه هيأت دولت در رياض، كاخ «اليمامه» و در جده، كاخ «السلام» می‌باشد و پادشاه حق دارد تا 30 روز بعد، مصوبات هيأت دولت را لغو كند.
استانداران يا اميران مناطق: پس از هيأت دولت، عالی‌ترين مقام اجرايی در هر منطقه = استان، استانداران و اميران مناطق سيزده‌گانه هستند كه از سوی پادشاه منصوب می‌گردد و وظيفه اجرای سياست كلی و امور اجرايی را بر عهده دارد و از اختيارات تام برخوردار است.
________________________________________ 118 ________________________________________
ج. سياست داخلی
عربستان تا كنون از حزب سياسی، آزادی بيان و انتخابات برای تعيين مسؤولان حكومتی برخوردار نبوده است. بلكه به گفته فيليپ گودوين، جامعه عربستان و سياست‌های آن حتی از دهه‌های پيش هم محافظه كارانه تر شده است.
راهبردهای اساسی سياست داخلی اين كشور، سعودی كردن مردم با ساختن يك ملت و مليت به نام يك خاندان، نهادينه سازی آموزه‌های وهابيت، كنترل عمليات تروريستی و برقراری امنيت و جايگزينی كارگزاران سعودی به جای اتباع خارجی است.
حوادث يا چالش هايی همچون اشغال كعبه در سال 1979 م، كشتار حجاج ايرانی در سال 1366 ه‍ . ش، خفه شدن هزاران حاجی در تونل‌های مكه در حج سال 1990 م، نامه اعتراضيه علمای عربستان كه در آن به ناديده گرفتن مسائل اسلامی، پنهان نگهداشتن زد و بندهای سياسی خارجی، عدم آزادی بيان، آوردن مسيحيان و غير مسلمانان به كشور برای حمله به كشور اسلامی (عراق) و برخورد نامناسب دولت با علمای مخالف حكومت، اعتراض شده بود، اعتراضات زنان به مقررات ممنوعيت رانندگی از چالش‌های سياست داخلی اين كشور است.
گفتنی است ملك عبدالله علی رغم ناخشنودی برخی از سنت گرايان مذهبی با تشكيل گروه گفتگوی ملی (الحوار الوطنی) با حضور برخی از روشنفكران، منتقدان، معترضان، عالمان شيعی و نمايندگان اقشار مختلف جامعه كوشيده است فضای سنگين، بسته و خشن حاكم بر جامعه را تلطيف نمايد. همچنين در خردادماه 1386 ه‍ .ش. اولين همايش گفتگوی مذاهب اسلامی (الحوار الاسلامی) را برگزار نمود كه اميد می‌رود فضای تكفير و مشرك خواندن مذاهب ديگر توسط وهابيون تندرو را تا حدودی تغيير دهد.
همچنين در دو سال گذشته براساس تصويب هيأت دولت نيمی از اعضای
________________________________________ 119 ________________________________________
شوراهای شهر را مردم انتخاب می‌كنند، ولی در انتخاب اين عده نيز فقط مردان سعودی شركت داشتند و زنان، حقّ حضور نيافتند. ( 1 )
د. سياست و روابط خارجی
راهبرد اساسی سياست خارجی عربستان، همسويی با سياست كشورهای غربی، گسترش روابط با ديگر كشورها، كمك‌های مالی و فروش نفت ارزان به كشورهای آفريقايی و اسلامی، تلاش برای ترويج وهابيت و حمايت از طرفداران آن در كشورها، ساخت مسجد، تربيت و اعزام ائمه جماعات، چاپ و نشر گسترده قرآن و كتب مذهب وهابيت است.
گفتنی است عربستان با يمن بر سر منطقه نجران و جيزان ( 2 ) ، با كويت و عراق بر سر مناطق بی طرف بينابين و با قطر بر سر قطع بزرگراه دوحه ـ ابوظبی ( 3 ) دارای اختلافات مرزی بوده است كه با تلاش گسترده از طريق گفتگو و پيمان‌های جديد ( 4 ) بسياری از موارد حل شده است. البته پس از حادثه 11 سپتامبر، رويكرد ملايم تری در سياست‌های عربستان نسبت به همسايگان و كشورهای اسلامی پديد آمده است.
در مورد فلسطين، عربستان در زمان ملك فيصل در تحريم نفتی اعراب شركت نمود و به تدريج بيش از يك ميليارد دلار به كشورهای خطوط مقدم جبهه كمك كرد و پس از امضای معاهده كمپ ديويد، برای به تعليق در آوردن عضويت مصر در سازمان كنفرانس اسلامی تلاش بسيار نمود، ولی پس از كشته شدن ملك فيصل و صميميت بيشتر با آمريكا، به تدريج سياست خود را تغيير داد
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ آشنايی با عربستان، ص 58.
2 ـ اين اختلاف در سال 1998 با اشغال جزيره دُوَيمه در دريای سرخ توسط سربازان يمن تشديد شد.
3 ـ اين اختلاف منجر به درگيری مرزی و اشغال پاسگاه الخفوس قطر توسط عربستان گرديد.
4 ـ به عنوان نمونه: بستن پيمان 1981 م با عراق.
________________________________________ 120 ________________________________________
و ملايم تر كرد. برآيند اين ملايمت، طرح 8 ماده‌ای ملك فهد بود كه با طرح مذاكره با رژيم غاصب اسرائيل، به صورت ضمنی آن را به رسميت شناخت. در اين اواخر ملك عبدالله نيز طرحی برای خروج از بن بست مذاكرات به اصطلاح «صلح خاورميانه» ارائه نمود، و در اثر حادثه تهاجم گسترده اسرائیل به غزه در اواخر دی‌ماه 1387، موضعی نامناسب اتخاذ نمود و مفتی کل عربستان نیز تظاهرات حمایت‌گرانه از مردم فلسطین را بی‌فایده و غیرمشروع دانست.
رابطه با جمهوری اسلامی
ارتباط ايران و عربستان سعودی، فراز و نشيب فراوانی طی نموده است كه به آن اشاره می‌شود:
آغاز روابط ايران و عربستان سعودی: 1307 ه‍ . ش.
گشوده‌شدن سفارت ايران در عربستان: 1309 ه‍ . ش و تعطيلی آن در سال 1314
نصب سفير ايران در مصر به عنوان سفير آكروديته در عربستان، درگيری حاجيان ايرانی با اتباع سعودی و اعدام يكی از حجاج ايرانی در حادثه‌ای ديگر به اتهام واهی اهانت به خانه كعبه و قطع كامل ارتباط سياسی: سال 1322 ه‍ . ش.
سفر هيأت حسن نيت عربستان و اشتغال دوباره سفير ايران در مصر به صورت آكروديته در عربستان: سال 1326 ه‍ .ش.
انعقاد توافق نامه هايی ميان دو كشور و همكاری در مسائل اوپك: 1327 ه‍ . ش به بعد.
پيروزی انقلاب اسلامی و ايجاد روابط عادی: 1357 و سردی روابط بر اثر برگزاری اوّلين مراسم برائت.
تيره شدن و تنزل روابط تا سطح كاردار بر اثر شروع جنگ تحميلی و حمايت عربستان از عراق.
________________________________________ 121 ________________________________________
بهبود اندك روابط به دليل كمك به پايان دادن حادثه هواپيمای ربوده شده سعودی در تهران: سال 1363 ه‍ . ش.
تيرگی روابط به علت اقدام عربستان در كاهش قيمت نفت: سال 1365
قطع يك جانبه روابط با ايران و به شهادت رساندن حدود 400 تن از حجاج ايرانی در مراسم برائت: سال 1366 تا 1369 ه‍ .ش.
فراهم آمدن زمينه بهبود روابط با پذيرش قطعنامه 598 و موضع گيری عالی ايران در تجاوز عراق به كويت: 1369 ه‍ . ش.
گشوده شدن سفارتخانه‌های دو كشور: فروردين سال 1370.
مرحله تنش زدايی و ايجاد روابط بهتر: از سال 1370 تا 1376.
برگزاری كنفرانس سران کشورهای اسلامی در تهران و ديدار ملك عبدالله از تهران: سال 1376.
از آن پس انعقاد موافقت نامه ها، مسافرت رؤسای جمهوری اسلامی ايران به عربستان و ديدار امير سلطان وليعهد كنونی از ايران و ديدگاه مثبت ملك عبدالله و حضور رياست جمهوری در نشست سران شورای همكاری در دوحه قطر به تاريخ 12 آذرماه 1386 و ملاقات با ملك عبدالله، روز به روز روابط دو كشور را ارتقا بخشيده است.
ه‍ . سيستم دفاعی عربستان
عربستان دارای چهار نيروی هوايی، دريايی، زمينی و نيروی دفاع هوايی و افزون بر آنها، دارای گارد ملی يا حرس وطنی و نيروهای شبه نظامی وزارت كشور است. فرماندهی گارد ملی را ملك عبدالله، پادشاه عربستان و وزارت دفاع و رياست سازمان هواپيمايی را امير سلطان وليعهد بر عهده دارد و نيروهای شبه نظامی تحت كنترل وزارت كشور عمل می‌كنند.
طبق آمار سال 2002 بودجه نظامی اين كشور 18 بيليون دلار و سهم آن
________________________________________ 122 ________________________________________
نسبت به كل بودجه، 10% می‌باشد. برابر آمار موجود تعداد افراد نيروهای مسلح 106000 نفر شامل 73000 نيروی زمينی، 11000 نيروی دريايی، 18000 نيروی هوايی و 4000 نفر نيروی دفاع هوايی می‌باشند. گارد ملی نيز بيش از 75000 عضو (55000 عضو فعال و 20000 نيروی داوطلب از قبايل) دارد. ( 1 ) اين گارد در دهه‌های اخير، نوسازی و به سلاح‌های سنگين و هلكوپتر مجهز شده است.
از نظر نظامی، عربستان به هفت منطقه فرماندهی تقسيم می‌شود:
1. شمالی به مركزيت تبوك 2. جنوبی به مركزيت ابها 3. مركزی به مركزيت رياض 4. مدينه به مركزيت مدينه 5. غربی به مركزيت جده 6. طائف به مركزيت طائف 7. شرقی به مركزيت ظهران.
درجات نظامی اين كشور از عالی به پايين عبارت است از: فريق اوّل = ارتشبد، فريق = سپهبد، لواء= سرلشكر، عميد = سرتيپ، عقيد = سرهنگ تمام، مقدّم = سرهنگ دوم، رائد = سرگرد، نقيب = سروان، ملازم اوّل = ستوان يكم، ملازم ثانی = ستوان دوم، ملازم ثالث = ستوان سوم و جندی = سرباز.
و. مؤسسات عمومی عربستان
1ـ ديوان محاسبات عمومی: اين ديوان در سال 1953 (1373 ه‍ . ق) به قصد نظارت بر اموال دولتی و چگونگی هزينه نمودن آنها و خدمات اجتماعی وزارتخانه‌ها تأسيس شد.
2ـ ديوان خدمات شهری: اين ديوان تدوين قوانين، سياست گذاری و نظارت در مورد خدمات شهری را بر عهده دارد.
3ـ سازمان امور استخدامی: اين سازمان در سال 1964 م /1380 ه‍ .ق.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ عربستان، ص 57 - 64.
________________________________________ 123 ________________________________________
برای اصلاح اداری و كشوری و تحقيق در اين امور به وجود آمد.
4ـ اداره آمار عمومی: اين تشكيلات كه زير نظر وزارت امور مالی و اقتصادی می‌باشد، به منظور آمارگيری جمعيتی و تنظيم اطلاعات تأسيس شد.
5ـ سازمان محيط زيست و هواشناسی: اين سازمان برای افزايش اطلاعات مطلوب آب و هوا برای نيروهای مسلح، مراكز مهم صنعتی هواپيمايی كشوری و نظارت بر امور جوّی، حفظ محيط زيست در كشور و بحر احمر و خليج فارس، همچنين انتشار جزوات و نشريات در امور مذكور برای استفاده در دواير دولتی و استفاده كارشناسان از اين اطلاعات، تأسيس شده است.
6ـ هيأت عربی سعودی استاندارد (المواصفات والمقاييس): اين مؤسسه در سال 1972 م/ 1392 ه‍ . ق برای كنترل توليد و مصرف، بنيان نهاده شده است.
7ـ مؤسسه عمومی مخارج و هزينه‌ها: اين تشكيلات برای بررسی خدمات عمومی و مطالبات و نيازهای آينده كشور و بر طرف ساختن موانع و مشكلات مربوط به عمران راه‌ها و ساختمان‌ها به وجود آمده است. ( 1 )
4. وضعيت اقتصادی عربستان
در اين بخش به سيستم اقتصادی، برنامه و محورهای توسعه اقتصادی و بخش‌های مختلف اقتصادی، حمل و نقل و ارتباطات و بودجه كشور اشاره می‌شود:
الف. سيستم اقتصادی
سيستم اقتصادی عربستان بر اساس نظام اقتصادی و تجارت آزاد است.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ الاصاله و المعاصره، ص 125 - 138.
________________________________________ 124 ________________________________________
عربستان جزو كشورهای تك محصولی و نفت محور است؛ زيرا فروش نفت 75% درآمد كشور، 40% توليد ناخالص داخلی و 90% درآمد حاصل از صادرات را تشكيل می‌دهد. به همين دليل دگرگونی‌های بازار نفت، تأثير فوری و قطعی در اقتصاد اين كشور دارد؛ ( 1 ) به عنوان نمونه كاهش شديد قيمت نفت در 1998 موجب كاهش كسری بودجه به مقدار 3/12 ميليارد دلار گرديد. در برابر در سال 2002 با درآمد حاصل از فروش نفت با دستيابی به مبلغ 776/178 ميليارد دلار، رتبه بيست و يكم جايگاه اقتصاد جهانی را كسب نمود. در سال 2006 به دليل افزايش قيمت جهانی نفت، درآمد اين كشور بر 350 ميليارد بالغ شد. ( 2 )
بر اثر فروش فراوان نفت و اجرای برنامه‌های اقتصادی، سرمايه اين كشور به حدی رسيده است كه بخش‌های اقتصادی داخلی، توان بهره برداری از آن را ندارند و به همين دليل، در بانك‌های آمريكا و اروپا نگهداری می‌شوند. درآمدهای سرشار به دولت اجازه داده است تا سطح خدمات رفاهی، صنعت توريست و صنايع پتروشيمی را توسعه بدهد. 35% محصولات عمده داخلی اين كشور به بخش خصوصی تعلق دارد. ( 3 )
عربستان جزء معدود كشورهايی است كه بدهی خارجی ندارد، بلكه سرمايه‌های انباشته اش در بانك‌های خارج، منبع درآمد عظيمی برای آن كشورها شده است. گفتنی است عربستان حدود 180 ميليارد دلار بدهی داخلی به بانك ها، سرمايه داران و شركت‌های خصوصی دارد. ( 4 )
عربستان از سرمايه گذاری خارجی استقبال نموده و تسهيلات زيادی در اختيار سرمايه گذاران قرار داده است. از سوی ديگر اين كشور به دلايل اقتصادی
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ آشنايی با عربستان، ص 27.
2 ـ برازش، عربستان سعودی، ص 41.
3 ـ گودوين، عربستان سعودی، ص 124.
4 ـ آشنايی با عربستان، ص 29.
________________________________________ 125 ________________________________________
و تبليغاتی، به سرمايه گذاری در خارج از كشور نيز پرداخته است. شركت معروف «البركه» در 32 كشور جهان از جمله جمهوری‌های شوروی سابق، سرمايه گذاری و در كشورهايی چون هند، پاكستان، بحرين و نيجريه، بانك تأسيس نموده است. ( 1 )
ب. درآمد، درآمد سرانه، اشتغال و مسكن
برابر آمار رسمی ارائه شده در رسانه ها، در سال 2005، درآمد نفتی عربستان 163 ميليارد دلار بوده است، در حالی كه درآمد جمهوری اسلامی ايران از فروش نفت با دارا بودن بيش از سه برابر جمعيت عربستان (68 ميليون نفر) تنها 54 ميليون دلار برآورد شده است!!
در سال 2002 درآمد سرانه هر نفر به 530/8 دلار و رتبه سی و هشتم جهان افزايش يافت و در سال‌های بعد نيز اغلب، رشد داشته است.
اشتغال در عربستان به طور متوسط سالانه 8% افزايش داشته است، ولی وضعيت كار برای شهروندان سعودی از سامانه خوبی برخوردار نيست و نرخ بيكاری در عربستان حدود 11% اعلام شده است؛ زيرا ميزان فارغ التحصيلان دانشگاه‌ها در عربستان با بازار كار همخوانی ندارند. بر اساس آمار رسمی نزديك به يك سوم از جمعيت عربستان را اتباع خارجی تشكيل می‌دهند كه اكثر مشاغل مديريتی و توليدی را به خود اختصاص داده‌اند. ( 2 )
در اين كشور توليد ناخالص ملی از كشاورزی، 1/5 از صنعت، 4/51 و از خدمات، 5/43به دست می‌آيد و نيروی كار بر حسب نوع اشتغال 40% دولتی، 25% نفت و ساختمان، 30% خدمات و 5% كشاورزی اعلام شده است. ( 3 )
دولت برای تأمين مسكن، تسهيلات و وام‌های مختلفی توسط «صندوق رشد
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ فخری، عربستان، ص 104.
2 ـ آشنايی با عربستان، ص 56.
3 ـ گودوين، عربستان سعودی، ص 125.
________________________________________ 126 ________________________________________
مستغلات» به شهروندان می‌پردازد كه با اين وام‌ها تنها در طول برنامه چهارم بالغ بر 87000 واحد مسكونی ساخته شده است.
ج. برنامه، بودجه و رهيافت‌های توسعه اقتصادی
عربستان تا سال 2005 ميلادی، هفت برنامه توسعه اقتصادی پنج ساله را به اجرا در آورده و هم اكنون (2010 - 2005) نيز در حال اجرای هشتمين برنامه اقتصادی خود می‌باشد.
هنوز حدود 90% از بودجه حدود صد ميليارد دلاری سالانه اين كشور به رغم توسعه و تحول بسيار زياد اقتصادی، به نفت متكی است. ( 1 ) محور و رويكردهای توسعه در سال‌های اخير، توسعه بخش صنعت، كشاورزی و معدن و افزايش سهم آنها در سيستم اقتصادی بوده است، هر چند كمبود آب و رشد سريع جمعيت، خوداتكايی در زمينه ميزبانی حاجيان و رونق اقتصادی حاصل از برگزاری مراسم حج و بازار پرفروش كالا در آن ايام نيز مورد توجه است.
جذب سرمايه گذاری خارجی نيز از رويكردهای توسعه در اين كشور است و دولت توانسته است در مدت سه سال، 12 ميليارد دلار سرمايه خارجی جذب كند. اگر چه پس از يازدهم سپتامبر و ناامنی داخلی از رغبت دولت‌های ديگر برای سرمايه گذاری در عربستان كاسته شد، ولی همچنان ادامه دارد.
خصوصی سازی در دهه اخير از رونق چشمگيری برخوردار بوده است و چون بيشتر شهروندان و سرمايه داران سعودی توان ريسك در جهان تجارت را ندارند و سود سرمايه گذاری در بانك‌ها نيز ناچيز است، مردم سرمايه گذاری در بازار بورس را بهترين راه كسب درآمد می‌دانند. مؤسسه‌های اقتصادی اين كشور نيز از طريق بورس به جذب سرمايه‌های مردم می‌پردازند، ولی بازار بورس در عربستان
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ آشنايی با عربستان، ص 26.
________________________________________ 127 ________________________________________
به بازار بورس امارات وابسته و به همين دليل ناپايدار، متغيّر و آسيب پذير است. ( 1 )
د. بخش‌های مختلف اقتصادی
اقتصاد عربستان، دارای بخش‌های مختلفی است كه به برخی از مهمترين آنها اشاره می‌شود:
1ـ انرژی
عربستان با برخورداری از 26% ذخاير نفت جهان و 4/33% نفت اوپك و 2/5 تريليون متر مكعب ذخاير گازی و توليد 5/9 ميليون بشكه نفت، بزرگترين توليد كننده نفت و پنجمين صادر كننده گاز است.
نخستين امتياز كشف و توليد نفت در 1933 ميلادی به شركت استاندارد اويل كاليفرنيا واگذار شد و با پيوستن شركت‌های استاندارد اويل نيوجرسی، تكزاكو و سركنی موبيل اويل به آن، شركت «آرامكو» تشكيل شد و توليد نفت از سال 1948 و توليد گاز از سال 1990 همچنين توليد مواد پتروشيمی، پروپان، بوتان و بنزين طبيعی را در دست گرفت.
با ملی شدن نفت در سال 1975، آرامكو همچنان به عنوان شركت مشاور باقی ماند و در ديگر امور اقتصادی و اجتماعی عربستان نيز نقش و دخالت يافت.
برابر برآورد 1996 توليد و مصرف برق اين كشور 95 ميليارد كيلو وات ساعت بوده كه تماماً با سوخت فسيلی توليد می‌شده است. دولت عربستان، جايگزينی گاز طبيعی به جای نفت در صنايع، توليد برق، شيرين كردن آب شور دريا را در دستور كار قرار داده است و استفاده از انرژی اتمی در آينده را نيز مورد بررسی قرار داده است.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ آشنايی با عربستان، ص 30.
________________________________________ 128 ________________________________________
2ـ معادن
با تصويب قانون معدن در سال 1972 م = 1392 ه‍ .ق. حضور شركت‌های فرانسوی، انگليسی، كانادايی و سوئيسی و شركت‌های مشترك برای كشف معادن هموار شد و كشف ذخاير عظيم طلا، سنگ آهك، سنگ گچ، سنگ مرمر، خاك رس، نمك، هيدرواكسيد آلومينيوم، سنگ آهن، مس، سرب، قلع، نقره و اورانيوم و بهره برداری از 4500 معدن، بر درآمد اقتصادی عربستان افزود. گفتنی است در سال‌های اخير، دولت نيز شركت بزرگی در زمينه معادن راه اندازی كرده است.
3ـ صنايع
وزارت صنايع با ايجاد 14 شهر صنعتی به مساحت 92 ميليون متر مربع و بهره برداری از آنها، به توسعه صنعت همت گماشته و در خردادماه 1387 شهرك بزرگ و مجهز اقتصادی ملك عبدالله را افتتاح نموده است؛ توسعه پالايشگاه ها، تأسيس و گسترش صنايع پتروشيمی و مواد شيميايی به ويژه در جده، جبيل و ينبع، افزايش مراكز صنعتی توليد آهن و فولاد و كارخانه‌های بزرگ سيمان، بهبود و توسعه صنايع سبك و مصرفی مثل چرم سازی، مبل سازی و لوازم خانگی از اقدامات رو به افزايش دولت سعودی است.
جذب سرمايه گذاری خارجی و خصوصی در ايجاد صنايع و كارخانجات، تأسيس صندوق «توسعه صنعتی عربستان SIDF » برای جلب مشاركت و حمايت از بخش خصوصی، حمايت از صنايع كوچك، واگذاری وام با شرايط بسيار آسان، از رهيافت‌های اساسی عربستان برای رشد و توسعه صنعتی است.
مهم ترين شركت صنعتی عربستان، دو شركت سابك(sabic ) ( 1 ) و سمارك هستند كه در زمينه جذب سرمايه گذاران خارجی، توليد، پالايش و بازاريابی
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ تنها ميزان سوددهی شركت سابك در سال 2000 ميلادی، 2295 ميليون ريال سعودی بوده است.
________________________________________ 129 ________________________________________
پتروشيمی، مواد شيميايی، آهن، فولاد و پلاستيك و ... فعاليت دارند. توليدات اين كشور در بازار كشورهای اروپايی، آمريكا، ژاپن و هنگ كنگ عرضه می‌شود.
پس از آن دو، شركتِ صنعتی «وطنی»، صافولا، پترومين و آرامكو بخش اعظم توليدات صنعتی را بر عهده دارند.
4ـ كشاورزی
عربستان علی رغم كمبود بارندگی و آب و زمين‌های غير قابل كشت، با صرف بودجه فراوان، توسعه راه‌های روستايی، پرداخت 50% قيمت ماشين‌های كشاورزی، دادن وام و كمك‌های بلاعوض به كشاورزان و پرداخت سوبسيد و يارانه توليد و خريد تضمينی گندم و جو، زمين‌های زير كشت را افزايش و در سال 1985 در زمينه گندم به خودكفايی رسيده است و حتی در سال 1992، 4 ميليون تن و در سال 2000 ميلادی، 8/2 ميليون تن مازاد گندم خويش را به جهان صادر كرده است.
همچنين توليد ميوه و سبزيجات، گوجه فرنگی، انگور و خرما و لبنيات را نيز افزايش داده و برخی از آنها را به كشورهای عربی منطقه صادر نيز كرده است.
دامداری اين كشور رو به رشد و كارخانجات و صنايع وابسته به كشاورزی و دامداری همچون كارخانه بسته بندی مرغ، كنسرو سازی، روغن زيتون، آرد و روغن سويا در حال افزايش است. ( 1 )
گفتنی است برای تأمين آب كشاورزی، استخراج آب‌های زيرزمينی و شيرين كردن آب دريا مورد توجه جدی قرار گرفته است.
5ـ گردشگری و جهان‌گردی
در دوران‌های گذشته، درآمد مربوط به ميزبانی حج، سود قابل ملاحظه‌ای
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ عربستان، ص 105 - 112.
________________________________________ 130 ________________________________________
برای دولت داشت و در اقتصاد عربستان پس از نفت، جايگاه دوم را داشت ولی با خصوصی سازی و با عنايت به اين كه صدور رواديد برای حج و عمره مجانی است و دولت تنها از هر حاجی مبلغ 444 ريال بابت اجور الخدمات دريافت می‌كند، ( 1 ) سود ارائه خدمات، حمل و نقل، غذا، مسكن و خريد سوغات، بيشتر عايدِ بخش و شركت‌های خصوصی می‌شود. برابر اعلام رسمی، پيش بينی سود دولت در سال 1386 از اين بخش، تنها كمی بيش از سه ميليارد دلار است. ( 2 )
گردشگری و جهان گردی در عربستان به سه بخش عمده تقسيم می‌شود: الف. شركت كنندگان در مراسم و مناسك حج ب. بازديد كنندگان تجاری ج. جهان گردان داخلی. اخيراً گردشگری داخلی نيز به منظور جلوگيری از عزيمت بی رويه شهروندان به خارج از كشور، مورد تشويق حكومت واقع شده است و شورای عالی گردشگری در حال هزينه كردن در اين زمينه است. ( 3 )
6ـ حمل و نقل
حمل و نقل و ارتباطات ريلی، جاده‌ای و هوايی عربستان به شرح ذيل است:
الف‌ـ راه آهن
نخستين شبكه راه آهن در سال 1951 ميلادی تأسيس شد و اكنون حدود 1392 كيلومتر امتداد دارد. اين شبكه بيشتر در حمل كالاهای وارداتی به رياض و انتقال فرآورده‌های نفتی بندر دمام به خارج فعاليت دارد و ساليانه بيش از 000/350 نفر را نيز جابه جا می‌كند. احداث شبكه سراسری به مسافت 878/3 كيلومتر در دست مطالعه است.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ آشنايی با مقررات عربستان، ص 24.
2 ـ آشنايی با عربستان، ص 28.
3 ـ فخری، عربستان، ص 11.
________________________________________ 131 ________________________________________
ب‌ـ جاده‌ها و اتومبيل
عربستان با افزايش و توسعه جاده‌ها و اتوبان‌ها بر اساس برآورد سال 1996، دارای 611/161 كيلومتر جاده شامل 010/69 كيلومتر جاده اصلی و 601/92 كيلومتر جاده فرعی می‌باشد.
تا سال 2000 ميلادی 1/5 ميليون دستگاه وسيله نقليه در عربستان به ثبت رسيده است. در زمان حج، سنديكای ماشين داران يا «النقابة العامه للسيارات»، تأمين وسايل نقليه حجاج را بر عهده دارد.
ج‌ـ فرودگاه‌ها
عربستان غير از فرودگاه‌های نظامی، دارای 27 فرودگاه است كه فرودگاه‌های ملك عبدالعزيز در جده، ملك خالد در رياض، ملك فهد در ظهران، هفوف در احساء، فرودگاه منطقه شرقيه و فرودگاه مدينه، فرودگاه هاي بين المللی هستند. ( 1 )
شركت هواپيمايی عربستان، «السعوديه» نام دارد و در سال 2000 با در اختيار داشتن 106 فروند هواپيمای بوئينگ و ايرباس و 000/25 كادر و 100/1 خلبان و كمك خلبان، بيش از 25 ميليون مسافر و 335 ميليون تن كالا را جا به جا نموده است. اين كشور، برای خريد هواپيماهای جديد نيز قراردادهايی با آمريكا منعقد كرده است.
7ـ مخابرات و ارتباطات
اين كشور تا سال 2003 دارای 600/502/3 خط تلفن ثابت و 200/238/7 تلفن همراهِ مورد استفاده بوده است. ( 2 )
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ سايت www.farsnews.com
2 ـ اينترنت.
________________________________________ 132 ________________________________________
8ـ بانك‌های داخلی، سرمايه و كمك‌های خارجی
بانك‌های مهم داخلی عربستان عبارتند از: 1. بانك الرياض 2. بانك الجزيره 3. بانك عربی وطنی 4. بانك سرمايه گذاری عربستان 5. بانك المتحد 6. بانك الراجحی(خصوصی) 7. بانك عربستان و آمريكا 8. بانك عربستان و انگليس 9. بانك عربستان و هلند 10. بانك عربستان و فرانسه.
عربستان از بنيان گذاران بانك توسعه اسلامی و يكی از اعضای مهم بانك عرب برای توسعه آفريقا است؛ اين كشور 898 ميليون دلار به بانك جهانی و 9/44 ميليون دلار به بانك آسيا و از سال 1974 تا سال 1988 ميلادی بيش از 38/5 ميليارد دلار به 59 كشور مختلف جهان وام پرداخت نموده است.
عربستان به عنوان دومين كشور وام دهنده جهان معرفی شد و در سال 1978 ميلادی به عضويت هيأت مديره «صندوق بين المللی پول» در آمد و با افزايش سهميه خود تا مرز 74/1 ميليارد دلار از سال 1981 حضور اين كشور در هيأت مديره تثبيت شد.
اين كشور با اختصاص 5/2% از توليد ناخالص داخلی برای كمك به توسعه كشورهای ديگر، كمك‌های بلاعوض بسياری به دولت‌های خط مقدم جبهه نموده است. (مثلا 100 ميليون دلار به بازسازی لبنان، 208 ميليون دلار به فلسطينيان و كشورهای آسيب ديده از سوانح طبيعی)
گفتنی است اين كشور در سال‌های 1989 م = 1410 ه‍ . ق. برای اجرای پروژه نظامی «اليمامه» 317 ميليارد دلار و در سال 1991 ميلادی = 1412 ه‍ . ق برای تأمين هزينه لشكركشی آمريكا عليه عراق، 7 ميليارد دلار استقراض نموده است. به علاوه 10% سرمايه گذاری عربستان از طريق دريافت وام‌های ميان مدت تأمين شده است و شركت نفتی مشترك آرامكو نيز برای توسعه فعاليت‌های خود 5/1 ميليارد دلار وام چهار ساله و 900 ميليون دلار وام ده ساله
________________________________________ 133 ________________________________________
دريافت نموده است. ( 1 )
9ـ مبادلات تجاری، صادرات و واردات
مبادلات تجاری و پروژه‌های مشترك عربستان با ديگر كشورهای جهان با آمريكا، ژاپن، انگلستان، آلمان، ايتاليا، چين، فرانسه، سوئيس، كره جنوبی، سنگاپور، هند و تركيه بوده است.
عربستان به دليل وضعيت نامساعد آب و زمين، بيشترين واردات را در بخش مواد غذايی دارد. بر اساس آمار سال 2004 ميلادی، صادرات اين كشور 113 ميليارد دلار و واردات اين كشور 21/36 ميليارد دلار كالا شامل 22% مواد غذايی، 18% مواد شيميايی و بقيه، فلزات و مواد متفرقه بوده است.
در گذشته حدود 94% صادرات اين كشور نفت بود، اما با توسعه صنعت پتروشيمی، از سال 2000 ميلادی سهم نفت به 67% تقليل يافت و 1/17% صادرات را كالاهای پتروشيمی و 99/15% بقيه را مواد غذايی، حيوانات زنده، مواد كشاورزی و شيميايی تشكيل می‌دهد.
مبادلات تجاری عربستان و ايران تحت تأثير عوامل سياسی، فراز و نشيب فراوانی داشته است و در سال 2005 به 250 ميليون دلار رسيده است. كالاهای صادراتی ايران به عربستان، قالی، قاليچه پشمی، پسته، كيف و كفش، مصالح و سنگ‌های ساختمانی، سيمان، انواع ميوه، نوشابه و آب معدنی، خاويار، مواد شوينده، مبل و مصنوعات چوبی، صنايع آلومينيوم، اتومبيل و قطعات يدكی بوده است و كالاهای وارداتی ايران از عربستان، بيشتر مواد پتروشيمی و شيميايی نظير اوره، متانول، پلی اتيلن، دی اكسيد تيتانيوم، بوتان مايع، بنزين هواپيما، كولر گازی، نخ و الياف پلی استر می‌باشد.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ عربستان، فخری، ص98 - 101.
________________________________________ 134 ________________________________________
چكيده فصل
عربستان به دليل موقعيت خاص جغرافيايی، عوامل دينی، سياسی، اقتصادی، تحولات سه دهه اخير منطقه‌ای و عضويت و نفوذ در سازمان‌های منطقه‌ای و جهانی از اهميتی ژئوپلتيك و جايگاهی استراتژيك برخوردار است.
پيشينه سياسی عربستان را می‌توان به چهار دوران؛ باستان، ظهور اسلام، دوران شكل گيری حكومت آل سعود و دوران معاصر تقسيم نمود. در دوران باستان گرچه دولت هايی در بخش شمالی و جنوبی وجود داشت، اما مناسبات قبيله‌ای حاكم بود، اسلام، قبايل را متحد كرد و حكومت واحدی پی افكند.
آل سعود پس از پيمان با محمد بن عبدالوهاب با طی فراز و نشيب هاي بسيار و تجربه دو بار سقوط، دولت سوم خود را توسط عبدالعزيز بن عبدالرحمن شكل داد و از آغاز تاكنون، 21 پادشاه از اين خاندان حكومت يافته‌اند.
نظام كنونی عربستان، پادشاهی مطلقه بوده و شورای خاندان حاكم يا «مجلس الاسرة المالكه» در تعيين پادشاه نفش دارد. كشور دارای قوای سه گانه مجريه، مقننه و قضاييه تحت نظر پادشاه است. هيأت وزيران آن دارای 40 عضو است.
عربستان كه در پی سعودی سازی ملت و نهادينه سازی وهابيت است، تا كنون از حزب سياسی، آزادی بيان و انتخابات برخوردار نبوده است. ملك عبدالله با تشكيل گروه «گفتگوی ملی» و راه انداختن انتخاب نيمی از اعضای شوراهای شهر توسط مردان، گام‌های نخستين تمرين دموكراسی سازی در اين كشور را
________________________________________ 135 ________________________________________
برداشته است. هم اكنون به دليل بروز حوادث خشنونت بار، برقراری امنيت و كنترل عمليات تروريستی مورد توجه ويژه قرار گرفته است.
همسويی با سياست غرب، گسترش روابط و ترويج آموزه‌های وهابيت در ديگر كشورها از راهبردهای اساسی سياست خارجی آل سعود است.
عربستان افزون بر چهار نيروی زمينی، هوايی، دريايی و دفاع هوايی، دارای گارد ملی(حرس وطنی) و نيروهای شبه نظامی است.
سيستم اقتصادی عربستان بر اساس تجارت آزاد بنا شده است و خصوصی سازی را دنبال می‌كند. اقتصاد اين كشور تاكنون تك محصولی و متكی به نفت بوده و دولت كه توانسته است در مدت سه سال اخير، 12 ميليارد دلار سرمايه خارجی جذب نمايد، در حال اجرای هشتمين برنامه اقتصادی است. عربستان با 113 ميليارد دلار صادرات و 21/36 ميليارد واردات، از تراز مثبت بازرگانی برخوردار است.
________________________________________ 136 ________________________________________
پرسش‌ها
1. چه عواملی عربستان را از جايگاه و اهميت سياسی برخوردار كرده است؟
2. عربستان در چه سازمان هاي منطقه‌ای و جهانی عضويت و نفوذ دارد؟
3. دولت‌های منطقه شمالی و جنوبی شبه جزيره عربستان دوران باستان را نام ببريد.
4. عامل سقوط دولت اوّل و دوم سعودی چه بود؟
5. بنيان گذار دولت سوم سعودی كه بود و تاكنون چند نفر از فرزندانش حكومت يافته اند؟
6. هيأت دولت از سه دسته و گرايش تشكيل شده است، آنها را بنويسيد.
7. راهبردهای اساسی سياست داخلی و خارجی عربستان كدام است؟
8. ويژگی‌های سيستم اقتصادی عربستان را بنويسيد.
9. بخش‌های مختلف اقتصادی عربستان را نام ببريد و بخش جهانگردی و گردشگری آن را تشريح كنيد.
10. درآمد نفتی عربستان و جمهوری اسلامی را مقايسه كنيد؟
________________________________________ 137 ________________________________________
برای مطالعه بيشتر
1. آشنايی با عربستان، عبدالله نصيری، نشر مشعر.
2. تاريخ تحليلی اسلام، سيد جعفر شهيدی.
3. دليل المملكة العربية السعودية، وزارت الاعلام ﻓﻰ المملكة العربية السعودية.
4. شناخت عربستان، علی محمدی آشنانی، حوزه نمايندگی ولی فقيه در امور حج و زيارت.
5. عربستان، محمد فخری، موسسه مطالعات و پژوهش‌های بازرگانی.
6. عربستان سعودی، ويليام گودوين، ترجمه فاطمه شاداب.
7. عربستان سعودی، محمد رضا برازش.
________________________________________ 138 ________________________________________

كتابخانه تخصصي حج > از نگاهي ديگر > شناخت عربستان و وهابيت

3. دوران معاصر عربستان
سيمای نظام سياسی معاصر عربستان به شرح ذيل است:
الف. قانون اساسی
اين كشور قانون اساسی خود را قرآن معرفی می‌نمايد، ولی در سال 1412 ه‍ . ق = 1992 ميلادی به فرمان ملك فهد دارای سه قانون اساسی، قانون مجلس شورا و قانون مناطق ايالتی شد.
قوانين سه گانه عربستان سعودی، در برگيرنده 83 اصل است و در بند اوّل آن، چنين آمده است:
«مملكت عربستان سعودی، دولتی عربی، اسلامی و دارای استقلال كامل است و دين آن اسلام و قانون اساسي اش كتاب الله و سنت پيامبر و زبان رسمی آن عربی و پايتختش رياض است».
ب. ساختار سياسی
1ـ قدرت مطلقه پادشاه
پادشاه بالاترين مقام سياسی و رئيس دولت و هيأت وزيران و نخست وزير می‌باشد و قوه مقننه و قضائيه را نيز هدايت می‌كند.
در اصل پنجم در باره سيستم حكومتی عربستان چنين آمده است:
«سيستم حكومتی در مملكت عربستان سعودی، پادشاهی است و حكومت در فرزندان پادشاهِ بنيان گذار، عبدالعزيز بن عبدالرحمن بن فيصل آل سعود و فرزندانش موروثی است و با صالحين آنان برای حكومت بر مبنای كتاب الله و
________________________________________ 113 ________________________________________
سنت پيامبر بيعت می‌شود.»
ديوان سلطنتی كه دفتر اجرايی و شخصی پادشاه است و شامل دفتر مشاوران سياست داخلی، خارجی، روابط دينی، روابط بدويان، پژوهش‌های دينی، كميته اخلاقيات عمومی و تشريفات می‌شود، در رياض قرار دارد و ديدارهای عمومی با مردم و بار عام شاه نيز در آن مكان انجام می‌گيرد. ( 1 )
2ـ وليعهد
يكی از برادران شاه به عنوان وليعهد و نايب اوّل رئيس شورای وزيران انتخاب مي شود و در غياب شاه، رياست جلسه هيأت وزيران را بر عهده دارد. پس از مرگ شاه، وليعهد با تأييد شورای خانوادگی آل سعود به حكومت می‌رسد.
3ـ شورای خاندان حاكم
مجلس خانوادگی آل سعود يا (مجلس الاسرة المالكه) كه اعضايش از وابستگان خاندان آل سعود، متنفذان و ثروتمندان قبايل هستند، در تعيين مسائل كلّی، ترسيم خطوط كلی و تعيين پادشاه نقش دارد. با رأی اين مجلس، در سال 1965 م. ملك سعود تحت عنوان عدم لياقت عزل و ملك فيصل به عنوان پادشاه نصب گرديد، ولی در اغلب موارد نقش اين مجلس، مشورتی بوده است.
4ـ قوای سه گانه
عربستان دارای سه قوه مقننه، قضائيه و مجريه است. در اصل 24 قانون اساسی آمده است:
«قوای دولت بر سه قوه استوار است: قوه قضائيه، قوه مجريه و قوه مقننه؛ اين سه قوه در انجام وظايف خود بر مبنای اين قانون و ديگر قوانين، هماهنگی به عمل می‌آورند و پادشاه مرجع تمام اين قوا می‌باشد.»
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ گودوين، عربستان سعودی، ص 64.
________________________________________ 114 ________________________________________
الف‌ـ قوه مقننه
اوّلين مجلس شورا به فرمان ملك فهد در سال 1992م با عضويت 60 نفر تشكيل شد. دوره دوم در 1996 م با عضويت 90 نفر و دوره سوم با عضويت 120 نفر و دوره اخير با حضور 150 نفر تشكيل شده است. اين مجلس در دوره‌های اوّل و دوم صرفاً مشورتی بود، ولی در دوره سوم در مواردی به تصميم گيری پرداخت. اعضای اين مجلس به مدت چهار سال هجری قمری توسط پادشاه تعيين و مردم در انتخاب آنان نقشی ندارند.
«رئيس مجلس شورا و معاون و دبير كل مجلس و بركناری آن به دستور پادشاه انجام می‌پذيرد و حقوق و وظايف آنان توسط فرمان پادشاهی تعيين می‌شود.»
اين مجلس دارای يازده كميسيون تخصصی است و هيأت رئيسه آن، شامل رئيس و معاونان كميسيون‌های يازده گانه است. در صورت بروز اختلاف در مصوبات اين مجلس مشورتی با مصوبات هيأت وزيران، تصميم گيرنده نهايی، پادشاه است. ( 1 )
ب‌ـ قوه قضائيه
وزارت عدل يا دادگستری در اين كشور، در سال 1382 ه‍ . ق در زمان ملك فيصل تشكيل شد. وزير دادگستری اغلب يكی از اعضای خانواده آل شيخ محمد بن عبدالوهاب است. در سال 1390 وزير، به منصب قاضی القضات نيز منصوب گرديد.
اين وزارتخانه شامل شورای عالی قضايی، دادگاه عالی استيناف، دادگاه‌های عمومی، دادگاه ويژه و دادگاه خاص می‌باشند.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ اصل 3، 10، 13 و 17 قانون مجلس شورا.
________________________________________ 115 ________________________________________
1ـ شورای عالی قضايی (مجلس القضاء الاعلی): اعضای اين ديوان، يازده نفرند كه پنج نفر آن دائمی هستند و توسط شاه انتخاب می‌شوند. تمام دادگاه‌های كشور زير نظر شورای عالی هستند و تجديد نظر در مورد مجازات اعدام و بريدن دست در اين شورا صورت می‌گيرد. تصميم ديوان عالی به عنوان رأی نهايی تلقی می‌شود و حكم صادره جهت اجرا به دايره مربوطه ارسال می‌شود.
2ـ دادگاه عالی استيناف (محكمة التمييز): اعتراض متهم نسبت به حكم صادره از دادگاه محلی، در مسائل گوناگون كيفری، حقوقی، جناحی و شخصی در دادگاه عالی استيناف بررسی می‌گردد. گاه همان نظر اوّليه تأييد و گاه جهت بررسی و صدور حكم مجدد، به دادگاه محلی ارجاع می‌شود.
بررسی پرونده‌ها در دادگاه عالی بدون حضور هيچ يك از طرفين دعوا يا وكيل آنها صورت می‌پذيرد. در صورتی كه به حكم صادره توسط دادگاه عالی نيز اعتراض شود، پرونده به ديوان عالی ارجاع داده می‌شود و آن ديوان، ظرف يك ماه پرونده را بررسی و حكم قطعی را صادر می‌نمايد.
3ـ دادگاه عمومی: در دادگاه عمومی يك قاضی كه از طرف وزير دادگستری نصب می‌شود، انجام وظيفه می‌كند. ولی پرونده‌های منجر به حكم رجم، بريدن دست و اعدام، با حضور سه قاضی بررسی می‌شود.
4ـ دادگاه ويژه (محكمة الجوزيه): اين دادگاه، تحت نظر پادشاه است و از طرف وزير دادگستری جهت رسيدگی به امور ويژه تشكيل می‌شود. يك قاضی دارد و كيفيت كار آن مثل دادگاه‌های عمومی است.
5ـ دادگاه خاص (المحكمة الخاصة للاحوال الشخصيّه): اين دادگاه به شكايات از حكمرانان، استانداران، پليس يا دادگاه‌های محلی رسيدگی می‌كند.
طبق قانون اين دادگاه بايد در بررسی حقوق شاكيان و دعاوی، علنی، مستقل و بی‌طرف باشد، امّا در عمل، فاقد استقلال و كاملا تحت نفوذ است.
________________________________________ 116 ________________________________________
بر اساس قوانين عربستان، جرايمی همانند قتل، حمله به اسلام، زنا، تجاوز به عنف، سرقت مسلحانه، خرابكاری و از سال 1987 به بعد، قاچاق مواد مخدر، مجازات اعدام را به دنبال دارد.
اعتقاد و باور دينی، ترس از برخورد شديد پليس و مجازات، آمار بزهكاری در عربستان را نسبت به ميزان وقوع جرم در ساير كشورهای مدرن كاهش داده است و جرايمی همچون درگيری‌های خيابانی توأم با زد و خورد، قتل، آتش زنی، جعل و كلاهبرداری بسيار كم است.
همچنين رواج داوری‌های قبيله‌ای و حلّ و فصل دعاوی توسط رئيس و بزرگترهای قبيله و فضا و جوّ ترس حاكم بر مردم، موجب خلوت بودن دادگاه‌های عربستان شده است.
فقدان نظام حقوقی مدوّن و عدم تبيين حقوق شهروندی، اِعمال نابرابر قانون در مورد بيگانگان و اتباع كشور، نفوذ و تأثير حاكمان و متنفذان در صدور حكم، از مهم‌ترين چالش‌های سيستم قضايی عربستان است.
ج‌ـ قوه مجريه
پس از شاه كه رياست هيأت وزيران و پست نخست وزيری را بر عهده دارد، هيأت وزيران عالی ترين قدرت اجرايی می‌باشند.
هيأت وزيران: نخستين هيأت وزيران به فرمان ملك عبدالعزيز در سال 1953 ميلادی = 1373 ه‍ . ق تشكيل شد. در سال 1993 ملك فهد نظامنامه جديدی برای هيأت وزيران مقرر نمود. اكنون هيأت وزيران 40 عضو به شرح ذيل دارد:
1. پادشاه: رئيس هيأت وزيران و نخست وزير 2. نايب رئيس اوّل: وليعهد و وزير دفاع و هواپيمايی و بازرسی كل 3. وزير كشاورزی و آب 4. وزير تجارت 5. وزير راه 6. وزير آموزش و پرورش 7. وزير دارايی و اقتصاد ملی 8. وزير خارجه 9.
________________________________________ 117 ________________________________________
وزير بهداشت 10. وزير آموزش عالی 11. وزير صنعت و برق 12. وزير تبليغات 13. وزير كشور 14. وزير دادگستری 15. وزير كار و امور اجتماعی 16. وزير نفت و معدن 17. وزير حج 18. وزير اوقاف و امور اسلامی 19. وزير پست و تلگراف و تلفن 20. وزير برنامه ريزی 21. وزير مسكن 22. وزير امور شهر و روستا 23 - 25. سه وزير مشاور بدون وزراتخانه. افزون بر آنان، رؤسای برخی از مؤسسات دولتی همچون رئيس سازمان جوانان، ديوان محاسبات عمومی، خدمات اجتماعی و رئيس هيأت رقابت و تحقيق و ... در هيأت وزيران شركت می‌كنند.

اعضای هيأت وزيران از سه دسته تشكيل يافته‌اند:
1. شاه و شاهزادگان كه وزارتخانه و ارگان‌های مهم دفاع، خارجه، كشور و... را در اختيار دارند.
2. تكنوكرات‌ها و تحصيل‌كرده‌های خارج كه مديريت وزارتخانه‌های تخصصی را بر عهده گرفته‌اند.
3. مذهبی‌های سنتی كه وزارت خانه‌های فرهنگی، آموزشی و قضايی را اداره می‌كند و اغلب از نوادگان محمد بن عبدالوهاب معروف به «آل شيخ» هستند.
محل تشكيل جلسه هيأت دولت در رياض، كاخ «اليمامه» و در جده، كاخ «السلام» می‌باشد و پادشاه حق دارد تا 30 روز بعد، مصوبات هيأت دولت را لغو كند.
استانداران يا اميران مناطق: پس از هيأت دولت، عالی‌ترين مقام اجرايی در هر منطقه = استان، استانداران و اميران مناطق سيزده‌گانه هستند كه از سوی پادشاه منصوب می‌گردد و وظيفه اجرای سياست كلی و امور اجرايی را بر عهده دارد و از اختيارات تام برخوردار است.
________________________________________ 118 ________________________________________
ج. سياست داخلی
عربستان تا كنون از حزب سياسی، آزادی بيان و انتخابات برای تعيين مسؤولان حكومتی برخوردار نبوده است. بلكه به گفته فيليپ گودوين، جامعه عربستان و سياست‌های آن حتی از دهه‌های پيش هم محافظه كارانه تر شده است.
راهبردهای اساسی سياست داخلی اين كشور، سعودی كردن مردم با ساختن يك ملت و مليت به نام يك خاندان، نهادينه سازی آموزه‌های وهابيت، كنترل عمليات تروريستی و برقراری امنيت و جايگزينی كارگزاران سعودی به جای اتباع خارجی است.
حوادث يا چالش هايی همچون اشغال كعبه در سال 1979 م، كشتار حجاج ايرانی در سال 1366 ه‍ . ش، خفه شدن هزاران حاجی در تونل‌های مكه در حج سال 1990 م، نامه اعتراضيه علمای عربستان كه در آن به ناديده گرفتن مسائل اسلامی، پنهان نگهداشتن زد و بندهای سياسی خارجی، عدم آزادی بيان، آوردن مسيحيان و غير مسلمانان به كشور برای حمله به كشور اسلامی (عراق) و برخورد نامناسب دولت با علمای مخالف حكومت، اعتراض شده بود، اعتراضات زنان به مقررات ممنوعيت رانندگی از چالش‌های سياست داخلی اين كشور است.
گفتنی است ملك عبدالله علی رغم ناخشنودی برخی از سنت گرايان مذهبی با تشكيل گروه گفتگوی ملی (الحوار الوطنی) با حضور برخی از روشنفكران، منتقدان، معترضان، عالمان شيعی و نمايندگان اقشار مختلف جامعه كوشيده است فضای سنگين، بسته و خشن حاكم بر جامعه را تلطيف نمايد. همچنين در خردادماه 1386 ه‍ .ش. اولين همايش گفتگوی مذاهب اسلامی (الحوار الاسلامی) را برگزار نمود كه اميد می‌رود فضای تكفير و مشرك خواندن مذاهب ديگر توسط وهابيون تندرو را تا حدودی تغيير دهد.
همچنين در دو سال گذشته براساس تصويب هيأت دولت نيمی از اعضای
________________________________________ 119 ________________________________________
شوراهای شهر را مردم انتخاب می‌كنند، ولی در انتخاب اين عده نيز فقط مردان سعودی شركت داشتند و زنان، حقّ حضور نيافتند. ( 1 )
د. سياست و روابط خارجی
راهبرد اساسی سياست خارجی عربستان، همسويی با سياست كشورهای غربی، گسترش روابط با ديگر كشورها، كمك‌های مالی و فروش نفت ارزان به كشورهای آفريقايی و اسلامی، تلاش برای ترويج وهابيت و حمايت از طرفداران آن در كشورها، ساخت مسجد، تربيت و اعزام ائمه جماعات، چاپ و نشر گسترده قرآن و كتب مذهب وهابيت است.
گفتنی است عربستان با يمن بر سر منطقه نجران و جيزان ( 2 ) ، با كويت و عراق بر سر مناطق بی طرف بينابين و با قطر بر سر قطع بزرگراه دوحه ـ ابوظبی ( 3 ) دارای اختلافات مرزی بوده است كه با تلاش گسترده از طريق گفتگو و پيمان‌های جديد ( 4 ) بسياری از موارد حل شده است. البته پس از حادثه 11 سپتامبر، رويكرد ملايم تری در سياست‌های عربستان نسبت به همسايگان و كشورهای اسلامی پديد آمده است.
در مورد فلسطين، عربستان در زمان ملك فيصل در تحريم نفتی اعراب شركت نمود و به تدريج بيش از يك ميليارد دلار به كشورهای خطوط مقدم جبهه كمك كرد و پس از امضای معاهده كمپ ديويد، برای به تعليق در آوردن عضويت مصر در سازمان كنفرانس اسلامی تلاش بسيار نمود، ولی پس از كشته شدن ملك فيصل و صميميت بيشتر با آمريكا، به تدريج سياست خود را تغيير داد
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ آشنايی با عربستان، ص 58.
2 ـ اين اختلاف در سال 1998 با اشغال جزيره دُوَيمه در دريای سرخ توسط سربازان يمن تشديد شد.
3 ـ اين اختلاف منجر به درگيری مرزی و اشغال پاسگاه الخفوس قطر توسط عربستان گرديد.
4 ـ به عنوان نمونه: بستن پيمان 1981 م با عراق.
________________________________________ 120 ________________________________________
و ملايم تر كرد. برآيند اين ملايمت، طرح 8 ماده‌ای ملك فهد بود كه با طرح مذاكره با رژيم غاصب اسرائيل، به صورت ضمنی آن را به رسميت شناخت. در اين اواخر ملك عبدالله نيز طرحی برای خروج از بن بست مذاكرات به اصطلاح «صلح خاورميانه» ارائه نمود، و در اثر حادثه تهاجم گسترده اسرائیل به غزه در اواخر دی‌ماه 1387، موضعی نامناسب اتخاذ نمود و مفتی کل عربستان نیز تظاهرات حمایت‌گرانه از مردم فلسطین را بی‌فایده و غیرمشروع دانست.
رابطه با جمهوری اسلامی
ارتباط ايران و عربستان سعودی، فراز و نشيب فراوانی طی نموده است كه به آن اشاره می‌شود:
آغاز روابط ايران و عربستان سعودی: 1307 ه‍ . ش.
گشوده‌شدن سفارت ايران در عربستان: 1309 ه‍ . ش و تعطيلی آن در سال 1314
نصب سفير ايران در مصر به عنوان سفير آكروديته در عربستان، درگيری حاجيان ايرانی با اتباع سعودی و اعدام يكی از حجاج ايرانی در حادثه‌ای ديگر به اتهام واهی اهانت به خانه كعبه و قطع كامل ارتباط سياسی: سال 1322 ه‍ . ش.
سفر هيأت حسن نيت عربستان و اشتغال دوباره سفير ايران در مصر به صورت آكروديته در عربستان: سال 1326 ه‍ .ش.
انعقاد توافق نامه هايی ميان دو كشور و همكاری در مسائل اوپك: 1327 ه‍ . ش به بعد.
پيروزی انقلاب اسلامی و ايجاد روابط عادی: 1357 و سردی روابط بر اثر برگزاری اوّلين مراسم برائت.
تيره شدن و تنزل روابط تا سطح كاردار بر اثر شروع جنگ تحميلی و حمايت عربستان از عراق.
________________________________________ 121 ________________________________________
بهبود اندك روابط به دليل كمك به پايان دادن حادثه هواپيمای ربوده شده سعودی در تهران: سال 1363 ه‍ . ش.
تيرگی روابط به علت اقدام عربستان در كاهش قيمت نفت: سال 1365
قطع يك جانبه روابط با ايران و به شهادت رساندن حدود 400 تن از حجاج ايرانی در مراسم برائت: سال 1366 تا 1369 ه‍ .ش.
فراهم آمدن زمينه بهبود روابط با پذيرش قطعنامه 598 و موضع گيری عالی ايران در تجاوز عراق به كويت: 1369 ه‍ . ش.
گشوده شدن سفارتخانه‌های دو كشور: فروردين سال 1370.
مرحله تنش زدايی و ايجاد روابط بهتر: از سال 1370 تا 1376.
برگزاری كنفرانس سران کشورهای اسلامی در تهران و ديدار ملك عبدالله از تهران: سال 1376.
از آن پس انعقاد موافقت نامه ها، مسافرت رؤسای جمهوری اسلامی ايران به عربستان و ديدار امير سلطان وليعهد كنونی از ايران و ديدگاه مثبت ملك عبدالله و حضور رياست جمهوری در نشست سران شورای همكاری در دوحه قطر به تاريخ 12 آذرماه 1386 و ملاقات با ملك عبدالله، روز به روز روابط دو كشور را ارتقا بخشيده است.
ه‍ . سيستم دفاعی عربستان
عربستان دارای چهار نيروی هوايی، دريايی، زمينی و نيروی دفاع هوايی و افزون بر آنها، دارای گارد ملی يا حرس وطنی و نيروهای شبه نظامی وزارت كشور است. فرماندهی گارد ملی را ملك عبدالله، پادشاه عربستان و وزارت دفاع و رياست سازمان هواپيمايی را امير سلطان وليعهد بر عهده دارد و نيروهای شبه نظامی تحت كنترل وزارت كشور عمل می‌كنند.
طبق آمار سال 2002 بودجه نظامی اين كشور 18 بيليون دلار و سهم آن
________________________________________ 122 ________________________________________
نسبت به كل بودجه، 10% می‌باشد. برابر آمار موجود تعداد افراد نيروهای مسلح 106000 نفر شامل 73000 نيروی زمينی، 11000 نيروی دريايی، 18000 نيروی هوايی و 4000 نفر نيروی دفاع هوايی می‌باشند. گارد ملی نيز بيش از 75000 عضو (55000 عضو فعال و 20000 نيروی داوطلب از قبايل) دارد. ( 1 ) اين گارد در دهه‌های اخير، نوسازی و به سلاح‌های سنگين و هلكوپتر مجهز شده است.
از نظر نظامی، عربستان به هفت منطقه فرماندهی تقسيم می‌شود:
1. شمالی به مركزيت تبوك 2. جنوبی به مركزيت ابها 3. مركزی به مركزيت رياض 4. مدينه به مركزيت مدينه 5. غربی به مركزيت جده 6. طائف به مركزيت طائف 7. شرقی به مركزيت ظهران.
درجات نظامی اين كشور از عالی به پايين عبارت است از: فريق اوّل = ارتشبد، فريق = سپهبد، لواء= سرلشكر، عميد = سرتيپ، عقيد = سرهنگ تمام، مقدّم = سرهنگ دوم، رائد = سرگرد، نقيب = سروان، ملازم اوّل = ستوان يكم، ملازم ثانی = ستوان دوم، ملازم ثالث = ستوان سوم و جندی = سرباز.
و. مؤسسات عمومی عربستان
1ـ ديوان محاسبات عمومی: اين ديوان در سال 1953 (1373 ه‍ . ق) به قصد نظارت بر اموال دولتی و چگونگی هزينه نمودن آنها و خدمات اجتماعی وزارتخانه‌ها تأسيس شد.
2ـ ديوان خدمات شهری: اين ديوان تدوين قوانين، سياست گذاری و نظارت در مورد خدمات شهری را بر عهده دارد.
3ـ سازمان امور استخدامی: اين سازمان در سال 1964 م /1380 ه‍ .ق.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ عربستان، ص 57 - 64.
________________________________________ 123 ________________________________________
برای اصلاح اداری و كشوری و تحقيق در اين امور به وجود آمد.
4ـ اداره آمار عمومی: اين تشكيلات كه زير نظر وزارت امور مالی و اقتصادی می‌باشد، به منظور آمارگيری جمعيتی و تنظيم اطلاعات تأسيس شد.
5ـ سازمان محيط زيست و هواشناسی: اين سازمان برای افزايش اطلاعات مطلوب آب و هوا برای نيروهای مسلح، مراكز مهم صنعتی هواپيمايی كشوری و نظارت بر امور جوّی، حفظ محيط زيست در كشور و بحر احمر و خليج فارس، همچنين انتشار جزوات و نشريات در امور مذكور برای استفاده در دواير دولتی و استفاده كارشناسان از اين اطلاعات، تأسيس شده است.
6ـ هيأت عربی سعودی استاندارد (المواصفات والمقاييس): اين مؤسسه در سال 1972 م/ 1392 ه‍ . ق برای كنترل توليد و مصرف، بنيان نهاده شده است.
7ـ مؤسسه عمومی مخارج و هزينه‌ها: اين تشكيلات برای بررسی خدمات عمومی و مطالبات و نيازهای آينده كشور و بر طرف ساختن موانع و مشكلات مربوط به عمران راه‌ها و ساختمان‌ها به وجود آمده است. ( 1 )
4. وضعيت اقتصادی عربستان
در اين بخش به سيستم اقتصادی، برنامه و محورهای توسعه اقتصادی و بخش‌های مختلف اقتصادی، حمل و نقل و ارتباطات و بودجه كشور اشاره می‌شود:
الف. سيستم اقتصادی
سيستم اقتصادی عربستان بر اساس نظام اقتصادی و تجارت آزاد است.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ الاصاله و المعاصره، ص 125 - 138.
________________________________________ 124 ________________________________________
عربستان جزو كشورهای تك محصولی و نفت محور است؛ زيرا فروش نفت 75% درآمد كشور، 40% توليد ناخالص داخلی و 90% درآمد حاصل از صادرات را تشكيل می‌دهد. به همين دليل دگرگونی‌های بازار نفت، تأثير فوری و قطعی در اقتصاد اين كشور دارد؛ ( 1 ) به عنوان نمونه كاهش شديد قيمت نفت در 1998 موجب كاهش كسری بودجه به مقدار 3/12 ميليارد دلار گرديد. در برابر در سال 2002 با درآمد حاصل از فروش نفت با دستيابی به مبلغ 776/178 ميليارد دلار، رتبه بيست و يكم جايگاه اقتصاد جهانی را كسب نمود. در سال 2006 به دليل افزايش قيمت جهانی نفت، درآمد اين كشور بر 350 ميليارد بالغ شد. ( 2 )
بر اثر فروش فراوان نفت و اجرای برنامه‌های اقتصادی، سرمايه اين كشور به حدی رسيده است كه بخش‌های اقتصادی داخلی، توان بهره برداری از آن را ندارند و به همين دليل، در بانك‌های آمريكا و اروپا نگهداری می‌شوند. درآمدهای سرشار به دولت اجازه داده است تا سطح خدمات رفاهی، صنعت توريست و صنايع پتروشيمی را توسعه بدهد. 35% محصولات عمده داخلی اين كشور به بخش خصوصی تعلق دارد. ( 3 )
عربستان جزء معدود كشورهايی است كه بدهی خارجی ندارد، بلكه سرمايه‌های انباشته اش در بانك‌های خارج، منبع درآمد عظيمی برای آن كشورها شده است. گفتنی است عربستان حدود 180 ميليارد دلار بدهی داخلی به بانك ها، سرمايه داران و شركت‌های خصوصی دارد. ( 4 )
عربستان از سرمايه گذاری خارجی استقبال نموده و تسهيلات زيادی در اختيار سرمايه گذاران قرار داده است. از سوی ديگر اين كشور به دلايل اقتصادی
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ آشنايی با عربستان، ص 27.
2 ـ برازش، عربستان سعودی، ص 41.
3 ـ گودوين، عربستان سعودی، ص 124.
4 ـ آشنايی با عربستان، ص 29.
________________________________________ 125 ________________________________________
و تبليغاتی، به سرمايه گذاری در خارج از كشور نيز پرداخته است. شركت معروف «البركه» در 32 كشور جهان از جمله جمهوری‌های شوروی سابق، سرمايه گذاری و در كشورهايی چون هند، پاكستان، بحرين و نيجريه، بانك تأسيس نموده است. ( 1 )
ب. درآمد، درآمد سرانه، اشتغال و مسكن
برابر آمار رسمی ارائه شده در رسانه ها، در سال 2005، درآمد نفتی عربستان 163 ميليارد دلار بوده است، در حالی كه درآمد جمهوری اسلامی ايران از فروش نفت با دارا بودن بيش از سه برابر جمعيت عربستان (68 ميليون نفر) تنها 54 ميليون دلار برآورد شده است!!
در سال 2002 درآمد سرانه هر نفر به 530/8 دلار و رتبه سی و هشتم جهان افزايش يافت و در سال‌های بعد نيز اغلب، رشد داشته است.
اشتغال در عربستان به طور متوسط سالانه 8% افزايش داشته است، ولی وضعيت كار برای شهروندان سعودی از سامانه خوبی برخوردار نيست و نرخ بيكاری در عربستان حدود 11% اعلام شده است؛ زيرا ميزان فارغ التحصيلان دانشگاه‌ها در عربستان با بازار كار همخوانی ندارند. بر اساس آمار رسمی نزديك به يك سوم از جمعيت عربستان را اتباع خارجی تشكيل می‌دهند كه اكثر مشاغل مديريتی و توليدی را به خود اختصاص داده‌اند. ( 2 )
در اين كشور توليد ناخالص ملی از كشاورزی، 1/5 از صنعت، 4/51 و از خدمات، 5/43به دست می‌آيد و نيروی كار بر حسب نوع اشتغال 40% دولتی، 25% نفت و ساختمان، 30% خدمات و 5% كشاورزی اعلام شده است. ( 3 )
دولت برای تأمين مسكن، تسهيلات و وام‌های مختلفی توسط «صندوق رشد
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ فخری، عربستان، ص 104.
2 ـ آشنايی با عربستان، ص 56.
3 ـ گودوين، عربستان سعودی، ص 125.
________________________________________ 126 ________________________________________
مستغلات» به شهروندان می‌پردازد كه با اين وام‌ها تنها در طول برنامه چهارم بالغ بر 87000 واحد مسكونی ساخته شده است.
ج. برنامه، بودجه و رهيافت‌های توسعه اقتصادی
عربستان تا سال 2005 ميلادی، هفت برنامه توسعه اقتصادی پنج ساله را به اجرا در آورده و هم اكنون (2010 - 2005) نيز در حال اجرای هشتمين برنامه اقتصادی خود می‌باشد.
هنوز حدود 90% از بودجه حدود صد ميليارد دلاری سالانه اين كشور به رغم توسعه و تحول بسيار زياد اقتصادی، به نفت متكی است. ( 1 ) محور و رويكردهای توسعه در سال‌های اخير، توسعه بخش صنعت، كشاورزی و معدن و افزايش سهم آنها در سيستم اقتصادی بوده است، هر چند كمبود آب و رشد سريع جمعيت، خوداتكايی در زمينه ميزبانی حاجيان و رونق اقتصادی حاصل از برگزاری مراسم حج و بازار پرفروش كالا در آن ايام نيز مورد توجه است.
جذب سرمايه گذاری خارجی نيز از رويكردهای توسعه در اين كشور است و دولت توانسته است در مدت سه سال، 12 ميليارد دلار سرمايه خارجی جذب كند. اگر چه پس از يازدهم سپتامبر و ناامنی داخلی از رغبت دولت‌های ديگر برای سرمايه گذاری در عربستان كاسته شد، ولی همچنان ادامه دارد.
خصوصی سازی در دهه اخير از رونق چشمگيری برخوردار بوده است و چون بيشتر شهروندان و سرمايه داران سعودی توان ريسك در جهان تجارت را ندارند و سود سرمايه گذاری در بانك‌ها نيز ناچيز است، مردم سرمايه گذاری در بازار بورس را بهترين راه كسب درآمد می‌دانند. مؤسسه‌های اقتصادی اين كشور نيز از طريق بورس به جذب سرمايه‌های مردم می‌پردازند، ولی بازار بورس در عربستان
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ آشنايی با عربستان، ص 26.
________________________________________ 127 ________________________________________
به بازار بورس امارات وابسته و به همين دليل ناپايدار، متغيّر و آسيب پذير است. ( 1 )
د. بخش‌های مختلف اقتصادی
اقتصاد عربستان، دارای بخش‌های مختلفی است كه به برخی از مهمترين آنها اشاره می‌شود:
1ـ انرژی
عربستان با برخورداری از 26% ذخاير نفت جهان و 4/33% نفت اوپك و 2/5 تريليون متر مكعب ذخاير گازی و توليد 5/9 ميليون بشكه نفت، بزرگترين توليد كننده نفت و پنجمين صادر كننده گاز است.
نخستين امتياز كشف و توليد نفت در 1933 ميلادی به شركت استاندارد اويل كاليفرنيا واگذار شد و با پيوستن شركت‌های استاندارد اويل نيوجرسی، تكزاكو و سركنی موبيل اويل به آن، شركت «آرامكو» تشكيل شد و توليد نفت از سال 1948 و توليد گاز از سال 1990 همچنين توليد مواد پتروشيمی، پروپان، بوتان و بنزين طبيعی را در دست گرفت.
با ملی شدن نفت در سال 1975، آرامكو همچنان به عنوان شركت مشاور باقی ماند و در ديگر امور اقتصادی و اجتماعی عربستان نيز نقش و دخالت يافت.
برابر برآورد 1996 توليد و مصرف برق اين كشور 95 ميليارد كيلو وات ساعت بوده كه تماماً با سوخت فسيلی توليد می‌شده است. دولت عربستان، جايگزينی گاز طبيعی به جای نفت در صنايع، توليد برق، شيرين كردن آب شور دريا را در دستور كار قرار داده است و استفاده از انرژی اتمی در آينده را نيز مورد بررسی قرار داده است.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ آشنايی با عربستان، ص 30.
________________________________________ 128 ________________________________________
2ـ معادن
با تصويب قانون معدن در سال 1972 م = 1392 ه‍ .ق. حضور شركت‌های فرانسوی، انگليسی، كانادايی و سوئيسی و شركت‌های مشترك برای كشف معادن هموار شد و كشف ذخاير عظيم طلا، سنگ آهك، سنگ گچ، سنگ مرمر، خاك رس، نمك، هيدرواكسيد آلومينيوم، سنگ آهن، مس، سرب، قلع، نقره و اورانيوم و بهره برداری از 4500 معدن، بر درآمد اقتصادی عربستان افزود. گفتنی است در سال‌های اخير، دولت نيز شركت بزرگی در زمينه معادن راه اندازی كرده است.
3ـ صنايع
وزارت صنايع با ايجاد 14 شهر صنعتی به مساحت 92 ميليون متر مربع و بهره برداری از آنها، به توسعه صنعت همت گماشته و در خردادماه 1387 شهرك بزرگ و مجهز اقتصادی ملك عبدالله را افتتاح نموده است؛ توسعه پالايشگاه ها، تأسيس و گسترش صنايع پتروشيمی و مواد شيميايی به ويژه در جده، جبيل و ينبع، افزايش مراكز صنعتی توليد آهن و فولاد و كارخانه‌های بزرگ سيمان، بهبود و توسعه صنايع سبك و مصرفی مثل چرم سازی، مبل سازی و لوازم خانگی از اقدامات رو به افزايش دولت سعودی است.
جذب سرمايه گذاری خارجی و خصوصی در ايجاد صنايع و كارخانجات، تأسيس صندوق «توسعه صنعتی عربستان SIDF » برای جلب مشاركت و حمايت از بخش خصوصی، حمايت از صنايع كوچك، واگذاری وام با شرايط بسيار آسان، از رهيافت‌های اساسی عربستان برای رشد و توسعه صنعتی است.
مهم ترين شركت صنعتی عربستان، دو شركت سابك(sabic ) ( 1 ) و سمارك هستند كه در زمينه جذب سرمايه گذاران خارجی، توليد، پالايش و بازاريابی
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ تنها ميزان سوددهی شركت سابك در سال 2000 ميلادی، 2295 ميليون ريال سعودی بوده است.
________________________________________ 129 ________________________________________
پتروشيمی، مواد شيميايی، آهن، فولاد و پلاستيك و ... فعاليت دارند. توليدات اين كشور در بازار كشورهای اروپايی، آمريكا، ژاپن و هنگ كنگ عرضه می‌شود.
پس از آن دو، شركتِ صنعتی «وطنی»، صافولا، پترومين و آرامكو بخش اعظم توليدات صنعتی را بر عهده دارند.
4ـ كشاورزی
عربستان علی رغم كمبود بارندگی و آب و زمين‌های غير قابل كشت، با صرف بودجه فراوان، توسعه راه‌های روستايی، پرداخت 50% قيمت ماشين‌های كشاورزی، دادن وام و كمك‌های بلاعوض به كشاورزان و پرداخت سوبسيد و يارانه توليد و خريد تضمينی گندم و جو، زمين‌های زير كشت را افزايش و در سال 1985 در زمينه گندم به خودكفايی رسيده است و حتی در سال 1992، 4 ميليون تن و در سال 2000 ميلادی، 8/2 ميليون تن مازاد گندم خويش را به جهان صادر كرده است.
همچنين توليد ميوه و سبزيجات، گوجه فرنگی، انگور و خرما و لبنيات را نيز افزايش داده و برخی از آنها را به كشورهای عربی منطقه صادر نيز كرده است.
دامداری اين كشور رو به رشد و كارخانجات و صنايع وابسته به كشاورزی و دامداری همچون كارخانه بسته بندی مرغ، كنسرو سازی، روغن زيتون، آرد و روغن سويا در حال افزايش است. ( 1 )
گفتنی است برای تأمين آب كشاورزی، استخراج آب‌های زيرزمينی و شيرين كردن آب دريا مورد توجه جدی قرار گرفته است.
5ـ گردشگری و جهان‌گردی
در دوران‌های گذشته، درآمد مربوط به ميزبانی حج، سود قابل ملاحظه‌ای
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ عربستان، ص 105 - 112.
________________________________________ 130 ________________________________________
برای دولت داشت و در اقتصاد عربستان پس از نفت، جايگاه دوم را داشت ولی با خصوصی سازی و با عنايت به اين كه صدور رواديد برای حج و عمره مجانی است و دولت تنها از هر حاجی مبلغ 444 ريال بابت اجور الخدمات دريافت می‌كند، ( 1 ) سود ارائه خدمات، حمل و نقل، غذا، مسكن و خريد سوغات، بيشتر عايدِ بخش و شركت‌های خصوصی می‌شود. برابر اعلام رسمی، پيش بينی سود دولت در سال 1386 از اين بخش، تنها كمی بيش از سه ميليارد دلار است. ( 2 )
گردشگری و جهان گردی در عربستان به سه بخش عمده تقسيم می‌شود: الف. شركت كنندگان در مراسم و مناسك حج ب. بازديد كنندگان تجاری ج. جهان گردان داخلی. اخيراً گردشگری داخلی نيز به منظور جلوگيری از عزيمت بی رويه شهروندان به خارج از كشور، مورد تشويق حكومت واقع شده است و شورای عالی گردشگری در حال هزينه كردن در اين زمينه است. ( 3 )
6ـ حمل و نقل
حمل و نقل و ارتباطات ريلی، جاده‌ای و هوايی عربستان به شرح ذيل است:
الف‌ـ راه آهن
نخستين شبكه راه آهن در سال 1951 ميلادی تأسيس شد و اكنون حدود 1392 كيلومتر امتداد دارد. اين شبكه بيشتر در حمل كالاهای وارداتی به رياض و انتقال فرآورده‌های نفتی بندر دمام به خارج فعاليت دارد و ساليانه بيش از 000/350 نفر را نيز جابه جا می‌كند. احداث شبكه سراسری به مسافت 878/3 كيلومتر در دست مطالعه است.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ آشنايی با مقررات عربستان، ص 24.
2 ـ آشنايی با عربستان، ص 28.
3 ـ فخری، عربستان، ص 11.
________________________________________ 131 ________________________________________
ب‌ـ جاده‌ها و اتومبيل
عربستان با افزايش و توسعه جاده‌ها و اتوبان‌ها بر اساس برآورد سال 1996، دارای 611/161 كيلومتر جاده شامل 010/69 كيلومتر جاده اصلی و 601/92 كيلومتر جاده فرعی می‌باشد.
تا سال 2000 ميلادی 1/5 ميليون دستگاه وسيله نقليه در عربستان به ثبت رسيده است. در زمان حج، سنديكای ماشين داران يا «النقابة العامه للسيارات»، تأمين وسايل نقليه حجاج را بر عهده دارد.
ج‌ـ فرودگاه‌ها
عربستان غير از فرودگاه‌های نظامی، دارای 27 فرودگاه است كه فرودگاه‌های ملك عبدالعزيز در جده، ملك خالد در رياض، ملك فهد در ظهران، هفوف در احساء، فرودگاه منطقه شرقيه و فرودگاه مدينه، فرودگاه هاي بين المللی هستند. ( 1 )
شركت هواپيمايی عربستان، «السعوديه» نام دارد و در سال 2000 با در اختيار داشتن 106 فروند هواپيمای بوئينگ و ايرباس و 000/25 كادر و 100/1 خلبان و كمك خلبان، بيش از 25 ميليون مسافر و 335 ميليون تن كالا را جا به جا نموده است. اين كشور، برای خريد هواپيماهای جديد نيز قراردادهايی با آمريكا منعقد كرده است.
7ـ مخابرات و ارتباطات
اين كشور تا سال 2003 دارای 600/502/3 خط تلفن ثابت و 200/238/7 تلفن همراهِ مورد استفاده بوده است. ( 2 )
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ سايت www.farsnews.com
2 ـ اينترنت.
________________________________________ 132 ________________________________________
8ـ بانك‌های داخلی، سرمايه و كمك‌های خارجی
بانك‌های مهم داخلی عربستان عبارتند از: 1. بانك الرياض 2. بانك الجزيره 3. بانك عربی وطنی 4. بانك سرمايه گذاری عربستان 5. بانك المتحد 6. بانك الراجحی(خصوصی) 7. بانك عربستان و آمريكا 8. بانك عربستان و انگليس 9. بانك عربستان و هلند 10. بانك عربستان و فرانسه.
عربستان از بنيان گذاران بانك توسعه اسلامی و يكی از اعضای مهم بانك عرب برای توسعه آفريقا است؛ اين كشور 898 ميليون دلار به بانك جهانی و 9/44 ميليون دلار به بانك آسيا و از سال 1974 تا سال 1988 ميلادی بيش از 38/5 ميليارد دلار به 59 كشور مختلف جهان وام پرداخت نموده است.
عربستان به عنوان دومين كشور وام دهنده جهان معرفی شد و در سال 1978 ميلادی به عضويت هيأت مديره «صندوق بين المللی پول» در آمد و با افزايش سهميه خود تا مرز 74/1 ميليارد دلار از سال 1981 حضور اين كشور در هيأت مديره تثبيت شد.
اين كشور با اختصاص 5/2% از توليد ناخالص داخلی برای كمك به توسعه كشورهای ديگر، كمك‌های بلاعوض بسياری به دولت‌های خط مقدم جبهه نموده است. (مثلا 100 ميليون دلار به بازسازی لبنان، 208 ميليون دلار به فلسطينيان و كشورهای آسيب ديده از سوانح طبيعی)
گفتنی است اين كشور در سال‌های 1989 م = 1410 ه‍ . ق. برای اجرای پروژه نظامی «اليمامه» 317 ميليارد دلار و در سال 1991 ميلادی = 1412 ه‍ . ق برای تأمين هزينه لشكركشی آمريكا عليه عراق، 7 ميليارد دلار استقراض نموده است. به علاوه 10% سرمايه گذاری عربستان از طريق دريافت وام‌های ميان مدت تأمين شده است و شركت نفتی مشترك آرامكو نيز برای توسعه فعاليت‌های خود 5/1 ميليارد دلار وام چهار ساله و 900 ميليون دلار وام ده ساله
________________________________________ 133 ________________________________________
دريافت نموده است. ( 1 )
9ـ مبادلات تجاری، صادرات و واردات
مبادلات تجاری و پروژه‌های مشترك عربستان با ديگر كشورهای جهان با آمريكا، ژاپن، انگلستان، آلمان، ايتاليا، چين، فرانسه، سوئيس، كره جنوبی، سنگاپور، هند و تركيه بوده است.
عربستان به دليل وضعيت نامساعد آب و زمين، بيشترين واردات را در بخش مواد غذايی دارد. بر اساس آمار سال 2004 ميلادی، صادرات اين كشور 113 ميليارد دلار و واردات اين كشور 21/36 ميليارد دلار كالا شامل 22% مواد غذايی، 18% مواد شيميايی و بقيه، فلزات و مواد متفرقه بوده است.
در گذشته حدود 94% صادرات اين كشور نفت بود، اما با توسعه صنعت پتروشيمی، از سال 2000 ميلادی سهم نفت به 67% تقليل يافت و 1/17% صادرات را كالاهای پتروشيمی و 99/15% بقيه را مواد غذايی، حيوانات زنده، مواد كشاورزی و شيميايی تشكيل می‌دهد.
مبادلات تجاری عربستان و ايران تحت تأثير عوامل سياسی، فراز و نشيب فراوانی داشته است و در سال 2005 به 250 ميليون دلار رسيده است. كالاهای صادراتی ايران به عربستان، قالی، قاليچه پشمی، پسته، كيف و كفش، مصالح و سنگ‌های ساختمانی، سيمان، انواع ميوه، نوشابه و آب معدنی، خاويار، مواد شوينده، مبل و مصنوعات چوبی، صنايع آلومينيوم، اتومبيل و قطعات يدكی بوده است و كالاهای وارداتی ايران از عربستان، بيشتر مواد پتروشيمی و شيميايی نظير اوره، متانول، پلی اتيلن، دی اكسيد تيتانيوم، بوتان مايع، بنزين هواپيما، كولر گازی، نخ و الياف پلی استر می‌باشد.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ عربستان، فخری، ص98 - 101.
________________________________________ 134 ________________________________________
چكيده فصل
عربستان به دليل موقعيت خاص جغرافيايی، عوامل دينی، سياسی، اقتصادی، تحولات سه دهه اخير منطقه‌ای و عضويت و نفوذ در سازمان‌های منطقه‌ای و جهانی از اهميتی ژئوپلتيك و جايگاهی استراتژيك برخوردار است.
پيشينه سياسی عربستان را می‌توان به چهار دوران؛ باستان، ظهور اسلام، دوران شكل گيری حكومت آل سعود و دوران معاصر تقسيم نمود. در دوران باستان گرچه دولت هايی در بخش شمالی و جنوبی وجود داشت، اما مناسبات قبيله‌ای حاكم بود، اسلام، قبايل را متحد كرد و حكومت واحدی پی افكند.
آل سعود پس از پيمان با محمد بن عبدالوهاب با طی فراز و نشيب هاي بسيار و تجربه دو بار سقوط، دولت سوم خود را توسط عبدالعزيز بن عبدالرحمن شكل داد و از آغاز تاكنون، 21 پادشاه از اين خاندان حكومت يافته‌اند.
نظام كنونی عربستان، پادشاهی مطلقه بوده و شورای خاندان حاكم يا «مجلس الاسرة المالكه» در تعيين پادشاه نفش دارد. كشور دارای قوای سه گانه مجريه، مقننه و قضاييه تحت نظر پادشاه است. هيأت وزيران آن دارای 40 عضو است.
عربستان كه در پی سعودی سازی ملت و نهادينه سازی وهابيت است، تا كنون از حزب سياسی، آزادی بيان و انتخابات برخوردار نبوده است. ملك عبدالله با تشكيل گروه «گفتگوی ملی» و راه انداختن انتخاب نيمی از اعضای شوراهای شهر توسط مردان، گام‌های نخستين تمرين دموكراسی سازی در اين كشور را
________________________________________ 135 ________________________________________
برداشته است. هم اكنون به دليل بروز حوادث خشنونت بار، برقراری امنيت و كنترل عمليات تروريستی مورد توجه ويژه قرار گرفته است.
همسويی با سياست غرب، گسترش روابط و ترويج آموزه‌های وهابيت در ديگر كشورها از راهبردهای اساسی سياست خارجی آل سعود است.
عربستان افزون بر چهار نيروی زمينی، هوايی، دريايی و دفاع هوايی، دارای گارد ملی(حرس وطنی) و نيروهای شبه نظامی است.
سيستم اقتصادی عربستان بر اساس تجارت آزاد بنا شده است و خصوصی سازی را دنبال می‌كند. اقتصاد اين كشور تاكنون تك محصولی و متكی به نفت بوده و دولت كه توانسته است در مدت سه سال اخير، 12 ميليارد دلار سرمايه خارجی جذب نمايد، در حال اجرای هشتمين برنامه اقتصادی است. عربستان با 113 ميليارد دلار صادرات و 21/36 ميليارد واردات، از تراز مثبت بازرگانی برخوردار است.
________________________________________ 136 ________________________________________
پرسش‌ها
1. چه عواملی عربستان را از جايگاه و اهميت سياسی برخوردار كرده است؟
2. عربستان در چه سازمان هاي منطقه‌ای و جهانی عضويت و نفوذ دارد؟
3. دولت‌های منطقه شمالی و جنوبی شبه جزيره عربستان دوران باستان را نام ببريد.
4. عامل سقوط دولت اوّل و دوم سعودی چه بود؟
5. بنيان گذار دولت سوم سعودی كه بود و تاكنون چند نفر از فرزندانش حكومت يافته اند؟
6. هيأت دولت از سه دسته و گرايش تشكيل شده است، آنها را بنويسيد.
7. راهبردهای اساسی سياست داخلی و خارجی عربستان كدام است؟
8. ويژگی‌های سيستم اقتصادی عربستان را بنويسيد.
9. بخش‌های مختلف اقتصادی عربستان را نام ببريد و بخش جهانگردی و گردشگری آن را تشريح كنيد.
10. درآمد نفتی عربستان و جمهوری اسلامی را مقايسه كنيد؟
________________________________________ 137 ________________________________________
برای مطالعه بيشتر
1. آشنايی با عربستان، عبدالله نصيری، نشر مشعر.
2. تاريخ تحليلی اسلام، سيد جعفر شهيدی.
3. دليل المملكة العربية السعودية، وزارت الاعلام ﻓﻰ المملكة العربية السعودية.
4. شناخت عربستان، علی محمدی آشنانی، حوزه نمايندگی ولی فقيه در امور حج و زيارت.
5. عربستان، محمد فخری، موسسه مطالعات و پژوهش‌های بازرگانی.
6. عربستان سعودی، ويليام گودوين، ترجمه فاطمه شاداب.
7. عربستان سعودی، محمد رضا برازش.
________________________________________ 138 ________________________________________

كتابخانه تخصصي حج > از نگاهي ديگر > شناخت عربستان و وهابيت

فصل سوم وهابيت و عربستان
اهداف فصل سوم
1. شناخت پيشينه تاريخی و زمينه‌های فكری وهابيت
2. شناخت بنيان گذار وهابيت و مخالفان او
3. شناخت آموزه‌های اعتقادی وهابيت
4. شناخت آرای فقهی وهابيت
5. شناخت تاكتيك، روش و ابزارهای تبليغ وهابيت
6. ارائه راهكارهای مقابله
________________________________________ 139 ________________________________________
وهابيت و عربستان
برخی، وهابيت را به دليل ارائه نكات بدون سابقه، يك آيين ابداعی و ذوقی از سوی محمد بن عبدالوهاب و گروهی آن را نوعی پيشينه گرايی «سلفی گری» و احيای افراطی و خشن مذهب حنبلی دانسته‌اند. به گفته آنان، محمد بن عبدالوهاب خيال می‌كرد كه با مذهب خود، توحيد خالص و بيزاری از شرك را به وجود آورده است و گمان می‌كرد مردم از شش صد سال پيش در ضلالت بوده‌اند و او، دين حقيقی را تجديد كرده است!! ( 1 )
در برابر، گروهی، وهابيت را پديده‌ای سياسی برخاسته از اهداف استعمار انگلستان برای شكستن اقتدار و از بين بردن گستردگی و وسعت امپراتوری عثمانی و تجزيه آن، همچنين برای بر هم زدن يكپارچگی امت اسلامی و ايجاد تفرقه مداوم در آن معرفی كرده‌اند؛ صاحبان اين نگرش برای اثبات ديدگاه خود، به دلايل و شواهدی همچون تضاد شديد ميان وحدت امت اسلامی و قدرت و گستردگی جمعيت و دولت بزرگ عثمانی از يك سو با منافع نامشروع انگلستان از سوی ديگر، تماس‌های مستر همفر با محمد بن عبدالوهاب و تشويق‌های مكرر وی برای آشكار سازی مذهب خود، حمايت انگلستان از حكومت آل سعود و فريب دادن شرفای حجاز، درگيری‌های آغازين حكومت وهابی با دولت عثمانی،
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ دحلان، احمد بن زينی؛ سرگذشت وهابيت، ترجمه ابراهيم وحيد دامغانی، دوم، نشر گلستان كوثر، 1378، تهران، ص 16.
________________________________________ 141 ________________________________________
برخوردهای خشن و تفرقه افكنانه وهابيت با ديگر مذاهب اسلامی استناد جسته‌اند. ( 1 )
در اين فصل به پيشينه تاريخی، زمينه‌های فكری، معرفی بنيانگذار، آموزه‌های اعتقادی، آرای فقهی و روش، تاكتيك و ابزارهای نوين ترويج وهابيت اشاره و در پايان پيشنهادهايی برای مقابله ارائه می‌شود.
1. پيشينه تاريخی و زمينه‌های فكری
پيامبر گرامی اسلام(صلی الله علیه و آله ) بعد از آن كه اسلام را بنيان نهاد، با فراخواندن مسلمانان به وحدت، جامعه اسلامی را متحد و يكپارچه ساخت؛ اما پس از رحلت آن حضرت، مسائل سياسی و سپس آموزه‌های اعتقادی و فقهی موجب پيدايش مذاهب مختلف گرديد؛ نخست در مورد جانشينی پيامبر(صلی الله علیه و آله ) دو رأی و انديشه شكل گرفت:
1. گروهی از بزرگان صحابه همچون ابن عباس، سلمان، ابوذر و مقداد و عده‌ای از مردم با استناد به واقعه غدير خم و تصريح پيامبر(صلی الله علیه و آله ) در مواضع متعدد، حضرت علی( عليه السلام ) را خليفه و جانشين پيامبر می‌دانستند. صاحبان اين انديشه، «شيعه» ناميده شدند، البته واژه «شيعه» به معنای «پيرو» در رواياتی از سوی رسول خدا(صلی الله علیه و آله ) پيش از آن به كار رفته بود و اين نامگذاری از آن احاديث سرچشمه گرفته است.
2. در برابر، عده‌ای با استناد به شورای سقيفه و بيعت مردم؛ ابابكر، عمر، عثمان و امام علی( عليه السلام ) را خليفه پيامبر(صلی الله علیه و آله ) معرفی نمودند. دارندگان اين رأی بعدها خود را «اهل سنت و جماعت» ناميدند.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ برای اطلاعات بيشتر ر.ك. خاطرات مستر همفر، عمده الاستعمار، خيری حماد، تاريخ نجد، سنت جون فيلبی، خاطرات حاييم وايزمن، وهابيت، نقد و تحليل، همايون همتی.
________________________________________ 142 ________________________________________
پذيرش حكميت از سوی امام علی( عليه السلام ) در جنگ با معاويه موجب مخالفت، كفر دانستن و شكل گيری گروه ديگری به نام «خوارج» شد كه اينك جز اندكی از فرقه اعتدال يافته آن يعنی «اباضيه»، منقرض شده‌اند. ( 1 )
افزون بر عوامل سياسی پيش گفته، از نيمه دوم قرن اوّل هجری، مسائلی چون جبر و اختيار، قضا و قدر، حادث يا قديم بودن كلام الهی و صفات خداوند مورد بحث و گفتگو واقع شد؛ در اين گونه مباحث، شيعيان از سخن و هدايت اهل بيت پيامبر+ پيروی می‌نمودند ولی در ميان اهل سنت، مذاهب كلامی متفاوتی پديد آمد؛ ابتدا طرز تفكر عقل مدارانه‌ای به وجود آمد كه با تأمل و تفكر در مسائل اعتقادی به بحث و اظهار نظر می‌پرداختند. دارندگان اين طرز تفكّر بعدها «معتزله» ناميده شدند. در خلال اين مباحثات، گروه‌های ديگر كلامی مانند جهميه و.... نيز به وجود آمدند.
در برابر گفتگوهای كلامی و روش عقل مدارانه فوق، عده‌ای از محدِّثان كه به «اهل حديث» معروف گشتند، به مخالفت برخاسته، پرسش را بدعت و هر گونه انديشه و تفكر و بحث كلامی در مورد عقايد را ناروا دانسته، تنها معيار شناخت حق را «حديث» معرفی نمودند.
در رأس اين محدِّثان می‌توان از عثمان بن سعيد دارمی و احمد بن حنبل نام برد كه در ردّ فرقه‌های كلامی معتزله و جهميه دست به قلم برده، با تأكيد بر لزوم حديث گرايی و تكيه بر ظاهر متون روايی، هر گونه تحليل و تأمل عقلانی و خردورزی در احاديث را ممنوع اعلام نمودند.
گفتنی است در ميان خلفای عباسی، تنها مدافع حنبليان، متوكل عباسی بود كه هدايايی برای احمد بن حنبل فرستاد و با اهل حديث، همدلی و همراهی بسياري نمود.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ مطهری، مرتضی؛ آشنايی با علوم اسلامی، كلام و عرفان، ص 25.
________________________________________ 143 ________________________________________
بعدها ابوالحسن اشعری از معتزله جدا شد و مكتب كلامی «اشاعره» را بنيان نهاد. از آن پس اهل حديث به دو گروه تقسيم شدند:
1- حنبلیان كه همچنان هر گونه مباحثه و گفتگوی كلامی در زمينه اعتقادات را حرام و ناروا می‌دانستند.
2- اشعريان كه گفتگوهای كلامی را جايز می‌دانستند، ولی بر پيروی از ظواهر روايات در مسائل اعتقادی تأكيد مي ورزيدند. ( 1 )
اهل حديث به تدريج، گستره كار خود را توسعه دادند و در زمينه فقه نيز بسياری از مردم به احمد بن حنبل گرويدند. از سوی ديگر در كنار مكتب فقهی حنابله، سه مكتب فقهی؛ حنفی، مالكی و شافعی نيز پديد آمد. مالك بن انس، همچون حنابله بحث‌های عقلی در اصول دين را ناروا و ممنوع اعلام نمود، ولی ابوحنيفه در مكتب فقهی خود با تكيه بر قياس و رأی، به استنباط احكام فقهی می‌پرداخت. بدين روی مورد شديدترين حملات اهل حديث قرار گرفت.
به تدريج «اشعريان» به ويژه با حمايت حاكمان عباسی، از نظر كلامی بر انديشه‌های ديگر غلبه يافتند و حنبليان به ضعف و سستی گراييدند و كم كم از نظر فقهی نيز طرفداران خود را از دست دادند.
در اواخر قرن چهارم هجری قمری «بربهاری» رئيس حنبليان بغداد با تكيه بر ظواهر آيات و روايات، بار دگر عقايد تجسم گرايانه‌ای چون استقرار خداوند بر فراز كرسی و ديده شدن در روز قيامت را زنده ساخت و از نظر فقهی، زيارت قبور را منع كرد و نوحه گری بر امام حسين( عليه السلام ) را ناروا خواند. ( 2 )
اظهار چنين مطالبی، خشم علما و مردم را برانگيخت و موجب صدور اطلاعيه‌ای از سوی خليفه «الراضی» در نادرستی عقايد و توبيخ ياران او گرديد. برابر نوشته ابن الجوزی از آن پس، وی در خانه زنی پنهان شد و در همان جا مرد
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ همان، ص 56 نيز عدل الهی شهيد مطهری، ص 10 - 25.
2 ـ ابن اثير، الكامل فی التاريخ، ج 6، ص 248.
________________________________________ 144 ________________________________________
و بدون اطلاع مردمان او را در همان مكان غسل دادند و به خاك سپردند. ( 1 )
حنبليان به تدريج از ميان رفتند تا آن كه در اواخر قرن هفتم و اوايل قرن هشتم «ابن تيميه» ( 2 ) و سپس شاگردش «ابن قيم جوزيه» ( 3 ) ، آرا و نظريات بربهاری را احيا كردند و مجدداً عقايد اهل حديث را با شدت بيشتری ترويج دادند.
ابن تيميه همچون پيشينيان خود با جمود بر ظواهر متون دينی در مورد صفات خداوند، تجسم گرايانه سخن می‌گفت. به همين جهت با مخالفت سختی از سوی ديگر عالمان مسلمان مواجه گرديد و در جلسه‌ای در حضور علما و پس از شنيدن استدلال ايشان، حرف خود را پس گرفت و توبه نمود. ولی پس از چندی، رأی فقهی او كه زيارت را امری ناپسند اعلام كرد، بار ديگر خشم همگان را برانگيخت و به دليل مخالفت عمومی و شكايت فرقه‌های مختلف اسلامی، به دستور ملك ناصر به زندان افتاد. به گفته ابن الردی: «ابن تيميه به جهت قول به تجسيم زندانی شد.» ( 4 ) وی در زندان از دنيا رفت. ( 5 )
پس از درگذشت وی، بار دگر نهضت سلفی گرايی و رأی و انديشه حنبليان رو به افول گذاشت تا آن كه در قرن دوازدهم هجری محمد بن عبد الوهاب با بنيان نهادن آيين بدعت آميز «وهابيت»، آن افكار را احيا نموده، شدت بخشيد و تحقق آن در جامعه عربستان را پی گرفت و با شدت عمل، زمينه تشكيل دولت وهابی - سعودی را فراهم ساخت و با بستن پيمانی با امير درعيه محمد بن سعود
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ ابن تيميه، منهاج السنة النبويه، ج 6، ص 32.
2 ـ احمد بن عبدالحليم معروف به ابن تيميه به سال 661 در شهر حران شام متولد شد و به سال 728 قمری درگذشت. جمع بسياری از انديشمندان اهل سنت همچون صفی الدين ارموی، شهاب الدين حلبی، كمال الدين زملكانی، شمس الدين ذهبی، يافعی،ابن حجر هيتمی، ملاعلی قاری حنفی و... از مخالفان و منتقدان سرسخت او هستند. طبسی، نجم الدين؛ فرقه‌ای برای تفرقه، ص 21 - 13.
3 ـ محمد بن ابی بكر زرعی حنبلی معروف به ابن قيم متوفای 751 ق از شاگردان و احياگران افكار ابن تيميه.
4 ـ تتمة المختصر، ج 2، ص 363.
5 ـ رحله ابن بطوطه، ج 1، ص 57.
________________________________________ 145 ________________________________________
جد آل سعود و اِعمال زور، خود رهبری مذهبی و ابن سعود، رهبری سياسی را بر عهده گرفت.
حكومت وهابی آل سعود با پشت سر گذاشتن فراز و نشيب‌های بسيار و تجربه دو بار سقوط، در سومين بار تثبيت شد و هم اكنون در عربستان زمام امور را در دست دارد.
2. بنيانگذار وهابيت
محمد بن عبدالوهاب در آغاز قرن دوازدهم هجری به سال 1111 هجری ( 1 ) در شهر «عينيه» در سرزمين نجد متولد شد. پدرش عبدالوهاب از علمای مذهب حنبلی و قاضی آن شهر بود. ( 2 )
محمد بن عبدالوهاب از كودكی نزد پدر به تحصيل و مطالعه مذهب حنبلی پرداخت و به تدريج شيفته افكار ابن تيميه و ابن قيم جوزيه گرديد و تحت تأثير افكار آنان، خرده گيری‌های خود را نسبت به عقايد و اعمال مذهبی مردم آغاز نمود!
در اوان جوانی به مكّه و مدينه شتافت و توسل مردم به پيامبر(صلی الله علیه و آله ) در حرم نبوی را به صراحت انكار نمود. پس از بازگشت به سرزمين نجد، به بصره رفته، مدتی كوتاه در آن جا سكنی گزيد و در آن شهر با مستر همفر جاسوس انگلستان كه
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 - روحانی، حبيب؛ چهره واقعی وهابيت، ص 7. يا سال 1115، سبحانی، جعفر؛ آيين وهابيت، ص34.
2 ـ به گفته برخی از مورخان، نياكان عبدالوهاب از يهوديان دوغی تزكيه بوده و نام جد اعلای وی شولمان قرقوزی بوده است كه پس از عزيمت به شام و تغيير نام خود به سليمان مورد شناسايی و حمله قرار گرفته و به مصر گريخته و سپس با طرد از اين كشور، به مكه و سپس به نجد و شهر عينيه رفته و در آنجا سكونت گزيده و بومی شده است. داودی مهاجر تهرانی، سپيده فريبا، عربستان سعودی و جناح‌های سياسی، به نقل از ناصر السعيد.
________________________________________ 146 ________________________________________
خود را در ميان كشورهای اسلامی، مسلمان و با نام محمّد (ص) معرفی می‌نمود، ( 1 ) آشنا شد. ( 2 )
به هر حال پسر عبدالوهاب در شهر بصره، مخالفت خود را با بسياری از عقايد و اعمال مذهبی مردم آشكار ساخت. اين اقدام باعث گرديد مردم حضور وی در شهر را برنتافته، او را از ديار خود برانند.
پس از رانده شدن از بصره، عده‌ای از تاريخ نگاران از سفر وی به ايران به ويژه از اقامت طولانی وی در اصفهان و شيراز گزارش هايی ارائه نموده‌اند. ( 3 ) مستر همفر نيز كه در خاطرات خود به اين سفر اشاره نموده است، مدعی است كه سفر به ايران به توصيه وی صورت پذيرفته است. ( 4 )
برخی پس از اخراج از بصره، ورود او را به شهر «زبير» گزارش نموده‌اند كه پس از آن به شهر «احسا» رهسپار گرديد و به سال 1139 قمری به شهر حريمله كه به تازگی پدرش بدان منتقل شده بود، عزيمت كرد و تحصيلات دينی خود را نزد پدر پی گرفت؛ در طی اين دوران كه او افكار خود را ابراز می‌داشت، هماره ميان او و پدر و اساتيد ديگرش، نزاع و جدال جريان داشت؛ زيرا وی بر انكار عقايد و اَعمال مذهبی مردم اصرار داشت و پافشاری می‌نمود! و آنان بطلان نظريات وی
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ منبع اين مطالب، خاطرات مستر همفر است كه در ابتدا در مجله اشپيگل منتشر و سپس به عربی و هم اكنون به فارسی ترجمه شده است.
2 ـ به گفته مستر همفر، وی جوان مغروری بود كه خود را مجتهدی آگاه تر از امامان چهارگانه اهل سنت می‌دانست و برای هيچ يك از مذاهب اهل سنت و حتی ديدگاه‌های خلفای اوّليه، اصالتی قائل نبود و زمينه بسيار مناسبی برای ايجاد مكتبی جديد داشت و من با تشويق او به احيای دوباره دين اسلام!! و جعل خوابی دروغين مبنی بر اين كه پيامبر تو را به آشكار ساختن عقايدت فراخوانده است، برانگيختم. خاطرات مستر همفر، ترجمه علی كاظمی، كانون نشر انديشه اسلامی، ص 68 - 40.
3 ـ عبدالمطلب ششتری در پايان كتاب «تحفه العالم» تأليف 1216 قمری، عبدالرزاق دنبلی در كتاب «مآثر سلطانيه» از ص 82 به بعد، محمد تقی سپهر در «ناسخ التواريخ» ج 1، ص 140 - 119، ميرزا ابوطالب اصفهانی در «سفرنامه» و لوتروپ استودارد آمريكايی به سفر وی به ايران اشاره كرده‌اند. فقهی، وهابيان، ص 118 - 119.
4 - خاطرات مسترهمفر، ص 80.

________________________________________ 147 ________________________________________
را با استدلال، برای مردمان بازگو می‌نمودند، به همين روی، كاری از پيش نبرد.
در سال 1153 هـ ق پدرش عبدالوهاب چشم از جهان فرو بست و با از ميان رفتن اين مانع بزرگ، وی دعوت و فراخوانی به عقايد خويش را علنی تر ساخت!
پس از پدر، برادرش سليمان بن عبدالوهاب به مخالفت برخاست و دو كتاب به نام «الصواعق الالهيه فی الرد علی الوهابيه» و «فصل الخطاب فی الرد علی محمد بن عبد الوهاب» در نقد وی نگاشت و در مقدمه كتاب نخستين، ضمن برشمردن صفات كسی كه رهبری دينی را بر عهده می‌گيرد، چنين نوشت:
«امروز مردم به كسی مبتلا شده‌اند كه خود را به قرآن و سنت منتسب نموده و از دانش‌های آن استنباط می‌كند و به مخالفان خود نيز اعتنا نمی‌كند و وقتی از او خواسته می‌شود كه سخنانش را به اهل علم عرضه كند، سر باز می‌زند؛ بلكه بر مردم واجب می‌سازد كه سخن او را بپذيرند. هر كس مخالفت بورزد، نزد او كافر شمرده می‌شود. اين در حالی است كه در او يك ويژگی از ويژگی‌های اهل اجتهاد نيست، نه! قسم به خداوند يك دهم آن صفات را نيز واجد نيست در عين آن كه بسياری از نادانان، كلام او را پذيرفته‌اند. پس «إِنَّا للهِِ و إِنّا إِلَيهِ رَاجِعُونَ»... خدايا! آن گمراه را هدايت كن و او را به حق بازگردان.» ( 1 )
افزون بر برادر، ديگر انديشمندان و علمای اهل سنت نيز با وی مخالفت كرده و در نقد وی، كتاب هايی منتشر ساختند. ( 2 )
محمد بن عبدالوهاب با تبليغ گسترده آيين خود، جمعی از مردم حريمله را با خود همراه ساخت و كم كم در سرزمين نجد شهرت يافت! و برای گسترش افكارش با برخی از طرفدارانش به زادگاه خود شهر «عينيه» رهسپار گرديد؛ عثمان بن حمد حاكم آن روز شهر عينيه در ابتدا وی را گرامی داشت و حتی به
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 - شيخ سليمان بن عبدالوهاب، الصواعق الالهيه فی الرد علی الوهابيه، چاپ سوم، مكتبه ايشيق، استانبول، تركيه، 1979 ميلادی، ص 4.
2 - سرگذشت وهابيت، ص 14 - 15.
________________________________________ 148 ________________________________________
دستور او، مقبره زيد بن خطاب برادر عمر بن خطاب از شهدای جنگ يمامه را تخريب نمود، ( 1 ) ولی پس از دريافت نامه‌ای توبيخ آميز از امير «احسا» كه فعاليت و اقدامات محمد بن عبد الوهاب را ناروا دانسته بود، وی را نزد خود خواند تا عذر وی را از اقامت در شهر بخواهد.
محمد بن عبد الوهاب در سخنانی طمع برانگيز، او را به ياری خود دعوت نمود، اما سخنانش سودمند نيفتاد. به ناچار به سال 1160 هجری قمری از شهر عينيه خارج و به شهر «درعيه» رهسپار گرديد؛ امير درعيه محمد بن سعود جدّ آل سعود به توصيه همسرش به ديدار وی شتافت و در پايان مذاكرات، توافق شد محمد بن عبدالوهاب رهبری مذهبی و محمد بن سعود، رهبری سياسی و حكومت را بر عهده گيرد.
پس از آن محمد بن عبدالوهاب با نگارش نامه به رؤسا و قضات سرزمين نجد، همگان را به اطاعت از خود فراخواند و محمد بن سعود را به تجهيز سپاهی گران تشويق نمود. هر كس به او می‌گرويد بايد سرش را می‌تراشيد ( 2 ) و هر كس عقايد او را نمی‌پذيرفت و از پيروی وی سر باز می‌زد، همانند كافران محارب به قتل رسيده، اموالش تصاحب می‌شد و به عنوان غنيمت جنگی محسوب می‌گرديد. ( 3 ) شهرهای اطراف به تدريج مورد حمله قرار گرفت و تصرف آنها در دستور كار قرار گرفت. بدين سان سرزمين نجد، يمن و حجاز، مورد يورش قرار گرفت و تصرف شد.
اگر چه محمد بن عبدالوهاب در سال 1206 هجری قمری در اواخر امارت عبدالعزيز، در سن 91 يا 98 سالگی چشم از جهان فرو بست، اما حاكمان آل سعود با استناد به انديشه و فتوای وی، در سالروز خجسته عيد غدير در هجدهم
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 - وهابيان، ص 121.
2 - وهابيان، ص 127، سرگذشت وهابيت، ص 33.
3 - سبحانی، جعفر؛ مع الوهابيين، ص 16.
________________________________________ 149 ________________________________________
ذي حجه سال 1216 هجری قمری، با سپاهی متشكل از بيست و پنج هزار نفر به شهر كربلا حمله نموده و بسياری از مشتاقان زيارت قبر سالار شهيدان را كه از ايران، تركيه و سرزمين‌های عربی به آنجا عزيمت نموده بودند، به قتل رسانده، به غارت نمودن حرم امام حسين( عليه السلام ) و سوزاندن صندوق قبر حبيب بن مظاهر پرداختند.
حملات مكرر به نجف اشرف به دليل عنايات الهی و آمادگی و مسلح شدن مردم به دستور آيت الله كاشف الغطا، ناكام ماند.
در سال 1218 هجری قمری پس از تصرف مكه، گنبد و بارگاه هايی كه در جنة المعلی و ... وجود داشت، تخريب گرديد و در سال 1344 ضريح امامان بقيع+ در شهر مدينة اﻟﻨﺒﻰ منهدم شد و جز حرم پيامبر گرامی اسلام(صلی الله علیه و آله )، مقبره‌ای پا بر جا نماند!
3. آموزه‌های اعتقادی وهابيت
وهابيون، نه تنها فقط خود را، موحد كامل و بر كنار از هرگونه شرك دانسته!! بلكه خود را تنها منادی توحيد در جهان و اساس مسلك خود را نشر توحيد به ويژه توحيد الوهيت (توحيد عبادی) معرفی می‌كنند!! آنان ديگر فرقه‌های اسلامی را نسبت به توحيد الوهيت، يا اساساً جاهل دانسته يا عقايدشان را آميخته به شرك معرفی می‌كنند و به طور خاص و ويژه، بر اساس تعصب و عناد، بدون مراجعه به مطالب و شنيدن و فهم افكار ناب شيعی، شيعه را تكفير و مورد هجوم انواع اتهامات قرار می‌دهند.
آن چه موجب تأسف شديد است و رسالت پيروان مكتب اهل بيت+ را بسيار سنگين ساخته، نشر عقايد غلط و تجسم گرايانه در مورد خداوند متعال و صفات متعالی اوست كه تحت عنوان ديدگاه اصيل توحيد اسلامی معرفی و به دليل اشتياق فطری و جهل ناآشنايان نسبت به توحيد ناب اسلامی، پذيرفته می‌شود و
________________________________________ 150 ________________________________________
يا با ترس از تكفير و يا با جبر و خشونت بر آنها تحميل می‌گردد!!
الف. توحيد
خدايی كه وهابيت و رهبران فكری آن، به گمان خود پرچم توحيد او را برافراشته‌اند، دارای جسم و جهت و قابل اشاره است و از اعضا و جوارح و دست و صورت برخوردار می‌باشد و هم اكنون بر روی عرش استقرار يافته و در روز قيامت نيز با چشم سر ديده می‌شود!!
بنيانگذار اين تجسيم و تشبيه در اصول اعتقادی، احمد بن حنبل است كه خدا را دارای جهت و بر روی عرش خود مستقر دانسته و انكار اين عقيده را در حد ارتداد معرفی می‌كند. ( 1 )
حتی فرزند او عبدالله بن احمد بن حنبل نيز به سندش از عمر بن خطاب نقل می‌كند: «هر گاه خداوند بر كرسی خود می‌نشيند، صدايی همانند صدای زين شتر هنگام سوار شدن شخص سنگين بر آن شنيده می‌شود!!!» ( 2 )
ابن تيميه نيز می‌گويد: «بسياری از اهل اسلام درباره خالق معتقدند: او جسمی است كه شبيه ساير اجسام نيست و حنابله و تابعين آنها بر اين اعتقادند.» ( 3 )
ابن تيميه در كتاب الفتاوی می‌گويد: «آنچه كه در قرآن و سنت ثابت شده و اجماع و اتفاق پيشينيان بر آن است، حق می‌باشد. حال اگر از اين امر لازم آيد كه خداوند متصف به جسم بودن شود، اشكالی ندارد؛ زيرا لازمه حق نيز حق است.» ( 4 )
ابن تيميه تصريح می‌كند: اكثر اهل سنت بر اثبات رؤيت خدا اتفاق دارند و اجماع گذشتگان بر آن است كه ذات احديت را در آخرت می‌توان با چشم ديد ولی در دنيا نمی‌توان ديد، ولی درباره پيامبر(صلی الله علیه و آله ) اختلاف است كه آيا او، خدا را در
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ طبسی، نجم الدين؛ رويكرد عقلانی بر باورهای وهابيت، انتشارات امير العلم، ج 1، ص 22.
2 ـ كتاب السنة، ص 79.
3 ـ بيان تلبيس الجهمية، ج 1، ص 25.
4 ـ الفتاوی، ج 5 ، ص 192.
________________________________________ 151 ________________________________________
اين دنيا ديده است يا خير؟ ( 1 )
ابن تيميه در برابر آيه شريفه سوره انعام كه به صراحت، ديدن خداوند را به طور كلی نفی نموده، می‌فرمايد: «لاَتُدرِكُهُ الابصَارُ وَ هُوَ يُدرِكُ الابصَارَ، ديدگان او را ادراك نمی‌كنند ولی او ديدگان را ادراك می‌كند.» ( 2 ) به توجيهی شگفت آور دست يازيده می‌گويد: «ممكن است رؤيت باشد، بدون آن كه ادراك صورت گيرد.» ( 3 )
ابن تيميه آشكارا خداوند را دارای جهت و قابل اشاره می‌داند و در اين اعتقاد، به ظاهر آيات و اخبار بسياری استدلال می‌كند. ( 4 ) وی كتاب رساله حمويه را برای اثبات اين مطلب نوشته كه خداوند در روی عرش و بالای آسمان‌ها است و می‌توان با انگشتان دست به او اشاره نمود و گاه نيز می‌خندد!! به اعتقاد وی هر كس معتقد نباشد خدا بر فراز عرش و در بالای آسمان هاست، بايد او را توبه داد و اگر توبه نكرد، بايد او را كشت! ( 5 )
او گام را فراتر نهاده، به استناد برخی از آيات، خداوند را دارای اعضا و جوارحی همچون دست و صورت می‌داند، ولی به استناد آيه شريفه: «لَيسَ كَمِثلِهِ شَيءٌ وَ هُوَ السَّمِيعُ البَصِيرُ، چيزی مانند او نيست و اوست شنوای بينا.» ( 6 ) لطف كرده، می‌گويد: اعضا و جوارح يا بالای عرش بودن خداوند، مثل دست و پا و صورت و بالای صندلی بودن مخلوقات نيست!! او تأويل اين گونه آيات و جستجوی فهم مقصود آنها را كار متكلّمين و متأثّر از بيگانگان و
ـــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 - منهاج المنتظم السنة النبوية، ج 2، ص 250.
2 - انعام: 103.
3 - منهاج المنتظم السنة النبوية، ج 2، ص 240 - 278.
4 - منهاج المنتظم السنة النبوية، ج 2، ص 240، الفتاوی الكبری، ج 5، ص 54.
5 - مجموعه الرسائل، رساله عقيدة الحمويه، ج 1، ص 429.
6 - شوری: 11.
________________________________________ 152 ________________________________________
ناپسند می‌داند! ( 1 )
ابن قيم جوزيه شاگرد وی، نيز می‌گويد: «قرآن و سنت متواتر و اجماع صحابه و ائمه اسلام و اهل حديث و ... بر اين عقيده‌اند كه خداوند متعال در روز قيامت با چشم سر به طور عيان رؤيت می‌شود؛ همان گونه كه ماه شب چهارده و خورشيدِ هنگام ظهر را می‌توان ديد.» ( 2 )
شگفت انگيزتر اين كه نماد تبليغی وهابيت، دكتر قفاری به فرافكنی پرداخته و شيعه را متهم به تجسّم نموده، می‌گويد: «اصل افكار تجسّم و مذهب آن از شيعه سرچشمه گرفته است. ابن تيميه اوّلين كسی است كه اين را به اثبات رسانده و گفته: اوّل كسی كه در اسلام قائل به جسمانيت خداوند شده، هشام بن حكم می‌باشد.» ( 3 )
ب. نبوت
ابن تيميه، انبيا را پس از مبعوث شدن به نبوت آن هم فقط در موارد تبليغِ احكام، معصوم می‌داند. ( 4 ) وی احاديث بسياری را كه در مورد زيارت قبر پيامبر(صلی الله علیه و آله ) وارد شده، تضعيف و تخطئه نموده، به صراحت می‌گويد: «هر كس معتقد باشد، وجود پيامبر پس از وفات همانند وجود او در زمان حيات است، اشتباه عظيمی مرتكب شده است.» ( 5 )
وی سيره صحابه را در زيارت قبور و به ويژه نزديك شدن به قبر پيامبر را كافی نمی‌داند! وی حتی مشاهده قبر پيامبر را ممنوع دانسته، می‌گويد: دليل
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 - همان، ص 429.
2 ـ هادی الارواح الی بلاد الارواح، ص 305.
3 ـ اصول مذهب الشيعه، ج 1، ص 529؛ منهاج المنتظم السنة النبوية، ج 1، ص 20.
4 - ابن شاكر، ج 1، ص 79.
5 -الرد علی الاخنائی، ص 54.
________________________________________ 153 ________________________________________
ديگری لازم است. ( 1 )
به نظر ابن تيميه، اگر كسي از زيارت قبر پيامبر، قصد دعا و سلام نداشته باشد، بلكه منظور او طلب حاجت از پيامبر باشد و برای اين منظور در نزد قبر مطهر، صدای خود را بلند كند، چنين كسی رسول خدا را اذيت كرده و به خدا شرك آورده و به خود ستم روا داشته است. ( 2 ) و اگر كسی بگويد: يا رسول الله! و يا نام‌های ديگر از اين قبيل را بر زبان جاری سازد و قصد او از اين خطاب ها، دفع شر يا جلب خير باشد و اموری را در نظر بگيرد كه جز خداوند كس ديگری قدرت انجام آن را ندارد، چنين كسی مشرك و ريختن خونش جايز و تصرف در اموال او مباح می‌باشد. ( 3 )
ابن تيميه هر روايتی را كه مخالف عقايد اوست، مجعول معرفی می‌كند ولی برای اثبات آرای خود به هر حديث و نوشته‌ای تمسك می‌جويد. وی تمام احاديث بيانگر اسباب نزول در مورد آياتی كه در فضايل اهل بيت وارد شده‌اند، همچنين روايات نبوی در اين مورد را رد می‌كند، ولی به گونه‌ای مداوم از دشمنان آنها تمجيد كرده و برای فضايل معاويه و عدم جواز سب و لعن يزيد، دست به قلم می‌برد و كتاب می‌نويسد و در آنها يزيد را از اتهام حمل سر مقدس امام حسين به شام و زدن چوب بر لب و دندان مبارك حضرتش تبرئه می‌كند. ( 4 )
گفتنی است در مورد صحابه، وهابيون به تناقض عجيبی گرفتار آمده‌اند؛ از يك سو برخی از صحابه را كافر می‌دانند؛ بر اساس نوشته محمد بن عبد الوهاب: «گروهی از صحابه با آن كه نماز می‌گزاردند و در ركاب پيامبر جهاد نموده زكات
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 - الرد علی الاخنائی، ص 114 - 99.
2 - الجواب الباهر، ص 50.
3 - جزيرة العرب فی قرن العشرين، ص 339.
4 ـ رأس الحسين، ص 207 و الوصيه الكبری، ص 53 به نقل از ابن تيميه فی صورته الحقيقه، ص 20 - 24.
________________________________________ 154 ________________________________________
می‌دادند و روزه می‌گرفتند، در عين حال كافر و از اسلام دور بودند.» ( 1 )
و از سوی ديگر، عايشه، طلحه، زبير و معاويه را در جنگ با امام علی، تبرئه كرده و كسانی چون يزيد بن معاويه را با آن همه جنايت بی سابقه می‌ستايند. ( 2 )
وهابيون از رهبران فكری گذشته خود همچون احمد بن حنبل و ابن تيميه نيز پيشی گرفته‌اند. شيخ رضوان العدل شافعی مصری می‌گويد: «بعد از ابن تيميه، محمد بن عبدالوهاب در قرن دوازدهم ظهور كرد، او خط ابن تيميه را دنبال كرد و بر آن، حرف‌های سخيف و قبيحی را اضافه نمود. او رئيس طايفه وهابيه است، خداوند آنان را قبيح گرداند ...» ( 3 )
به عنوان نمونه، در حالی که احمد بن حنبل هيچ يك از اهل قبله را به دليل انجام گناه كبيره و صغيره كافر نمی‌داند، مگر تارك نماز را! ابن تيميه نيز می‌گويد: كسی كه موافقان خود را دوست بدارد و با مخالفان خود دشمن باشد و در جماعت مسلمين، تفرقه ايجاد كند و كسانی را كه در مسائل فكری و اجتهادی با او مخالفند، كافر و فاسق شمارد و جنگ با آنان را مباح داند، خود از اهل تفرقه و اختلاف است ( 4 ) ، بن باز مفتی پيشين آل سعود می‌گويد: «كسی كه منكر رؤيت خداوند متعال در آخرت است، پشت سرش نمی‌توان نماز گزارد و او نزد اهل سنت و جماعت، كافر است.» ( 5 )
بيان ديگر آموزه‌های اعتقادی و نقد و بررسی مطالب پيش گفته، نيازمند تأليف كتاب مستقلی است و فرصت و مجال ديگری می‌طلبد. ( 6 )
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 - ر. ك. الرسائل العمليه التسع و رسالة كشف الشبهات، ص 120.
2 ـ ر. ك، وهابيت در ترازوی نقد.
3 ـ روضة المحتاجين لمعرفة قواعد الدين، ص 384.
4 - مجموعه فتاوای ابن تيميه، ج 3، ص 349.
5 ـ فتاوی بن باز، رقم 2887.
6 ـ برای اطلاعات بيشتر رجوع شود به الذريعه، ج 10، ص 235 و 236 و آيت الله سبحانی، آيين وهابيت و محمدی آشنانی، علی؛ وهابيت در ترازوی نقد، ابراهيمی، محمد حسين؛ تحليلی نو بر عقايد وهابيان، قزوينی، علامه سيد محمد حسن؛ فرقه وهابی و پاسخ شبهات آنها، فقيهی، وهابيان و...
________________________________________ 155 ________________________________________
4. آرای فقهی وهابيت
وهابيون چنين می‌پندارند كه بناسازی، تعمير و زيارت قبور، برگزاری نماز در كنار قبور، توسل و تبرك جستن، طلب شفاعت، نذر و برگزاری مجلس بزرگداشت انبيا و اوليای الهی، پرستش آنها محسوب شده و شرك و حرام است و مسلمانان به خاطر انجام اين گونه اعمال، مشرك و در صورت عدم توبه مستحق قتل هستند!!
الف. تحريم بناسازی و تعمير و ترميم قبور
از ديدگاه ابن تيميه و وهابيون، ساختن بنا بر فراز قبر پيامبران و اوليای الهی و تعمير قبور آنان حرام و تخريب آن واجب است! دليل آنان برخی از رواياتی است كه «تسويه» قبور را مطلوب می‌داند و يا ساختن بنا بر آن را مكروه معرفی می‌كند! ( 1 )
ب. تحريم ساختن مسجد، روشن نمودن چراغ، برگزاری نماز و دعا نزد قبور
در ديدگاه فقهی آنها، روشن نمودن چراغ، ساختن مسجد برای نماز و خواندن دعا در كنار مزار اوليای الهی حرام است! دليل آنان پاره‌ای از روايات است كه در آنها توصيه شده، قبور انبيا و صالحان را مسجد قرار ندهيد. ( 2 )
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 - ابن قيم الجوزيه، زاد المعاد الی هدی خير العباد، ص 661.
2 - صحيح مسلم، ج 2، ص 66 و 68، سنن نسائی، ج 3، ص 77.
________________________________________ 156 ________________________________________
ج. تحريم سفر برای زيارت قبور وممنوعيت زيارت قبور برای زنان
وهابيون زيارت قبور را عبادت قبور ناميده، سفر نمودن برای زيارت قبور انبيا و اوليای الهی را حرام می‌دانند و در اين فتوا به رواياتی از ابو هريره كه سفر را تنها به سه مسجد توصيه می‌كند، تمسك جسته‌اند. آنان اعتقاد به همانندی وجود پيامبر در زمان حيات و پس از وفات را خطايی بزرگ معرفی می‌كنند. ( 1 )
د. تحريم توسل و تبرك جستن به آثار اوليای الهی
نزد وهابيون، توسل به انبيا و اوليای الهی، عملی شرك آميز و حرام است. آنان گاه توسل به ذات اوليا را ممنوع ولی توسل به مقام، دعا و شفاعت آنها را جايز و گاه توسل در حال حيات را مجاز مي دانند و بعد از وفات را منع می‌كنند!! ( 2 )
ه‍ . تحريم ندا، استمداد و درخواست حاجت از غير خدا
از ديدگاه مذهب وهابيت، هر گونه ندا، استمداد، استغاثه و كمك خواستن از غير خداوند، عبادت كردن آنان و در نتيجه حرام و موجب شرك است!
و. تحريم درخواست شفاعت از اوليای خداوند
آنان گرچه اصل شفاعت را پذيرفته‌اند، ولی شفاعت خواستن از انبيا و اوليای الهی را شرك و حرام می‌دانند.
ز. تحريم سوگند به غير خداوند
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 - ر ك: الرد علی الاخنائی، ابن تيميه.
2 ـ مكارم شيرازی، ناصر؛ شيعه پاسخ می‌گويد، هشتم، ناصر مدرسة الامام علی بن ابی طالب، 1386، قم، ص 244.
________________________________________ 157 ________________________________________
وهابيون سوگند به غير خداوند را پرستش و عملی شرك‌آميز و حرام می‌دانند!
ح. تحريم مجالس بزرگداشت ياد اوليای الهی
وهابيون برگزاری هر گونه مجلس بزرگداشت ميلاد يا مجالس سالگرد رحلت و سوگواری پيامبر(صلي الله عليه و آله و سلم) و اهل بيت+ و گريه بر مصائب آنان و اطعام مردم در اين مجالس را بدعت و حرام می‌دانند!
ط. تحريم نذر برای غير خداوند
نزد وهابيون نذر و ذبح گوسفند برای غير خداوند، عملی شرك‌گونه و حرام است!
5. وهابيت در دوران معاصر
وهابيت در دوران معاصر با تكيه بر درآمدهای كلان نفتی و مجهز شدن به مراكز علمی ـ پژوهشی نوين و با برخورداری از پيشرفته ترين امكانات چاپ و نشر و با بهره برداری از فناوری و تكنولوژی‌های اطلاعات، طرح و برنامه و تاكتيك‌های جديدی در پيش گرفته كه بدان اشاره می‌شود:
الف. حوزه‌های دينی
حوزه‌های علميه وهابيت، به تدريج به شكل دانشگاه درآمده است كه مهم ترين آنها عبارتند از:
دانشگاه اسلامی مدينه منوّره: اين دانشگاه كه اكنون به يك مركز اسلامی جهانی تبديل شده، دارای پنج دانشكده شريعت، تبليغ و اصول دين، قرآن و مطالعات سياسی، روايات شريفه و مطالعات اسلامی و زبان عربی است.
دانشگاه ام القرای مكه؛ اين مركز علمی، دارای دانشكده‌های تعليم و تربيت، مطالعات و كتابداری است و كتابخانه مجهز آن بيش از 000/50 جلد
________________________________________ 158 ________________________________________
كتاب دارد و بيش از 000/20 دانشجو از سراسر جهان در آن به تحصيل اشتغال دارند.
گفتنی است در اين دو دانشگاه، دانشجويان خارجی همراه دانشجويان داخلی، با هزينه دولت عربستان و با دريافت كمك هزينه تحصيلی، به تحصيل، اشتغال دارند و پس از بازگشت به كشورشان، به تبليغ وهابيت می‌پردازند.
البته دانشگاه ملك سعود رياض، با ايجاد دانشكده آداب و دانشگاه ملك عبدالعزيز جده با ايجاد دانشكده تربيت در مدينه نيز به گونه‌ای در اين امر سهيم هستند.
ب. رهبران مذهبی
رهبران مذهبی وهابيت، نقش مهمی در مسائل مختلف اين كشور دارند. در دوران معاصر، آنان دارای گرايشات گوناگون بوده‌اند و بر يك گونه و يك نظر نيستند؛ قشر سنتی آنها، تندرو و مدافع سياست و عملكرد حكومت است. در كنار آنان، روحانيون جوان و بنيادگرايی به وجود آمده‌اند كه به عنوان جناح غير رسمی، خود را احياگر واقعی سلفی گری و وهابيت می‌دانند و از سياست‌های دولت به ويژه در مورد ارتباط با جهان غرب انتقاد می‌كنند. عبدالله العبيكان، سفر الحوالی، سلمان العودة، الشعيبی، شيخ طريری و... نماد اين طرز تفكر هستند. آنان پس از جنگ دوم خليج فارس، نامه سرگشاده موسوم به «مُذكّرة النصيحة» را به پادشاه نگاشته و منتشر ساختند.
افزون بر آن، اخيراً گرايشات اعتدالی در ميان روحانيون وهابی، رو به افزايش نهاده است و برخی از آنان بدفهمی نسبت به آموزه‌های اعتقادی و فقهی ديگر مذاهب اسلامی و تكفير و مشرك خواندن آنها را برنتافته، به انتقاد از تندروی‌های مذهبی وهابيت پرداخته‌اند.
________________________________________ 159 ________________________________________
به عنوان نمونه می‌توان از «يوسف بن علوی» با نگارش كتاب «مفاهيم يجب ان تصحح؛ مفاهيمی كه بايد بازنگری و تصحيح شود» ( 1 ) و شيخ حسن بن فرحان مالكی با نگارش كتاب «داعية و ليس نبياً؛ محمد بن عبدالوهاب اصلاح طلب بود نه پيامبر!» نام برد. هر چند اين كتب و صاحبان آن توسط قشر سنتی، مورد هجوم قرار گرفته و تكفير شدند.
نمونه ديگر دكتر حمزه المزينی از متفكران معاصر سعودی است كه با انتقاد و تفرقه افكنانه، خواندن نوشته اخير شيخ سلمان العوده در روزنامه «الجزيره»، تكفير شيعيان را اقدامی بر خلاف خواسته ملك عبدالله مبنی بر ايجاد همبستگی ميان گروه‌های مختلف دانسته و از وی و ديگران خواسته كه از به كار بردن واژه «الرافضی» برای شيعيان خودداری كنند. ( 2 )
رهبری دينی عربستان در سازمان‌های ذيل، نهادينه شده است:
1ـ خاندان آل شيخ
بر اساس توافق نخستين، رهبری مذهبی و اداره وزارت و سازمان‌های آموزشی، مذهبی و فرهنگی و قضايی در اختيار شيخ محمد بن عبدالوهاب، فرزندان و نوادگان وی می‌باشد؛ بدين رو طايفه آل شيخ دارای موقعيت و جايگاه خاصی در رهبری دينی وهابيت و عربستان می‌باشند.
2ـ هيأت علمای بزرگ ]هيئت كبار العلما [
در رأس مؤسسه‌های دينی عربستان، «هيأت علمای بزرگ» قرار دارد. اين سازمان كه در سال 1373 قمری در زمان ملك فصيل تأسيس شد و اكنون مركب از 21 تن از علمای برجسته عربستان می‌باشد.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ برای اطلاعات بيشتر به ميقات حج، فصلنامه فرهنگی، اجتماعی، سياسی، تاريخی، شماره 57، پاييز 1358، ص 151 - 174.
2 ـ ميقات حج، شماره 61، پاييز 86، ص 175.
________________________________________ 160 ________________________________________
وظيفه اصلی اين سازمان صدور فتوی در مسائل مذهبی و سياسی است. رياست اين سازمان كه به حكم پادشاه منصوب می‌گردد، مفتی كل كشور «مفتی المملكة» ناميده می‌شود.
اكنون مفتی كل و رئيس اين سازمان، شيخ عبدالعزيز بن عبداله آل الشيخ است كه از سال 1320 پس از مرگ بن باز، توسط ملك فهد به اين سمت منصوب شده است.
3ـ امامان جمعه و جماعت و مبلغان
در عربستان، بيش از 6 هزار نماز جمعه و در اغلب 30 هزار باب مسجد جامع و معمولی آن، نماز جماعت برگزار می‌گردد. در اين مساجد، حدود 90 هزار امام جماعت و مؤذن به انجام وظيفه مشغول هستند.
افزون بر امامان جمعه و جماعت، پژوهشگران و مبلّغان وهابيت نيز برای تعميق فضای دينی كشور از كليه وسايل و امكانات اطلاع رسانی بهره برداری نموده و به ترويج وهابيت در كشورهای مختلف می‌پردازند.
6. مراكز و سازمان‌های وابسته
در تشكيلات حكومتی عربستان، سازمان هايی همچون وزارت حج، اوقاف و ... برای انجام امور مذهبی تأسيس شده و به انجام امور دينی می‌پردازند كه به برخی از آنها اشاره می‌شود:
الف. وزارت حج
وزارت حج عربستان كه مسؤول تنظيم و هماهنگی مسائل حج است، برای اداره امور مختلف حجاج، چندين اداره تأسيس نموده كه انتخاب و تغيير رؤسای آنها از اختيارات وزير حج می‌باشد:
1. مؤسسه مطوّفين: اين مؤسسه در سال 1405 ه‍ . ق برای ادامه خدمات
________________________________________ 161 ________________________________________
رفاهی به حجاج به فرمان ملك فهد و تصويب هيأت وزيران، تأسيس شد. وظايف اين مؤسسه، مديريت امور استقبال، اسكان، نظم، ستاد هدايت گمشدگان، اداره درمان بيماران، بعثه ها، گذرنامه، حمل و نقل حاجيان برای رفتن به منا و عرفات، نظافت و مفروش كردن چادرها، تأمين آب آشاميدنی و جمع آوری زباله است.
2. مكتب اهلبة الادلاء: اين دفتر كليه وظايف مؤسسه مطوفين در شهر مدينه منوره را بر عهده دارد. ( 1 )
3. النقابه العامه للسيارات = سنديكای ماشين داران زمان حج: تأمين وسايل نقليه حجاج و حمل و نقل حاجيان را انجام می‌دهد.
4. مكتب الوكلاء الموحد: ايجاد رابطه بين حجاج و بعثه‌های حج با سه مؤسسه مطوفين، مؤسسه راهنمايان و سنديكای ماشين داران و هماهنگی برنامه‌های رفت و برگشت حجاج به كشورهای خود و نقل و انتقالات بين شهری حجاج و حلّ و فصل مشكلات بعثه‌ها و حجاج و دريافت حق خدمات مؤسسه مطوفين و سنديكای اتوبوس داران و پرداخت آن به مؤسسات فوق بر عهده اين دفتر می‌باشد.
5. معهد خادم الحرمين الشريفين لاَبحاث الحج: اين تشكيلات كه برابر تصويب هيأت وزيران در سال 1401 ه‍ . ق برای جمع آوری اطلاعات، پژوهش، حفظ محيط زيست و ارائه مشاوره فنی به شورای عالی حج تأسيس گرديد، زير نظر وزير كشور و رئيس شورای عالی حج اداره می‌شود و دارای بخش‌های عمران و مهندسی، بهداشت و محيط زيست، امور اداری و انسانی، اطلاعات و خدمات علمی، امور تبليغات و امور مالی می‌باشد.
مراسم و جشن‌های رسمی در زمان حج
در زمان حج، مراسم رسمی گوناگونی صورت می‌پذيرد:
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ آشنايی با مقررات عربستان، ص 22 - 31.
________________________________________ 162 ________________________________________
1. در سال‌های گذشته روز يكم ذی حجه و در چند سال اخير چند روز جلوتر يعنی در 25 يا 26 ذی حجه هر سال به دعوت امير مكه مكرمه و با حضور دو نفر از هر كشور اسلامی، بعد از طلوع آفتاب، مراسم شستشوی كعبه مقدسه با گلاب، توسط امير مكه به نيابت از پادشاه، انجام می‌پذيرد.
2. عصر روز پنجم ذی حجه، پادشاه به منظور گستراندن محبت در ميان نمايندگان كشورهای اسلامی، رؤسای كشورها و رؤسای بعثه‌های حج، آنها را برای صرف شام به ديوان ملكی قصرالسلام در جده دعوت می‌كند.
3. روز يازدهم ذی حجه بعد از نماز مغرب، وزير حج، رؤسای بعثه‌ها را تحت عنوان «الندوة الاسلاميه السنوية الكبری» جهت صرف شام، به قصر ديوان ملكی در منا دعوت می‌كند.
4. روز چهاردهم ذی حجه، وزير حج ساعت 21 رؤسای بعثه‌ها را تحت عنوان «الحفل السنوی» برای گزارش خدمات و تسهيلات عربستان برای حجاج دعوت می‌كند. در اين مراسم، رؤسای بعثه‌ها از خدمات دولت عربستان و نيز از شخص وزير حج تشكر می‌كنند. ( 1 )
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ طالقانی، دكتر سيد عبدالوهاب؛ مقررات عربستان، نشر مشعر، ص 34 ـ 36.

________________________________________ 163 ________________________________________

كتابخانه تخصصي حج > از نگاهي ديگر > شناخت عربستان و وهابيت

ب. سازمان رابطة العالم الاسلامی
اين سازمان با پذيرش عضويت نمايندگی از بيشتر كشورهای اسلامی در رياض با بودجه سالانه‌ای بالغ بر دويست ميليون ريال سعودی تشكيل گرديد و در بيشتر كشورهای جهان، شعبه دارد.
ارائه آموزش‌های اسلامی، توزيع كتب اسلامی و قرآن، آموزش زبان عربی، كمك به مؤسسات اسلامی و مبارزه با كمونيسم، مهم ترين وظايف اين سازمان است و مبارزه فكری و عقيدتی با تشيع و ستيز با جريان‌های اسلامی - انقلابی همچون جهاد اسلامی و حزب الله، استراتژی تبليغی اين سازمان است.
________________________________________ 163 ________________________________________
مجمع فقه اسلامی، شورای عالی جهانی مساجد، سمينار زيربنايی تربيت اسلامی، مجالس قارية المساجد و سازمان جوانان اسلامی از مؤسسات وابسته به اين سازمان هستند.
اين سازمان در دهه اخير، مبالغ هنگفتی صرف ترويج اسلام وهابی، نشر و حفظ قرآن، كمك به مؤسسه‌های ارشاد و سازمان‌های خيريه، ايجاد بيمارستان، درمانگاه، احداث هزاران مسجد و صدها مركز اسلامی، مدرسه و دانشگاه در جهان كرده است و هزينه ايجاد انستيتوی جهان عرب در پاريس را پرداخت نموده است.
ج. سازمان امر به معروف و نهی از منكر
سازمان امر به معروف و نهی از منكر به منظور دعوت مردم برای برگزاری نمازهای جماعت و جمعه، نظارت بر رعايت شؤون اسلامی و حجاب بانوان و جلوگيری از فعاليت مراكز غير شرعی تشكيل شده است.
اين سازمان نقش پليس منكرات را ايفا می‌كند و با گشت زنی مأموران خود كه به «مطوع» شهرت دارند، با موارد غير مشروع برخورد می‌كند. افراد اين سازمان به دليل برخوردهای تند و عملكرد خشن، مقبوليت اجتماعی ندارند و عامه مردم از آنان ناخرسند هستند.
د. مجتمع چاپ قرآن ملك فهد
اين مجتمع كه زير نظر وزارت اوقاف است، در سال 1405ه‍ . ق در زمينی بالغ بر 000/250 متر مربع افتتاح شد و به چاپ متن، ترجمه و تفسير قرآن، نشر سيره نبوی و مجموعه آثار ابن تيميه و محمد بن عبدالوهاب و تكثير نوار قرائت قرآن می‌پردازد.
اين مركز، قرآن كريم را در بيست نوع مختلف در اندازه‌های بزرگ، متوسط و كوچك چاپ می‌كند و متوسط توليد ساليانه آن 000/000/10 نسخه است. همچنين اين مركز نوار شش قرائت را تكثير كرده و تفاسيری در سه حجم و
________________________________________ 164 ________________________________________
ترجمه هايی به زبان‌های زنده دنيا و كتب سيره نبوی و مجموع فتاوای ابن تيميه را به چاپ رسانده است.
افزون بر آن، اين مركز به برگزاری دوره‌های تجويد نيز می‌پردازد.
ه‍ . كارگاه بافت پرده كعبه
اين كارخانه كه برای هر سال يك پرده از حرير خالص طبيعی می‌بافد و با نخ‌های نقره طلا فام آن را تزيين می‌كند، در سال 1346ه‍ . ق به فرمان ملك عبدالعزيز بن عبدالرحمن ايجاد گرديد و در سال 1397 ه‍ . ق برای بار دوم تجديد بنا شد و توسعه يافت و ماشين آلات نساجی آن نوسازی و مدرن گرديد.
و. نهادهای ديگر
افزون بر سازمان‌های پيش گفته، اداره تحقيقات علمی و مذهبی و صدور فتاوی و دعوت و ارشاد، جمعيت حفظ قرآن، رياست عام امور حرم مكی و حرم نبوی، سازمان رسيدگی به وضع اقليت‌های اسلامی در كشورهای غير اسلامی نيز به انجام امور مذهبی می‌پردازند و زير نظر دستگاه مذهبی وهابيت، اداره می‌شوند.
7. هدف، روش، تاكتيك و ابزارهای تبليغی وهابیت
هدف
وهابی‌سازی امت اسلامی و ترويج مذهب حنبلی.
پيش فرض‌ها
الف. برداشت‌های خود در اصول و فروع را عين اسلام و قرآن پنداشتن و اعتقاد تجسم‌گرايانه خود را ملاك ارزيابی اعتقادات ديگر مسلمانان قراردادن.
ب. هر گونه مخالفت با وهابيت را عين كفر و شرك و ضلالت و بدعت و مستحق قتل دانستن! البته ضعف منطق و خطا و اشتباه و برداشت نادرست
________________________________________ 165 ________________________________________
وهابيون از واژه هايی همچون شرك، مشرك، اله، شفاعت، دعا و بدعت در قرآن و روايات سبب شده كه همه مسلمين را به جز پيروان عقايد خود مشرك بشمرند و حكم كفر آنها را صادر كنند. ( 1 )
ج. كافر و مشرك پنداشتن تشيع و لازم دانستن مبارزه گسترده و اِبراز دشمنی صريح و مخدوش جلوه دادن آموزه‌های اصيل و مترقی آن.
پيشينه
نشر آموزه‌های وهابيت از ابتداي شكل گيری آغاز شد. ولی پيشينه ترويج آن در ايران و در ميان شيعيان اين سرزمين، به سال‌های پس از شهريور 1320 برمی گردد كه دست نشاندگانی همانند حكمی زاده، جزوه‌ای به نام «اسرار هزار ساله» را كه گزيده‌ای از افكار وهابی‌ها بود، در ايران منتشر ساختند. بلافاصله كتاب «كشف الاسرار» در ردّ آن به رشته تحرير درآمد. پس از وی احمد كسروی، كتاب «شيعی گری» را با همين هدف شوم نوشت كه مرحوم حاج سراج انصاری كتاب «شيعه چه می‌گويد؟» را در پاسخ آن نگاشت.
در ساليان اخير وهابی‌ها فعاليت‌های بسياری را در مناطق جنوبی ايران به خصوص در استان هاي خوزستان، سيستان و بلوچستان و كردستان برای گسترش آيين خويش دنبال می‌كنند كه به لطف خداوند تاكنون ناكام بوده است.
برآيند و پيامد آموزه‌ها
اقدامات طالبان در افغانستان، ترورهای سپاه صحابه و ملت اسلاميه در پاكستان و حملات تروريستی در عراق و عربستان و ديگر مناطق جهان كه به مخدوش كردن چهره تابناك اسلام انجاميده است، برآيند و پيامد آموزه‌های اين مكتب است.
تشديد اين گونه فعاليت‌های تروريستی، كار را به جايی رساند كه هيأت كبار
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ وهابيت بر سر دو راهی، ص 121 - 83.
________________________________________ 166 ________________________________________
العلما را مجبور ساخت تا در تاريخ 2/4/1419 با صدور بيانيه ای، افراد را از تكفير و كشتن ديگران، تحت اين عنوان منع نموده و اسلام را دين محبت و دوستی، گفتگوی منطقی و حكيمانه و به دور از خشونت گرايی معرفی كنند. ( 1 )
زمينه گسترش
نياز و شوق فطری انسان نسبت به توحيد و جذابيت آن برای مسلمانان و تكيه فريبكارانه وهابيت بر برآوردن اين نياز از يك سو و عدم توليد سخنرانی، كتب و نوشته‌های توحيدی متناسب با طيف گسترده و سطوح مختلف مخاطبان از سوی حوزه‌های علميه شيعه از سوی ديگر، زمينه جولان دادن و فعاليت جريان وهابيت را فراهم آورده است، به گونه‌ای كه افزون بر استفاده از دلارهای نفتی، كمك مالی بسياری از ديگر مسلمانان را تحت عنوان «كمك به گسترش توحيد» جمع آوری و هزينه می‌كنند!!
روش‌ها
وهابيت برای رسيدن به هدف خود از روش، تكنيك و ابزارهای كهن و نوين بسياری استفاده می‌كند كه به مهم ترين آنها اشاره می‌شود:
الف. در فهم قرآن و روايات: 1. جمود بر ظواهر آيات و روايات 2. برداشت نادرست از برخی از واژه‌های قرآنی و روايی همچون عبادت، بدعت، توسل و شرك و... 3. گسترش و تعميم يا محدود و تضييق نمودن محتوا و مصاديق آيات و روايات بدون استناد به هيچ دليل.
ب. در تبيين مطالب: 1. قيافه حق به جانب گرفتن 2. برای منفعل ساختن مخالفان، با حالت تهاجمی، طلبكارانه و از موضع اسلام با ديگران سخن گفتن.
ج. در برخورد با مخالفان: 1. تحقير و توهين و مخالفان خود را با الفاظی
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ وهابيت بر سر دو راهی، ص 169 - 180.
________________________________________ 167 ________________________________________
همچون جاهل، اعداء الله، اعداء التوحيد خواندن 2. تهمت زدن و متهم ساختن به امور مختلف مثل تهمت به شيعه در عقيده به تحريف قرآن، پرستش و عبادت اهل بيت+، تخلف گسترده از سنت و سيره رسول خدا(صلی الله علیه و آله )، تقيه در اظهار مكنونات قلبی، لاابالی بودن و ... 3. تكفير و اهل بدعت و ضلالت شمردن ديگر مسلمانان 4. فتوای صريح به جواز قتل ديگران.
د. در اقدامات عملی: 1. عدم پذيرفتن مناظرات و گفتگوهای منطقی و مباحثات خردورزانه و استدلالی 2. اِعمال خشونت مذهبی و انجام اقدامات تروريستی و قتل و ترور مخالفان.
تاكتيك‌ها
1. تكيه بر توحيد برای ذبح نبوت و امامت: در انديشه ناب توحيدی اسلامی، هيچ چيز و هيچ كس، از هيچ گونه اختيار و اراده استقلالی در برابر خداوند برخوردار نيست. ( 1 ) بر اين اساس، تمام شئون معجزه و كرامت انبيا و اوليای الهی، تجلّی اراده خداوند و يكی از مجاری فيض و رحمت و نشانه‌ای از نشانه‌های اوست، ( 2 ) به همين جهت قرآن كريم، به هيچ وجه جدا ساختن پيامبران از خداوند را بر نمی‌تابد: «إِنَّ الَّذِينَ يَكفُرُونَ بِاللهِ وَ رُسُلِهِ وَ يُرِيدُونَ أَن يُفَرِّقُوا بَينَ اللهِ وَ رُسُلِهِ وَ يَقُولُونَ نُؤمِنُ بِبَعض وَ نَكفُرُ بِبَعض وَ يُرِيدُونَ أَن يَتَّخِذُوا بَينَ ذلِكَ سَبِيلاً؛ كسانی كه به خدا و پيامبرانش كفر می‌ورزند و می‌خواهند ميان خدا و پيامبران او جدايی اندازند و می‌گويند؛ ما به بعضی ايمان داريم و بعضی را انكار می‌كنيم، می‌خواهند ميان اين دو، راهی برای خود اختيار كنند.» ( 3 )
قرآن كريم، رفتن نزد پيامبر و استغفار آن حضرت را موجب برخورداری
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 - انسان: 30.
2 - هود: 64 و... .
3 - نساء: 150.
________________________________________ 168 ________________________________________
حتمی از مغفرت الهی می‌داند ( 1 ) و سر بر تافتن از آن را نشانه نفاق معرفی می‌كند؛ «وَ إِذَا قِيلَ لَهُم تَعَالَوا يَستَغفِر لَكُم رُسُولُ اللهِ لَوَّوا رُؤُوسَهُم وَ رَأَيتَهُم يَصُدُّونَ وَ هُم مُستَكبِرُونَ؛ و آن گاه كه به آنان گفته می‌شود به نزد رسول خدا بياييد تا پيامبر برای شما استغفار كند، سرهای خويش را برگردانده استكبار می‌ورزند.» ( 2 )
آری بايد توجه داشت كه ولايت تكوينی انسان كامل كه بر اثر بندگی خداوند حاصل می‌شود، يكی از مسائل مربوط به انسان و استعدادهای ويژه انسانی است كه فقط به اذن و اراده خداوند ظهور و بروز می‌يابد. ( 3 ) در قرآن نمونه هايی از آن، همچون زنده ساختن مردگان، شفای بيماران بدون علاج، ايجاد صورت پرندگان و دميدن جان در آن به اذن خداوند در مورد حضرت عيسی ( 4 ) و انجام اَعمال خارق العاده بر اساس اطلاع از حقايق امور توسط حضرت خضر بيان شده است. ( 5 )
بر اساس اين پيوند ناگسستنی است كه انكار فرو فرستادن وحی به انسان، تنها انكار نبوت نيست؛ بلكه قدر ناشناسی از خداوند است: «وَ مَا قَدَرُوا اللهَ حَقَّ قَدرِهِ إِذ قَالُوا مَا أَنزَلَ اللهُ عَلَی بَشَر مِن شَيء؛ و آن گاه كه گفتند: «خدا چيزی بر بشری نازل نكرده»، بزرگی خدا را چنان كه بايد نشناختند.» ( 6 ) همچنان كه نپذيرفتن رسالت پيامبران، انكار آيات الهی است: «فَإِنَّهُم لاَ يُكَذِّبُونَكَ وَ لكِنَّ الظَّالِمِينَ بِآيَاتِ اللهِ يَجحَدُونَ؛ در واقع آنان تو را تكذيب نمی‌كنند، ولی ستمكاران، آيات خدا را انكار می‌كنند.» ( 7 )
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 - نساء: 64.
2 - منافقون: 5.
3 ـ مطهری، مرتضی؛ ولاء و ولايت ها، ص 68.
4 - مائده: 110.
5 - كهف: 82 – 71.
6 - انعام: 91.
7 - انعام: 33.
________________________________________ 169 ________________________________________
در برابر اين آموزه‌های اساسی قرآنی، وهابيت نه تنها بين خدا و پيامبران و اوليای الهی جدايی افكنده، بلكه آنها را در مقابل خدا قرار داده، به اسم نشر توحيد، توجه به جايگاه انسان كامل و ولايت تكوينی او بر نظام الهی را، شرك و پرستش معرفی می‌كند! آنها معجزه و كرامت پيامبران و اوليای الهی را دقيقاً بسط و تجّلی قدرت الهی ندانسته، گويا ميان آثار آنها و تجلّی اراده خداوند، نوعی جدايی و تفكيك وجود دارد و نافهميده، اعتقاد به ولايت مأذون پيامبران و اوليای الهی را شرك و خرافه می‌خوانند! آنان ندانسته با جدا پنداشتن علل و اسباب و مجاری فيض الهی، خود به نوعی شرك خفی مبتلا هستند! به راستی آيا آنها نمی‌دانند نه تنها هيچ آدم عاقلی، پيامبر يا امامان را پرستش نمی‌كند و اصلا به فكر هيچ مسلمانی چنين مطلبی خطور نمی‌كند، بلكه در نگاه همه مذاهب اسلامی به ويژه شيعه، اوليای الهی، بندگان محض و مخلَص خداوند هستند كه به اذن او، گاه تجلی اراده و مجرای ارائه فيض الهی می‌شوند و به هيچ وجه، هيچ اراده استقلالی در آنها فرض ندارد.
به فرموده شهيد مطهری، اگر چه وجود وسائط و نسبت دادن تدبير و امور به غير خداوند ولی به اذن و اراده خداوند، مانعی ندارد: «فَالمُدَبِّرَاتِ أَمراً؛ و (فرشتگانی) كه كار (بندگان) را تدبير كنند.» ( 1 ) ولی «ادب اسلامی اقتضا می‌كند كه ما خَلق و رزق و اِحياء و اِماته و امثال اينها را به غير خدا نسبت ندهيم؛ زيرا قرآن می‌كوشد كه ما از اسباب و وسائط عبور كنيم و به منبع اصلی اينها دست يابيم و توجهمان به كارگزار كل جهان باشد كه وسائط نيز آفريده او و مُجری امر او و مَظهر حكمت او می‌باشند.» ( 2 )
بدين سان بايد با فهم شمول و گسترش اراده الهی بر همه نظام هستی، معجزات انبيا و كرامات اوليای الهی را يكی از مجاری فيض و يكی از مصاديق
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 - نازعات: 5.
2 ـ مطهری، ولاء و ولايت ها، ص 64 - 65.
________________________________________ 170 ________________________________________
اراده الهی دانست نه آن كه يا راه افراط را پيش گرفت و اوليای الهی را دارای استقلال دانست و يا آن كه چون وهابيون راه تفريط را پيمود و حتی توجه غير استقلالی به آنان را شرك نامید.
2. فريفتن مسلمانان با استناد آموزه‌های خود به آيات گزينشی و برداشت نادرست و مغالطه‌آميز از آنها بدون توجه به مفاد آيات ديگر و يا تطبيق نابجای اين آيات و روايات: وهابيون كليه آرای كلامی و فقهی خود را به يك آيه يا روايت استناد می‌دهند، بدون آن كه دلالت آن آيه را بر مدعای خود اثبات كنند. آنان حتی از اشاره به آيات و روايات ديگر كه به صراحت يا به ظاهر بر ضد رأی آنها دلالت می‌كند، چشم می‌پوشند!!
تطبيق آيات، به طور نا به جا هم يكی از تاكتيك‌های آنها است. مثلا تطبيق آيه شريفه: «إِنَّكَ لاَ تُسمِعُ المَوتَی؛ البته تو مردگان را شنوا نمی‌گردانی.» ( 1 ) بر رسول خدا و اهل بيت پيامبر، برای اثبات اين كه آنها پس از مرگ ديگر صدايی را نمی‌شنوند!! ( 2 ) يا تطبيق آيات بسياری كه در مورد بت پرستان و مشركان نازل شده بر مسلمانان! بلكه آنها گام را فراتر گذاشته، چنين می‌گويند:
«مشركان زمان ما از مشركان عصر پيامبر(صلی الله علیه و آله )كه آن حضرت با آنها جنگيد، بدترند! به دو دليل: اولا مشركان زمان پيامبر، تنها در حال آرامش به غير خدا متوسل می‌شدند ولی هنگامی كه گرفتار بلا، مثلا گرفتار امواج خروشان دريا می‌شدند، خالصانه خدا را می‌خواندند: «فَإِذَا رَكِبُوا فِي الفُلكِ دَعَوُا اللهَ مُخلِصِينَ لَهُ الدِّينَ فَلَمَّا نَجَّاهُم إِلَی البَرِّ إِذَا هُم يُشرِكُونَ؛ و هنگامی كه بر كشتی سوار می‌شوند، خدا را پاكدلانه می‌خوانند، ولی چون به سوی خشكی رساند و نجاتشان داد به ناگاه
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 - نمل: 80.
2 ـ وهابيت بر سر دو راهی، ص 105.
________________________________________ 171 ________________________________________
شرك می‌ورزند.» ( 1 ) ولی مشركان زمان ما در هر دو حال به غير خدا متوسل می‌شوند، هم در رفاه و هم در بلا! ثانياً: مشركان جاهليت، سنگ و چوبی را می‌پرستيدند كه مخلوق و مطيع خدا است! ولی مشركان عصر ما، افراد فاسق را می‌پرستند. ( 2 ) به اين ترتيب خون و مال و ناموس آنها مباح تر است!» ( 3 )
3. جاانداختن رهبران فكری خود: جا انداختن رهبران فكری خود همچون ابن تيميه، ابن قيم و محمد بن عبدالوهاب به عنوان شيخ الاسلام و شيخ حديث در ميان اهل سنت، يكی از شگردهای جديد وهابيون است.
اين تلاش كه با چاپ و احياي كتب و ترويج آثار و عقايد آنان همراه است، در حالی صورت می‌پذيرد كه اين رهبران، همواره هدف انتقاد علمای بزرگ اهل سنت واقع شده‌اند، ذهبی، آرای ابن تيميه را غلط و بدعت اعلام آميز دانسته و شوكانی از بخاری نقل می‌كند كه او را تكفير كرده و گفته است: هر كس ابن تيميه را شيخ الاسلام بخواند، كافر است!» ( 4 ) ابن بطوطه او را دارای اختلال عقلانی و سفيه شناسانده ( 5 ) و معاصرانش به خاطر عقيده به تجسم او را به زندان افكنده‌اند.
4. احيا، چاپ و نشر ده‌ها ميليون كتاب عليه عقايد و روش فقهی تشيع و توزيع گسترده و رايگان آنها با هدف بدبين نمودن ديگران و به ترديد افكندن شيعيان و زدن تهمت‌های آشكار به زبان‌های مختلف به ويژه اخيراً كه كتب بسيار زيادی به زبان فارسی و با به كار گرفتن روش‌های ملايم تر و استفاده از گفتمان رايج و ارجاع به كتب شيعی، به ترويج و تبليغ ديدگاه‌های وهابی می‌پردازند.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 - عنكبوت: 65.
2 ـ ظاهراً مقصود آنها بعضی از سران صوفيه هستند.
3 ـ شرح كشف الشبهات، ص 100.
4 ـ صرح محمد البخاری الحنفی المتوفی 843 بتبديعه ثم تكفيره ثم صار يصرح فی مجلسه: ان من اطلق القول علی ابن تيميه انه شيخ الاسلام فهو بهذا الاطلاق كافر، الغدير، ج 1، ص 247.
5 ـ وكان فی عقله شی؛ الرحله، ص 95.
________________________________________ 172 ________________________________________
5. تأكيد بر اجتهاد برای تحميل ديدگاه‌های خود بر ديگر اهل سنت: يكی از تاكتيك‌های جديد وهابيت برای ترويج تعصبات اهل حديث و تحميل ديدگاه‌های حنابله و خودشان بر ديگران و مبارزه با اعتقادات و فتاوای ديگر عالمان و انديشمندان اسلامی از شيعه و سنی، آن است كه می‌گويند: ما نبايد مقلّد ديگران، بلكه بايد پيرو دليل باشيم و خود به اجتهاد بپردازيم، آن گاه مقلدانه رأی ابن تيميه را ارائه و تحميل می‌كنند!!
6. گرفتن ژست روشنفكری برای پوشاندن نقاط ضعف و چالش‌های اساسی خود: بدون ترديد، خشونت فوق العاده، تحميل عقيده، تعصب شديد و افراطی، عدم آشنايی به ارزش‌های فرهنگی، جمود و مخالفت با هر پديده نوين، ضعف منطق و برداشت‌های مغالطه آميز آنان از آموزه‌های اسلامی و تضاد شعارها با عملكرد، يعنی ادعای مبارزه با شرك از يك سو و دوستی بلكه صميميت هر چه بيشتر حكومت وهابيت با مشركان جهان از سوی ديگر، وهابيت را به پايان عمر و راه خويش نزديك كرده است. ( 1 ) اما تاكتيك جديد آنها اين است كه با گرفتن ژست‌های روشنفكر مآبانه همچون مبارزه با خرافات، پرهيز از تقليد پيشينيان و پرهيز از مرده پرستی و... بر ضعف‌های اساسی خود سرپوش نهند!
ابزارها
1. مباحثات مغالطه‌آميز كوتاه برای القای مطالب خود.
2. تدوين، چاپ و نشر كتب و مقالات؛ اخيراً ايجاد و القای شبهه در ميان حاجيان به وسيله نشر كتب و جزوات فارسی مورد توجه خاصی قرار گرفته است و با موضوعات و عناوينی همچون «ديدگاه اهل سنت در مورد اصحاب»، «عقيده اهل سنت و جماعت»، «آموزش نماز»، «پناهگاه توحيد»، «درس‌های عقيدتی بر
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ وهابيت، بر سر دو راهی، ص 15.
________________________________________ 173 ________________________________________
گرفته از حج»، «خويشاوندی بين ابوبكر صديق و امام صادق»، «ماجرای غدير خم و رابطه آن با اصل امامت»، «گفتگويی آرام و دوستانه» و «ازدواج مجدد» در تيراژ بسيار زيادی چاپ و توزيع می‌شود.
3. توليد و توزيع و استفاده گسترده از نوار كاست، سی دی و فيلم‌های آموزشی و اينترنت برای گسترش افكار خود.
4. تشكيل و نفوذ در سازمان‌های بين المللی اسلامی همچون رابطه العالم الاسلامی و ...
8. راهكارهای مقابله
برای مقابله اساسی با تبلیغات گسترده و برنامه‌ریزی‌شده وهابیت باید امور ذیل را مورد توجه و عمل قرار داد:
الف. گرفتن پرچم گسترش و آموزش توحيد از دست وهابيون
گرفتن پرچم گسترش و آموزش توحيد از دست وهابيون با نمايان ساختن و تأكيد بيشتر بر چهره توحيدی تشيع از طريق شناساندن توحيد ناب اهل بيت+ به جهانيان. با توجه به تشديد فضای تكفير و مشرك خواندن مخالفان، بايد استراتژی شيعه از گفتمان دفاع از توسّل، تبرّك، شفاعت، زيارت و عزاداری به گفتمان تهاجمی در مورد توحيد و شناساندن ديدگاه ناب اهل بيت+ در زمينه توحيد، تغيير يابد.
اكنون حوزه‌های علميه و فرزندان و تربيت شدگان شايسته آن در ايفای رسالت بزرگ خود، بايد با استفاده از منابع غنی شيعه، معارف ناب توحيدی نبوی و ولوی تشيع را به جهانيان معرفی كنند و آموزه‌های صحيح پيامبر و اهل بيت او در این زمینه را به همگان بشناسانند. آری بايد برای گوش ها، سخنرانی و برای عقل ها، خوراك فكری و برای دل ها، خوراك معرفتی مناسبی در زمینه معرفی
________________________________________ 174 ________________________________________
توحید ناب شیعی فراهم و تقديم كرد و گرنه دشمنان، از اين عرصه‌های خالی، سوء استفاده کرده و می‌كنند.
بدون شك اين استراتژی، بهترين راه مبارزه بنيادين با وهابيت است؛ زيرا مشت آنان را باز كرده و توخالی و ناصحيح بودن عقايد جمود گرايانه آنان در مورد توحيد را ثابت می‌كند و حربه و پرچم «مبارزه برای توحيد» را از دست آنان خواهد گرفت.
ب. چاپ و نشر گسترده قرآن با آرم جمهوری اسلامی
چاپ و نشر گسترده قرآن با آرم جمهوری اسلامی و ارسال و اهدای آن به كشورهای اسلامی، اعتقاد تشيع و اهتمام جمهوری اسلامی به ايمان و عمل به قرآن كريم را اثبات می‌كند و تبليغات سوءِ متهم سازی تشيع به تحريف قرآن را خنثی می‌كند.
ج. چاپ و نشر و توزيع گسترده و رايگان جزوه‌های كوچك
چاپ و نشر و توزيع گسترده و رايگان جزوه‌های كوچك به زبان‌های مختلف، مشتمل بر بيان آموزه‌های توحيدی و دعاهای مأثور از اهل بيت و اهدای آن به برادران اهل سنت و توده عمومی وهابيت، مقابله فرهنگی مناسبی است که باید در دستور کار قرار گیرد.
د. برعهده‌گرفتن مسؤوليت شناساندن، ترويج و تبليغ سنت نبوی
یکی از راهکارهای مقابله، بر عهده گرفتن مسؤوليت شناساندن، ترويج و تبليغ سنت نبوی و طلب كردن پيروی از سنت آن حضرت از همه مسلمانان است؛ متأسفانه اكنون سنت نبوی از طريق امامان چهارگانه اهل سنت و افرادی چون ابن تيميه و ابن قيم در ميان مسلمانان اهل سنت ارائه می‌گردد و با کمال تأسف در طول زمان در برخی از موارد كه سنت خلفای راشدین، خلفای اموی و عباسی،
________________________________________ 175 ________________________________________
به جای سنت نبوی، جايگزين و تثبيت شده است و هم اكنون به نام سنت نبوی يا سنت صحابه و تابعين، تقديس مي شود و مورد عمل قرار می‌گيرد و هر گونه تخلّف از آنها، بدعت معرفی می‌شود، در حالی که خود آنها بدعت است!!
بدون شك مسؤوليت جداسازی سنت نبوی از سنت‌های اموی و عباسی كه جايگزين سنت نبوی شده‌اند و معرفی سنت صحيح نبوی از بيان اهل بيت آن حضرت، بر دوش شاگردان مكتب امام صادق ( عليه السلام ) است. بی گمان، اگر روحانيت تشيع، گفتمان تبيين سنت نبوی را در پيش گيرد، يكی از امتيازات و برجستگی‌های بی بديل شيعه را روشن خواهد ساخت و سخنانش نزد حقيقت جويان اهل سنت، مسموع و مطلوب بوده و از بهترين راه‌های مقابله با اتهامات وهابيت است.
ه‍ . برجسته وفرهنگ‌سازی آيات مورد استناد در آموزه‌های شيعی
برجسته و فرهنگ سازی آيات مورد استناد در آموزه‌های شيعی و نشر آنها به طرق مختلف و مستند ساختن ديدگاه اعتقادی و فقهی شيعی به منابع معتبر اهل سنت با گردآوری، تلخيص برخی از كتب پيشين و تدوين جزواتی نوين با اين روش، یکی از راه‌های مقابله است.
و. برگزاری نشست‌های مشترك با علمای اهل سنت داخل و خارج كشور
برگزاری نشست‌های مشترك با علمای اهل سنت داخل و خارج كشور و باز كردن باب مراوده علمی و پاسخ گويی به شبهه افكنی‌های وهابيت برای تنوير افكار و مصون سازی آنها در برابر پروژه وهابی‌سازی، راهی است که باید مورد توجه جدی قرار بگیرد.
ز. دعوت رسمی و برگزاری نشست‌های مشترك با وهابيون داخل و خارج كشور برای معرفی حقيقت شيعه به آنها
________________________________________ 176 ________________________________________
دكتر عصام العماد در نشست «بررسی ريشه‌های انحراف وهابيت در شناخت شيعه»، شناساندن مذهب شيعه به وهابيت را بر اساس ساختمان فكری و متناسب با ساختار عقيدتی آنان نسبت به شيعه دانست؛ به گفته وی، «اوّل بايد توحيد از ديدگاه شيعه را برای وهابيون تبيين كنيم و ثابت كنيم كه مفاهيم توحيدی شيعه از قرآن گرفته شده، سپس ثابت كنيم كه احكام دينی ما از قرآن و سنت است؛ بعد ثابت كنيم كه اهداف ما اهداف اسلامی است، بعد ثابت كنيم كه منابع مذهب شيعه، همين كتاب و سنت است. سپس بيان كنيم كه امامت به مفهوم شيعه، همان مفهوم قرآنی آن است و بعد از اين مرحله بيان كنيم كه هويت ما هويت اسلامی است و اگر اين روند صورت گيرد، ثابت می‌شود كه پيدايش شيعه از زمان رسول خدا(صلی الله علیه و آله ) بوده و در اين هنگام است كه هدايت وهابی‌ها بر اساس ساختار فكری خود آنها صورت می‌گيرد.» ( 1 )
ح. سامان‌دهی تبليغ داخل و خارج كشور
سامان دهی تبليغ داخل و خارج كشور برای آموزش آموزه‌های قرآن، سنت نبوی و معارف اهل بيت و فراخواندن مردم كشور به آن، يكی از راه‌های اساسی مقابله با وهابيت است.
ط. روشنگری منطقی و مبارزه عملی
روشنگری منطقی و مبارزه عملی سنجيده با كارهايی كه بهانه به دست وهابيون و جريان‌های مشابه آن می‌دهد، همانند مداحی‌های غلوگرايانه و كاربرد تعابير غلوآميز، اظهار بندگی نسبت به اهل بيت، نخ بستن به مزارها و ارشاد كردن افراطی گرايان و بازگرداندن آنها به راه صحيح و تبديل توسّل به يك مكتب انسان ساز و تربيت كننده ( 2 ) و هدايت و راهنمايی حجاج و معتمران به طور خاص و بازداشتن آنان از اعمالی همچون طلبیدن و برداشتن خاک بقیع، بستن نخ و
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ افق حوزه، چهارشنبه 15 اسفند 1386، شماره 182، ص 5.
2 ـ حسينی نسب، سيد رضا؛ شيعه پاسخ می‌دهد، نشر مشعر، نهم، 1382، قم، ص 248.
________________________________________ 177 ________________________________________
پارچه به شبکه‌های آن، نماز زیارت گزاردن در کنار بقیع با امکان اقامه آن در مسجد نبوی، راهی است که وهابیون را از بهانه‌جویی بازداشته، خلع سلاح می‌کند.
9. تذكر اساسی
با عنايت به آن كه هدف، استراتژی، شيوه و تاكتيك شيعه و روحانيون و مبلّغان فرهيخته آن، اِبراز دشمنی، غلبه بر حريف، مقابله به مثل و تندخويی و خشونت در برابر مخالفان و دشمنان نيست؛ بلكه هدف، انجام خالصانه رسالت الهی، يعنی تعليم صحيح دين الهی، تبيين آموزه‌های قرآنی، آموزش سنت و سيره نبوی و شناساندن معارف ناب اهل بيت مكرم آن حضرت و مبارزه با بدعت‌ها و پيراستن چهره تابناك اسلام از آرايه هايی است كه در اثر مرور زمان پديد آمده‌اند و روش اين پرچم داران، هدايت مردم، ارائه حقيقت البته با گفتمان تهاجمی در مسأله توحيد و سنت و از موضع دعوت و مطالبه نسبت به توحيد و پيروی سنت، با اخلاقی نيكو و گفتاری نرم و مستدل و منطقی است، برای موفقيّت در عرصه مقابله با وهابيت، روحانيون عزيز بايد خود را برای اين رسالت الهی آماده سازند و اقدامات ذيل را در دستور كار خود قرار دهند:
الف. شناخت دقيق مبانی و آموزه‌های وهابيت و كژی و انحرافات آن به طور مستند و شناساندن چالش‌های آن به جامعه اسلامی اعم از سنی و شيعه.
ب. بازشناسی فرايند متهم ساختن تفكر ناب شيعی و مجهزشدن افراد و گروه‌هايی برای پاسخ‌گويی فوری به كتب و جزوات و اشكالات جديد آنان در عرصه مطبوعات، سخنرانی و سايت‌های اينترنتی.
ج. حفظ آيات مورد نياز، توسط روحانيون، برجسته و فرهنگ سازی آياتی كه مطالب مورد اختلاف را به صورت جامع ارائه می‌كند و از استنادهای گزينشی و يك سو نگری وهابيون باز می‌دارد.
________________________________________ 178 ________________________________________
د. تسلط يافتن روحانيون بر سنت و سيره نبوی بر اساس بيان اهل بيت و فرا گرفتن مستندات آن در كتب معتبر اهل سنت.
________________________________________ 179 ________________________________________
چكيده فصل
وهابيت، پديده‌ای سياسی يا نوعی پيشينه گرايی و يا مذهبی ابداعی در قرن دوازدهم است كه تفكر اشعری، آموزه‌های اهل حديث به ويژه مذهب حنبلی و سلفی گرايی متعصبانه افرادی همچون بربهاری، ابن تيميه و ابن قيم جوزيه، پيشينيه تاريخی و زمينه فكری آن را شكل داده است. محمد بن عبدالوهاب بنيان گذار آن علی رغم مخالفت پدر، برادر و عالمان سنی و حنبلی، با پيمان بستن و اتحاد با آل سعود در پرتو شمشير، حكومت وهابيت را پی افكند.
تجسم‌گرايی در مورد خداوند متعال به دليل جمود بر ظاهر آيات و روايات و دوری از هر گونه جستجوی معنای حقيقی، مرده و بدون حيات برزخی پنداشتن پيامبر و اوليا، منحصر دانستن عصمت انبيا به بعد از بعثت، آن هم فقط در مورد تبليغ دين، از آموزه‌های اعتقادی وهابيت است و عبادت و پرستش پنداشتن هر گونه زيارت، ترميم قبور و نمازخواندن كنار آن، توسل، استمداد، شفاعت خواهی، تبرك، نذر، سوگند و برگزاری مجالس بزرگداشت انبيا و اوليای الهی و شرك خواندن و تحريم آنها از آرای فقهی وهابيون می‌باشد.
فرافكنی و نسبت دادن مطالب دروغ به مخالفان، جعلی خواندن روايت مخالف عقيده خود و كنار نهادن گفتار و فتاوای بزرگان اهل سنت تحت عنوان اجتهاد، انكار فضايل اهل بيت و فضيلت تراشی برای افرادی همچون معاويه و فتوا به عدم جواز لعنت يزيد از روش‌های وهابيون در طرح مباحث علمی و مناظرات است. چنان كه اهدای قرآن و توزيع بسته‌های آموزشی به زبان‌های گوناگون در ميان
________________________________________ 180 ________________________________________
حاجيان و معتمران، برپا ساختن مراكز ارشاد و صدور فتوا، بهره برداری رهبران مذهبی از سايت‌های اينترنتی به طور فعال و روز آمد، از اقدامات عملی است كه برای گسترش افكار وهابيت از آن استفاده می‌شود.
جمود بر ظواهر آيات و روايات، برداشت نادرست از برخی از واژه‌های قرآنی و روايی، گسترش افكار و تعميم يا محدود و تضييق نمودن بدون دليل محتوا و مصاديق آيات و روايات، حالت تهاجمی، قيافه حق به جانب گرفتن، از موضع اسلام با ديگران سخن گفتن، تحقير و توهين و تهمت به مخالفان و تكفير و فتوای صريح به جواز قتل آنها و عدم پذيرفتن مناظرات و گفتگوهای منطقی و اِعمال خشونت مذهبی و قتل و ترور مخالفان از شيوه‌های وهابيون است.
تكيه بر توحيد برای ذبح نبوت و امامت، فريفتن مسلمانان به وسيله استناد به آيات گزينشی و برداشت نادرست و تطبيق نا به جای آيات و روايات، جا انداختن رهبران فكری خود همچون ابن تيميه، محمد بن عبدالوهاب به عنوان شيخ الاسلام و شيخ حديث، احيا، چاپ و نشر ده‌ها ميليون كتاب عليه عقايد و روش فقهی تشيع و توزيع گسترده و رايگان آنها، تأكيد بر اجتهاد برای تحميل ديدگاه‌های خود بر ديگر فرقه‌های اهل سنت، گرفتن ژست روشنفكری برای پوشاندن نقاط ضعف و چالش‌های اساسی خود، از تاكتيك‌های وهابيت معاصر است.
انجام مباحثات مغالطه آميز كوتاه، تدوين، چاپ و نشر كتب و مقالات به ويژه به زبان فارسی، توليد و توزيع و استفاده گسترده از نوار كاست، سی دی و فيلم‌های آموزشی و اينترنت برای گسترش، تشكيل و نفوذ در سازمان‌های بين المللی اسلامی از ابزارهای تبليغی آنان است.
در برابر، گرفتن پرچم گسترش و آموزش توحيد از دست وهابيون و شناساندن توحيد ناب اهل بيت به جهانيان، چاپ و نشر گسترده قرآن با آرم جمهوری اسلامی و تدوين جزوه‌های كوچك به زبان‌های مختلف مشتمل بر بيان
________________________________________ 181 ________________________________________
آموزه‌های توحيدی و دعاهای مأثور اهل بيت، بر عهده گرفتن مسؤوليت شناساندن، ترويج و تبليغ سنت نبوی، برجسته و فرهنگ سازی آيات مورد استناد در آموزه‌های شيعی، سامان دهی تبليغ داخل و خارج كشور برای آموزش آموزه‌های اساسی قرآن، سنت و معارف اهل بيت، روشنگری منطقی و مبارزه عملی سنجيده با كارهايی كه بهانه به دست وهابيون می‌دهد، راه‌های مقابله با وهابيت هستند.
مبلغان دینی برای انجام رسالت الهی خویش باید به دور از تندی و ابراز دشمنی، با اخلاقی نیکو و گفتاری مستدل، با حفظ آیات مورد نیاز در استدلال و با شناخت دقیق سنت نبوی بر اساس بیان اهل بیت و آگاهی از مستندات آن در کتب اهل سنت خویش را برای مقابله آماده سازند.
________________________________________ 173 ________________________________________
پرسش‌ها
1. آيا وهابيت يك پديده سياسی است يا احيای جنبش اهل حديث و حنبلی گرايی يا مذهب ساختگی و ابداعی؟ استدلال كنيد.
2. زمينه‌های فكری و پيشينه تاريخی وهابيت را بنويسيد.
3. بنيان گذار وهابيت كيست؟ نخستين مخالفان وی چه كسانی بودند؟
4. آموزه‌های اعتقادی وهابيت پيرامون توحيد، نبوت و صحابه را بنويسيد.
5. آرای فقهی وهابيت را نام ببريد.
6. هدف اساسی، تاكتيك و ترفندهای ترويجی وهابيت را بنويسيد.
7. راه‌های مقابله با وهابيت را بنويسيد.
8. برای موفقيت در عرصه مقابله، چه اقداماتی بايد توسط خود روحانيون صورت پذيرد؟
________________________________________ 182 ________________________________________
برای مطالعه بيشتر
1. آيت الله سبحانی، جعفر؛ آيين وهابيت.
2. آيت الله مكارم شيرازی، ناصر؛ شيعه پاسخ می‌گويد و وهابيت بر سر دو راهی.
3. ابراهيمی، محمد حسين؛ تحليلی نو بر عقايد وهابيان.
4. اسداللهی، سيد محمد؛ وهابيت توطئه استكبار.
5. دحلان، احمد بن زينی؛ سرگذشت وهابيت، ترجمه ابراهيم وحيد دامغانی.
6. رضوانی، علی اصغر؛ خدا از ديدگاه وهابيان.
7. سليمان بن عبدالوهاب النجدی، الصواعق الالهية ﻓﻰ الرد علی الوهابية، سوم.
8. طبسی، شيخ نجم الدين؛ رويكرد عقلانی بر باورهای وهابيت و روافد الايمان الی عقايد الاسلام و فرقه‌ای برای تفرقه.
9. فقيهی، علی اصغر، وهابيان.
10. قزوينی، علامه سيد محمد حسن؛ فرقه وهابی و پاسخ شبهات آنها.
11. مستر همفر، خاطرات، ترجمه علی كاظمی.
12. محمدی آشنانی، علی؛ وهابيت در ترازوی نقد.
13. مركز الغدير للدراسات الاسلاميه، ابن تيميه فی صورته الحقيقيه.

________________________________________ 183 ________________________________________
منابع و مآخذ
1. قرآن كريم.
2. ابراهيمی، محمد حسين؛ تحليلی نو بر عقايد وهابيان.
3. ابن اثير، الكامل فی التاريخ، دار صادر، بی تا، بيروت.
4. ابن بطوطه، رحله؛ تحفة النظار فی غرائب الامصار و عجائب الاسفار، مؤسسة الرسالة، بيروت، بی تا.
5. ابن تيميه فی صورته الحقيقيه، گروه مؤلفان، مركز الغدير للدراسات الاسلاميه، چاپ اول، 1994 م.
6. ابن تيميه، الرد علی الاخنائی، مطبعه سلفيه، مصر، بی تا.
7. ابن تيميه، منهاج السنة النبوية، تحقیق: دکتر محمد رشاد سالم، جامعه امام محمد بن سعود الاسلامیه، مكتبة جامعة عربستان، سال 1406 ق، 1986 م.
8. ابن حجر عسقلانی، تهذيب التهذيب.
9. ابن نديم بغدادی، محمد بن اسحاق، الفهرست، تحقیق: رضا تجدد، مکتبة اسدی و جعفری تبریزی، بی تا، تهران.
10. ابو عيسی محمد بن عيسی، سنن ترمذی، دار الفکر، بی تا، بیروت.
11. اخنائی، قاضی؛ المقاله المرضيه ﻓﻰ الرد علی الوهابيه، بی تا، بی جا.
12. ازرقی، محمد بن عبدالله بن احمد؛ اخبار مكه و ما جاء فيها من الاثار، ترجمه دکتر محمود مهدوی دامغانی، چاپ و نشر بنیاد، چاپ اول، تهران، 1368.
13. اسداللهی، سيد محمد؛ وهابيت توطئه استكبار.
14. آغابزرگ طهرانی، ملامحسن، الذريعة الی تصانيف الشيعة، مؤسسه اسماعیلیان، چاپ دوم، بی تا، قم.
15. امينی، محمد هادی؛ تاريخ مكه، ترجمه محسن آخوندی، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، دوم، 1376، تهران.
16. البتنونی، محمد لبيب، الرحلة الحجازيه، مكتبه الثقافة الدينيه، 1328، 1910، قاهره. (ترجمه شده: هادی انصاری، سفرنامه حجاز، مشعر، 1381، تهران.)
17. البدر، عبدالرزاق، عبدالمحسن، درسهای عقيدتی بر گرفته از حج، ترجمه عبدالله حيدری، اوّل، 1381، مدينه منوره.
18. برازش، محمد رضا؛ عربستان سعودی، آفتاب هشتم، اوّل، 1385، مشهد.
19. البلادی، عاتق بن غيث، قلب الحجاز، دار مكه للنشر و التوزيع، مکه مکرمه، چاپ اول، 1405 / 1985.
20. جغرافياي تاريخی كشورهای اسلامی، وزارت آموزش و پرورش، تهران، 1366.
21. جمعی از اساتيد ملك سعود، دراسارت تاريخ الجزيرة العربية، 1404 / 1984.
22. حافظ وهبه، جزيرة العرب ﻓﻰ القرن العشرين، چاپ مصر، سوم، 1375/1956.
23. حجازی، صادق علی، البعثات الخارجيه للمملكة العربية السعودية، مطبوعات نادی مكة الثقاﻓﻰ، اوّل، 1403 ه‍ . ق
24. حسينی نسب، سيد رضا؛ شيعه پاسخ می‌دهد، نشر مشعر، نهم، 1382، قم.
25. دحلان، احمد بن زينی؛ سرگذشت وهابيت، ترجمه ابراهيم وحيد دامغانی، نشر گلستان كوثر، دوم، 1378.
26. دشتی، محمد؛ ترجمه نهج البلاغه، اوّل، ميراث ماندگار، 1386.
27. دليل الفنادق، معهد خادم الحرمين الشريفين لأبحاث الحج، مكه مكرمه، چاپ اول، 1422 / 2001.
28. دليل المملكة العربية السعوديه، وزارت اعلام عربستان سعودی، 1996م .
29. دولت آبادی، حسن؛ فرهنگ محيط زيست، اوّل، مؤسسه فرهنگ معاصر، 1382، تهران.
30. رضوانی، علی اصغر؛ خدا از ديدگاه وهابيان، مسجد مقدس جمكران، اوّل، 1385، قم.
31. الريحانی، امين؛ ملوك العرب، بيروت 1924.
32. زركلی، خیرالدین، الاعلام (قاموس تراجم لاشهر الرجال و النساء)، دارالعلم للملايين، بيروت، چاپ نهم، 1990 م.
33. سبحانی، جعفر؛ آيين وهابيت، مؤسسه دارالقرآن الکریم، اول، 1364، قم.
34. سبحانی، جعفر؛ فرازهايی از زندگی پيامبراسلام، نشر مشعر، 1381.
35. سليمان بن عبدالوهاب النجدی، الصواعق الالهيه فی الرد علی الوهابيه، مكتبه ايشيق، استانبول، تركيه، 1979 ميلادی، سوم.
36. شاكر، محمود؛ شبه جزيرة العرب، المكتب الاسلامی، بيروت، 1406ه‍ . ق
37. شرف الدين، احمد حسين؛ المدن و الاماكن الأثريه ﻓﻰ شمال و جنوب الجزيرة العربيه، رياض، مطابع الفرزدق التجاريه، 1404ه‍ .ق
38. شهيدی، سيد جعفر؛ تاريخ تحليلی اسلام، هشتم، نشر دانشگاهی تهران، 1367.
39. شيخ صدوق، علل الشرايع، ج 1 - 2، مكتبة الداورﻯ، 1966م، قم.
40. طالقانی، سيد عبدالوهاب؛ مقررات عربستان، نشر مشعر، دهم، 1384.
41. طبسی، حاج شيخ نجم الدين؛ رويكرد عقلانی بر باورهای وهابيت، جلد اوّل، دوم و سوم، اميرالعلم، دوم، قم.
42. طبسی، شيخ نجم الدين؛ روافد الايمان الی عقايد الاسلام، دليل ما، اوّل، 1426 ه‍ . ق، قم.
43. عبدالعزيز بن عبداللطيف آل الشيخ و السيد بن البشری محمد و عبدالله بن ناصر الوليعی، دراسارت ﻓﻰ جغرافية العربية السعودية، ناشر مكتبة العبيكان، چاپ اول، 2000م.
44. عبدالله بن محمدبن خميس، معجم ادوية الجزيره، اوّل، 1425 ه‍ . ق رياض مطابع الفرزدق التجاريه.
45. عبده، دكتر طلعت احمد محمد؛ الجغرافيا التاريخيه لشبه الجزيرة العرﺑﻰ ﻓﻰ عصور ماقبل التاريخ، دانشگاه الازهر، دار المعرفة الجامعية، جامعه اسکندریه، مصر، چاپ اول، 1988.
46. العجلانی، منير؛ تاريخ البلاد العربية السعوديه، دارالشبل للنشر والتوزيع، رياض، دوم، 1413 ه‍ .ق.
47. عظيمی سادات، رقيه؛ عربستان سعودی، تهران، دفتر مطالعات سياسی و بين المللی وزارت امور خارجه، سوم، 1380.
48. عوض خطيب، احمد؛ صفحات من تاريخ جزيرة العرب الحديث، مرکز الغدیر للدراسات الاسلامیه، چاپ دوم، 1416 / 1996.
49. غياثی كرمانی، سيد محمد رضا؛ واژه‌ها و اصطلاحات روز، نسيم كوثر، اوّل، 1386، قم.
50. الفارسی، فؤاد عبدالسلام؛ الأصالة و المعاصرة، شركة المدينة المنورة للطباعة و النشر، 1412 ه‍ . ق
51. فاسيليف، اليكسی، تاريخ العربية السعوديه من القرن الثامن عشر حتی نهاية القرن العشرين، شركة المطبوعات للتوزيع و النشر بيروت لبنان، چاپ اول، 1995 م.
52. فتحی صفوه، نجده؛ الجزيرة العربيه ﻓﻰ الوثائق البريطانيه، دارالساقی، بيروت، لبنان، اوّل، 1996 م .
53. فخری، محمد؛ عربستان، مؤسسه مطالعات و پژوهشهای بازرگانی، ويرايش دوم، اوّل، 1372، تهران.
54. فقيهی، علی اصغر؛ وهابيان، سبأ.
55. قاضی عسكر، سيد علی؛ حج و حرمين شريفين در تفسير نمونه، دوم، نشر مشعر، 1384.
56. قزوينی، علامه سيد محمد حسن؛ فرقه وهابی و پاسخ به شبهات آنها، ترجمه: علی دوانی، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، چاپ سوم، 1368، تهران.
57. كاشف الغطاء، علامه محمد حسين؛ نشر الايات البينات، دار المرتضی، بی تا، بیروت.
58. كردی مكی، محمد طاهر؛ كعبه و مسجدالحرام در گذر تاريخ، ترجمه هادی انصاری، دوم، نشر مشعر، 1384.
59. گودوين، ويليام؛ عربستان سعودی، ترجمه فاطمه شاداب، ققنوس، اوّل، 1383، تهران.
60. مجلسی، محمد تقی؛ بحار الانوار الجامعه لدرر الاخبار الائمه الاطهار، مؤسسه الوفاء، بيروت، 1403 / 1983.
61. محسن امين، اعيان الشيعه، مطبعه ابن زيدون دمشق، دوم، 1944م.
62. محمد بن عبدالوهاب، الهدية السنية، بی تا، بی جا.
63. محمد بن عبدالوهاب، كشف الشبهات، الرياسة العامه للادارات البحوث العلميه، بی تا، رياض.
64. محمد بن عبدالوهاب، مسند ابی شيبه، بی تا، بی جا.
65. محمدی آشنانی، علی؛ شناخت عربستان، حوزه نمايندگی ولی فقيه در امور حج و زيارت، نشر مشعر، اوّل، 1381، قم.
66. محمدی آشنانی، علی؛ وهابيت در ترازوی نقد، نشر مشعر، اوّل، 1380، قم.
67. محمدی ری شهری، محمد؛ الحج و العمرة ﻓﻰ الكتاب و السنة، مركز دارالحديث، چهارم، 1384، قم.
68. مختار، صلاح الدين؛ تاريخ المملكة العربية السعوديه، دار مكتبة الحياة، بی تا، بیروت.
69. مخدوم، مجيد؛ شالوده آمايش سرزمين، ششم، دانشگاه تهران، 1384، تهران.
70. مركز فرهنگی و معارف قرآن، دائرة المعارف قرآن كريم، بوستان كتاب قم، اوّل، 1383.
71. مستر همفر، خاطرات مستر همفر جاسوس انگليس در كشورهای اسلامی، ترجمه علی كاظمی، كانون نشر انديشه‌های اسلامی، چهارم، 1370.
72. مسعودی، مروج الذهب، دار الفكر، بيروت، 1409.
73. مسلم بن حجاج، صحيح مسلم، مكتبه محمد بن صحيح، بی تا، قاهره.
74. مطهری، مرتضی؛ آشنايی با علوم اسلامی، كلام و عرفان، صدرا، 1358، تهران.
75. مطهری، مرتضی؛ حج، صدرا، اوّل، 1380.
76. مطهری، مرتضی؛ عدل الهی، صدرا، دهم، 1357، قم.
77. مطهری، مرتضی؛ ولاءها و ولايت‌ها، صدرا، اوّل، 1359، قم.
78. مكارم شيرازی، ناصر؛ شيعه پاسخ می‌گويد، هشتم، مدرسة الامام ﻋﻟﻰ بن اﺑﻰ طالب، 1386، قم.
79. مكارم شيرازی، ناصر؛ وهابيت بر سر دو راهی، اوّل، مدرسة الامام ﻋﻟﻰ بن اﺑﻰ طالب، 1384، قم.
80. ميقات حج، فصلنامه فرهنگی، اجتماعی، سياسی، تاريخی، حوزه نمايندگی ولی فقيه در امور حج و زيارت، شماره 57، پاييز 1385.
81. ناصر السعيد، تاريخ آل سعود، اتحاد شعب الجزیرة العربیة، بی تا، مصر.
82. نصيری، عبدالله؛ آشنايی با عربستان، اول، نشر مشعر، 1386.
83. هاشمی رفسنجانی، اكبر؛ تفسير راهنما، چهارم، بوستان كتاب، 1385، قم.
________________________________________ 190 ________________________________________

دیدگاه ها

ارسال ديدگاه جديد

(لطفا از درج سوال در ديدگاه ها خودداري فرماييد براي طرح سوالات خود به اين آدرس مراجعه فرماييد)

  • آدرس های وب و ایمیل به صورت اتوماتیک به لینک تبدیل می شوند.
  • تگ های مجاز : <a> <br><em> <strong> <cite> <code> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd>
  • خطوط و پاراگرافها به صورت اتوماتیک جدا سازی می شود.
  •  

 

کد امنیتی
این سوال برای آزمایش کردن شما است که آیا شما یک بیننده واقعی ( انسان ) هستید و یا یک رایانه برای ساخت اسپم .
3 + 17 =
دو عدد را جمع کنید و وارد کنید . به عنوان مثال 1+3 را باید 4 وارد کنید .