كتيبه هاي محبّت فضيلت هاي اهل بيت ( عليهم السلام ) از زبان اهل سنت سيد حسين اسحاقي ______

كتابخانه تخصصي حج > اعتقادات و پاسخ به شبهات > كتيبه هاي محبت - فضائل اهل بیت از زبان اهل سنت

سپيده سخن
7
معصوم نخست : حضرت محمّد ( صلّي الله عليه وآله )
15
ضيافت
23
پيامبر رحمت و عطوفت
27
معصوم دوم : علي ( عليه السلام )
31
هارونِ رسول الله ( صلّي الله عليه وآله )
39
تك سوار خندق
43
معصوم سوم : حضرت زهرا ( عليها السلام )
49
شميم كوثر
57
هديه خداوند
61
معصوم چهارم : امام حسن ( عليه السلام )
65
سخنوري توانا
71
ميهمان نوازي
75
معصوم پنجم : امام حسين ( عليه السلام )
79
نماز عشق و پرواز تا ملكوت
87
مايه اشك و لبخند رسول الله ( صلّي الله عليه وآله )
91
معصوم ششم : امام زين العابدين ( عليه السلام )
95
فروتني
101
ناله حجرالاسود
105
معصوم هفتم : امام محمدباقر ( عليه السلام )
113
خورشيد دانش
120
چيره دستي در تيراندازي
124
معصوم هشتم : امام جعفر صادق ( عليه السلام )
133
استجابت دعا و نفرين
142
تولّدي دوباره
148
معصوم نهم : موسي بن جعفر ( عليه السلام )
151
عاقبت انديشي امام ( عليه السلام )
158
كرامت و بزرگواري امام ( عليه السلام )
161
معصوم دهم : علي بن موسي الرضا ( عليه السلام )
165
يادگار هميشه جاويد
173
فراتر از مدح
176
معصوم يازدهم : امام محمدتقي ( عليه السلام )
179
علم آسماني
186
عموي مهربان
190
معصوم دوازدهم : امام هادي ( عليه السلام )
193
ستاره اي در شب
198
حلاّل مشكلات
202
معصوم سيزدهم : امام حسن عسكري ( عليه السلام )
205
محبوب دل ها
212
هوشمندي امام ( عليه السلام )
215
معصوم چهاردهم : امام زمان ( عليه السلام )
219
مهدي از اهل بيت ( عليهم السلام )
228
اقتداي حضرت عيسي ( عليه السلام )
231
فهرست منابع
235

كتابخانه تخصصي حج > اعتقادات و پاسخ به شبهات > كتيبه هاي محبت - فضائل اهل بیت از زبان اهل سنت

________________________________________ 1 ________________________________________

________________________________________ 3 ________________________________________
كتيبه هاي محبّت
فضيلت هاي اهل بيت ( عليهم السلام ) از زبان اهل سنت
سيد حسين اسحاقي
________________________________________ 7 ________________________________________
سپيده سخن
در قرآن مجيد و روايات اسلامي ـ چه شيعه و چه سني ـ بر مودّت و محبت اهل بيت پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) تأكيد فراوان شده است . البته نه فقط از آن جهت كه آنان ذريّه پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) و از نسل ايشانند ؛ بلكه از آن رو كه داراي فضيلت هاي بي شمار و جامعِ صفاتِ كمال و جمال اند . دوستي اهل بيت ( عليهم السلام ) ، اظهار ارادت به خداي متعال است و محبّت به خوبان ، انسان ها را به خوبي سوق مي دهد . البته بايد بدانيم كه اهل بيت پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) ، همه وابستگان نسبي و سببي ايشان را در برنمي گيرد و تنها به افراد ويژه اي ، اطلاق مي گردد .
در لغت و عرف ، آن گونه كه ابن منظور مي گويد :
« اهل انسان ، نزديك ترين مردم به انسان و كساني هستند كه آنان را به نسب يا دين جمع مي كند . » ( 1 )
بر اساس آن چه در قرآن مجيد و روايات آمده است ، منظور از اهل بيت پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) ، پنج تن آل عبا و ديگر ذريّه پاك ، يعني آن نُه امام معصوم ( عليهم السلام ) از فرزندان امام
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . لسان العرب ، ج 11 ، صص 27 ـ 28 .
________________________________________ 8 ________________________________________
حسين ( عليه السلام ) اند . امّ سلمه مي گويد : هنگامي كه آيه : ( إِنَّما يُرِيدُ اللهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً ) بر پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) نازل شد ، علي ، فاطمه ، حسن و حسين ( عليهم السلام ) را احضار كرده و فرمودند : « اينان ، اهل بيت منند . » ( 1 )
« مسلم » هم از عايشه ، يكي از همسران رسول الله ( صلّي الله عليه وآله ) نقل مي كند :
« هنگام صبح ، پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) از منزل خارج شد ؛ در حالي كه بر دوش او پارچه اي بافته شده از موي سياه بود . حسن بن علي ( عليهما السلام ) بر او وارد شد ، او را داخل آن كسا نمود ؛ آن گاه حسين ( عليه السلام ) وارد شد ، او را نيز داخل نمود ؛ سپس فاطمه ( عليها السلام ) آمد ، او را نيز ميهمان كرد ، سپس علي ( عليه السلام ) وارد شد ، او را نيز داخل كرد ؛ آن گاه اين آيه را خواند :
( إِنَّما يُرِيدُ اللهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً ) » ( 2 )
همچنين سخن احمد بن حنبل شنيدني است ؛ او مي گويد :
« هنگامي كه آيه مباهله بر پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) نازل شد ، آن حضرت ، علي و فاطمه و حسن و حسين ( عليهم السلام ) را خواست ؛ آن گاه عرض كرد : بار خدايا ! اينان اهل بيت من هستند . » ( 3 )
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . مستدرك حاكم ، ج 3 ، ص 158 ؛ السنن الكبري ، ج 7 ، 63 .
2 . صحيح مسلم ، ج 4 ، ص 1883 ، ح 2424 .
3 . مسند احمد ، ج 1 ، ص 185 .
________________________________________ 9 ________________________________________
در قرآن مجيد هم بر دوستي اهل بيت ( عليهم السلام ) تأكيد شده است ؛ آنجا كه مي فرمايد :
( قُلْ لا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبي ) ( 1 ) ؛ اي رسول ما ، به امتت بگو من از شما اجر و مزد رسالت جز اين نمي خواهم كه مودّت و محبّت مرا در حقّ خويشاوندانم منظور داريد .
سيوطي در تفسير اين آيه ، به نقل از ابن عباس مي گويد :
« هنگامي كه اين آيه بر پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) نازل شد ، صحابه عرض كردند : اي رسول خدا ، خويشاوندان تو كيانند كه مودّت آنان بر ما واجب است ؟ حضرت فرمود : علي و فاطمه و دو فرزندان او . » ( 2 )
اهل سنت هم دوستي اهل بيت ( عليهم السلام ) را دوستي رسول الله ( صلّي الله عليه وآله ) مي دانند . آنان به نقل از پيامبر اسلام ( صلّي الله عليه وآله ) مي گويند كه ايشان فرمود :
« أحبّوا الله لما يغذوكم من نعمة و أحبّوني لحبّ الله و أحبّوا أهل بيتي لحبّي ( 3 ) ؛ خدا را دوست بداريد . از آن روي كه از نعمت هايش به شما روزي مي دهد و مرا نيز به جهت دوستي خدا دوست بداريد و اهل بيتم را به جهت دوستي من دوست بداريد . »
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . شوري : 23
2 . درّ المنثور ، ج 6 ، ص 7 .
3 . صحيح بخاري ، ج 5 ، صص 101 ـ 100 ، ح 225 .
________________________________________ 10 ________________________________________
اين محبّت از محبت ها جداست * * * حبّ مردان خدا ، حبّ خداست
در روايتي ديگر ، زيد بن ارقم مي گويد : در خدمت رسول خدا ( صلّي الله عليه وآله ) بودم كه ديدم فاطمه زهرا ( عليها السلام ) وارد حجره پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) شد ؛ در حالي كه با او ، دو فرزندش حسن و حسين بودند و علي ( عليه السلام ) نيز پشت سر آنان وارد شد . پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) به آنان نگريست و فرمود :
« مَنْ أَحَبَّ هؤُلاءِ فَقَدْ أَحَبَّني وَمَنْ أَبْغَضَهُمْ فَقَدْ أَبْغَضَني ( 1 ) ؛ هر كس اينان را دوست بدارد ، مرا دوست داشته و هر كس اينان را دشمن بدارد ، مرا دشمن داشته است . »
آري ، از ويژگي هاي عشق و محبت ، همسان سازي محبّ و محبوب است و هر چه محبت ما خالص تر ، ژرف تر و نيرومندتر باشد ، گره گشايي آن نيز حتمي تر است ، از اين رو ، حتي براي اهل سنت هم اهل بيت ( عليهم السلام ) ، الگوهاي ارزشي اند .
از عايشه همسر رسول الله ( صلّي الله عليه وآله ) پرسيدند : كدامين شخص از زنان ، نزد رسول خدا ( صلّي الله عليه وآله ) محبوب تر بوده است ؟ گفت : فاطمه . پرسيدند : از مردان ؟ گفت : همسرش . ( 2 )
درباره امام حسن و امام حسين ( عليهما السلام ) هم در متون
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . تاريخ دمشق ، ج 14 « حسين بن علي بن ابي طالب » ، ص 154 .
2 . سنن ترمذي ، ج 5 ، ص 701 ، ح 3874 .
________________________________________ 11 ________________________________________
روايي اهل سنت آمده است كه پيامبر اكرم ( صلّي الله عليه وآله ) فرمود :
« هَذانِ أَبْناي الْحَسَنُ وَالْحُسَين ؛ اللَّهُمَّ إنّي أُحِبُّهُما ؛ اللّهُمَّ فَأَحِبَّهُما وَأَحِبَّ مَنْ يُحِبُّهُما ( 1 ) ؛ اين دو فرزندان من حسن و حسين اند ، بار خدايا ، من آنان را دوست دارم ، تو نيز آنان و هر كس كه آنان را دوست دارند را دوست بدار ! »
نيز فرمود :
« أَلْحَسَنُ وَالْحُسَيْنُ رَيْحانَتاي ( 2 ) ؛ حسن و حسين ، دو دسته گل من هستند . »
از آن چه گفته شد ، درمي يابيم كه در صدف تاريخ ، فروغ مرجان هاي خاندان رسالت ، روشناي جان و جهان است . آنان ، برگزيده هاي روزگارند و تجسّم صبر و اخلاص ، چشمه هاي جود و سخا ، كوه حلم و بردباري و جلوه هاي هيبت و جلال .
كساني كه مي پندارند بي دلالت معصوم ، از هدايت قرآني برخوردارند و راه به جايي مي برند ، سخت در اشتباهند . بايد دانست كه انسان هاي هادي پس از پيامبر خاتم ، همان كسانند كه در حديث ثقلين ، در كنار قرآن كريم ، سفارش به تمسّك به آنها شده ايم .
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . صحيح بخاري ، ج 5 ، صص 101 ـ 100 ، ح 225 .
2 . همان ، ص 656 ؛ مسند احمد ، ج 2 ، ص 446 .
________________________________________ 12 ________________________________________
از چهره هاي فروزان اهل بيت ( عليهم السلام ) ، علم و معرفت مي تابد و بوي عطرشان ، فضاي جان ها را مي نوازد . آنان ، رُباينده دل هاي شيفته ولايت مدارند و بر دل هاي دوست داران حكومت مي كنند . پناهگاه جان هاي شيدا و دردمندان و دلسوختگانند . سخاوت باران دارند ، كرامت دريا و زلالي آب و راه گشاي دشواري ها و پيچيدگي هاي فكري ، فقهي و اعتقادي امتند .
ما كه از باده عشق آنان سرمستيم و دلداده حرف ها ، دعوت ها ، راه ها و هدف هاي اين حقايق روشنيم ، رستگاري ابدي ما ، در پناه هم جواري با آنان است . آنها كه فروردين جان هايند و بهارِ ايمان هاي فرسوده ؛ طراوت انديشه هاي مرده اند و شكوفاننده غنچه هاي انديشه . از تابش گفتار و بارش كردارشان ، دل هاي افسرده جان مي گيرند و راهِ هدايت مي پيمايند .
صولت فاطمي ، شجاعت علوي ، بردباري حسني ، فداكاري حسيني ، عبادت عابديني ، علوم باقري ، مأثورات جعفري ، صبر كاظمي ، روضه رضوي ، تقواي تقوي ، نقابت نقوي ، هيبت عسكري و عدالت مهدوي ، دوست پرور و دشمن كوب است و چگونه بودن و چگونه زيستن را مي آموزد .
فضيلت هاي گران بهاي آنان در متون اهل سنت نيز گويا و رسايند و نشان از عمق ارادت شيفتگان به خاندان رسالت دارند . محدّثان ، مفسّران ، متكلّمان ، فقيهان و در
________________________________________ 13 ________________________________________
يك كلام انديشمندان جهان اسلام و پيشوايان مذاهب ، به شيوه هاي گوناگون ، دل باختگي و ارادت خويش را به خاندان پاك پيامبر خاتم ( صلّي الله عليه وآله ) ابراز داشته اند . از آن جمله ، گفته حاكم نيشابوري در « المستدرك علي الصحيحين » از زبان ابن عباس به نقل از پيامبر گرامي اسلام ( صلّي الله عليه وآله ) است كه فرمودند :
« ستارگان آسمان ، مايه حفظ و امنيت اهل زمين از غرق شدن و اهل بيت من ، مايه حفظ و امنيت امتم از اختلاف هستند ؛ وقتي قبيله اي از عرب با آنان مخالفت كند ، دچار اختلاف گشته و در حزب شيطان داخل مي گردد . » ( 1 )
در اين ميان ، كتيبه هاي گوياي محبت و مودّت اهل بيت ( عليهم السلام ) اگر از زبان اهل سنت به تصوير كشيده شود ، خواندني است ، چه اين كه :
خوش تر آن باشد كه حسن دلبران * * * گفته آيد در حديث ديگران
هر چند درباره دوستي با اهل بيت ( عليهم السلام ) ، بسيار گفته اند و نوشته اند ؛ ولي به گفته مولوي :
گر بريزي بحر را در كوزه اي * * * چند گنجد قسمت يك روزه اي
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . مستدرك ، ج 3 ، كتاب معرفة الصحابة ؛ صواعق المحرقة ، ص187 ؛ ذخائر العقبي ، ص 17 ؛ فيض القدير ، ج 6 ، ص 297 .
________________________________________ 14 ________________________________________
اين بار ، نگارنده ، تحفه اي براي راهيان سفر حج فراهم كرده است ؛ هر چه هست ، رشحه اي از درياي كرامت و فضايل اهل بيت از زبان عالمان و راويان اهل سنّت است كه با فضاسازي و نقل به مضمون مناسب در قالب داستان ، ارايه شده است . و البته نشايد كه با اين وجيزه ، حتي سر انگشتان را تر كرد ؛ چه آن كه درياي فضايل آنان را عمق و انتهايي نيست و كسي را توان دست يابي به آن نمي باشد .
________________________________________ 15 ________________________________________
معصوم نخست
حضرت محمد ( صلّي الله عليه وآله )
حضرت محمد بن عبدالله ( صلّي الله عليه وآله ) ، در سپيده دم روز جمعه ، 17 ربيع الاول عام الفيل ، برابر با سال 570 ميلادي در مكه به دنيا آمد . پيش از تولد ايشان ، پدرش عبدالله در 25 سالگي ، در مدينه از دنيا رفته بود . محمد ( صلّي الله عليه وآله ) در 25 سالگي با خديجه دختر خُوَيلد آشنا شد و پس از يك سفر تجاري به شام ، در همان سال با وي ازدواج كرد . در 40 سالگي به پيامبري مبعوث شد و در 53 سالگي ، وارد يثرب شد و پس از فراز و نشيب هاي فراوان ، در سال يازدهم هجري ، پس از بازگشت از حج بيت الله الحرام به مدينه ، در بيست و هشتم ماه صفر ، در 63 سالگي ، ديده از جهان فرو بست .
حضرت محمد ( صلّي الله عليه وآله ) نمونه عقل و كمال ، سرچشمه حكمت و جلال ، مظهر دانش و اسوه پرهيزگاري است او انساني معصوم و مصون از خطا و مبرا از لغزش و افضل مخلوقات جهان هستي است . به همين دليل خداوند او را الگوي بني آدم ، براي هميشه حيات قرار داده و فرموده است :
________________________________________ 16 ________________________________________
( لَقَدْ كانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ ) ( 1 ) ؛ براي شما در رسول خدا ( صلّي الله عليه وآله ) نمونه و سرمشق نيكويي براي پيروي است .
سيره و سخن پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) قابل تأمل و داراي تفسير است ، بايد و نبايدهاي زندگي پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) براي مسلمانان درس آموز است بايد در مسير او حركت كرد و به ايشان اقتدا نمود از اين رو آفريدگار هستي مي فرمايد :
( وَ ما آتاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَما نَهاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا ) ( 2 ) ؛ آنچه رسول خدا ( صلّي الله عليه وآله ) به شما مي فرمايد بگيريد و از آنچه شما را باز مي دارد ، دوري كنيد .
مگسل از ختم رسل ، ايام خويش * * * تكيه كم كن بر فن و بر گام خويش
چه زيبا سخني است كلام گرانسنگ ابوالائمه ( عليه السلام ) در پيروي از راه و رسم نبي ( صلّي الله عليه وآله ) كه :
« فَتَأَسَّ بِنَبِيِّكَ الاَْطْيَبِ الاَْطْهَرِ ( صلّي الله عليه وآله ) فَاِنَّ فيهِ اُسْوَةً لِمَنْ تَأَسَّي وَعَزاءً لِمَنْ تَعَزِّي وَاَحَبُّ الْعِبادِ اِلَي اللهِ الْمُتَأَسِّي بِنَبِيِّهِ وَالْمُقْتَصُّ لاَِثَرِهِ ( 3 ) ؛ از پيامبر پاك و پاكيزه ات پيروي كن ، زيرا راه و رسمش ، سرمشقي است براي آن كسي كه بخواهد پيروي كند و مايه فخر و بزرگي است براي كسي كه خواهان بزرگواري است و محبوب ترين بندگان نزد خداوند ، كسي است كه از
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . احزاب : 21
2 . حشر : 7
3 . نهج البلاغه ، خطبه 160
________________________________________ 17 ________________________________________
پيامبرش سرمشق گيرد و گام در جاي قدم او گذارد . »
هر كس اسوه حسنه را بشناسد و از او پيروي نكند ، بي ترديد ، به بيراهه ره مي سپارد و در دنياي زر و زور و تزوير در تاريكستان ناداني و دنياگرايي غوطهور خواهد شد و آن كه بي اسوه طي طريق مي كند ، البته راه به جايي نمي برد . خداوند پيامبر اعظم ( صلّي الله عليه وآله ) را فرستاد تا به سوي حق دعوت كند و گواه رفتار خلق باشد ، پس :
« وَاقْتَدوا بِهَدْيِ نَبِيِّكُمْ فَاِنَّهُ اَفْضَلُ الْهَدْيِ وَاسْتَنُّوا بِسُنَّتِهِ فَاِنَّها اَهْدي السُّنَنِ ( 1 ) ؛ و به راه و رسم پيامبرتان اقتدا كنيد كه بهترين راه و رسم هاست و رفتارتان را با روش پيامبر تطبيق دهيد كه هدايت كننده ترين روش هاست . »
حضرت رسول ( صلّي الله عليه وآله ) اخلاقي والا و رفتاري انساني داشت به طوري كه از عوامل اصلي موفقيّت ايشان در دعوت به توحيد و تعاليم اسلامي به شمار مي آيد . پيامبر گرامي در پرتو تربيت رباني دريافته بود كه سپردن كارها به خداوند و اتكال به ذات الهي ، عامل پيروزي و نجات است . ايشان پيوسته به ياد خدا بود و در دل و زبان به همراه حضرت حق بود . به خواندن قرآن اهميّت ويژه قائل بود و شب ها تا سوره هاي حديد ، حشر ، صف ، جمعه و تغابن را نمي خواند ، نمي خوابيد . با آوايي زيبا قرآن مي خواند و مي فرمود : هر چيز آرايه اي دارد و زينت قرآن ، آواي خوش است . ( 2 )
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . نهج البلاغه ، خطبه 110
2 . صحيح مسلم ، ج 6 ، ص 111
________________________________________ 18 ________________________________________
رسول الله ( صلّي الله عليه وآله ) شب تا صبح را به طور متناوب به عبادت و شب زنده داري مشغول بود ، روح بندگي در سراسر زندگي او مشهود است . اگر با مشكلي مواجه مي شد به نماز پناه مي برد و از آن ياري مي جست . ( 1 )
سيره عملي ايشان نشان دهنده عشق و علاقه شديد ايشان نسبت به روزه است چه اين كه سه روز در ماه روزه مي گرفت ، اولين و آخرين پنجشنبه هر ماه و چهارشنبه نيمه هر ماه . ( 2 )
آن چنان بي تكلّف بود كه وقتي وارد مجلسي مي شد در نزديك ترين جا به محل ورود خود مي نشست و كراهت داشت كسي براي وي به پا خيزد ؛ آن حضرت كارهاي شخصي خود را به ديگران نمي سپرد و آنچه را كه خود مي توانست انجام دهد به ديگران واگذار نمي كرد . اسوه نظم و انضباط بود و نظمي دقيق و الهي بر همه شئون رفتاري وي سايه افكنده بود .
ساده زيستي برايش يك اصل بود ، روش وي در خوراك ، پوشاك ، مسكن و برخورد با افراد ، سادگي و كم مئونگي بود ، نسبت به بندگان خدا دلسوز بود ، سخنش همراه با تبسمي مليح و دلنشين بود ، بسيار بردبار بود ، اهل عفو و گذشت بود ، زاهد بود ، با اين كه تمام امكانات عمومي هم در اختيارشان قرار داشت . از تشريفات و تجمل گرايي بيزار بود . پيامبر اكرم در كمال مناعت طبع و استغناي از مردم قرار داشتند و مي كوشيدند تا ديگران را به
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . در المنثور ، ج 1 ، ص 67
2 . اقبال الاعمال ، ج 1 ، ص 69
________________________________________ 19 ________________________________________
ساده زيستي همراه با عزّت دعوت كنند .
از شجاع ترين شخصيت ها در تاريخ بشر است او به تنهايي در برابر جهاني از شرك و كفر قد برافراشت ، جامع علوم اولين و آخرين بود و هرگاه دري از علوم خدادادي خود را به روي ديگران مي گشود ، آنان را به حيرت و شگفتي وامي داشت . حضرت با ملايمت و مدارا توانست دنيا و آخرت مردم را اصلاح كند . همه مردم را به يك چشم مي ديد و يكسان به گفتار همه گوش مي داد و متناسب با زمان و حال مخاطبان سخن مي گفت و ميان ايشان و شنوندگان تفاهم كامل برقرار مي شد . گفتارش نغز و سخنانش حكيمانه بود . از خطاي ديگران چشم پوشي مي كرد . محرومان و مستمندان نزد رسول الله ( صلّي الله عليه وآله ) از احترام خاصي برخوردار بودند .
از ديگر ويژگي هاي اخلاقي حضرت ، وفاي به عهد بود ، ايشان در هر حالي به پيماني كه با دوست و دشمن برقرار مي كرد پاي بند بود و تا زماني كه طرف مقابل نقض عهد نمي كرد بر تعهد خويش استوار بود .
در زمينه اخلاق خانوادگي ، مادر ، نزد رسول الله ( صلّي الله عليه وآله ) از اهميت خاصي برخوردار بود ، به والدين سببي و نسبي احترام مي گذاشت و ديگران را به اين كار تشويق مي كرد . ازدواج را يك كمال انساني و يك سنت محمدي مي دانست در عين حال همسر گزيني بر محور ثروت يا زيبايي منهاي دين داري را نهي مي فرمود .
________________________________________ 20 ________________________________________
با وجود بر عهده داشتن مسئوليت هاي سنگين اجتماعي ، از پذيرفتن مسئوليت در خانواده دريغ نميورزيد و با نشاط ويژه اي به امور خانوادگي همت مي گماشت . همواره به اداي حقوق زنان و پاسداشت شخصيت آنها سفارش مي كرد . حساسيت خاصي به رعايت عدالت ميان فرزندان نشان مي داد و تبعيض و نابرابري را ويرانگر روح و روان فرزند مي دانست .
پيامبر گرامي اسلام در روابط اجتماعي نيز به حفظ حرمت و شخصيت افراد ، بي نهايت توجه داشت . جوانان را قدر مي نهاد و به خواسته هاي آنان توجه داشت و به آرمان خواهي آنان توجه مي كرد . جوانان را به احترام نهادن به كهن سالان تشويق مي كرد . محبوب ترين خانه ها را در نزد خداوند ، خانه اي مي دانست كه در آن به يتيمي احترام مي نهند . پيشبازي از ميهمان را وظيفه ميزبان مي دانست ، با خويشاوندان خود مي پيوست بي آنكه آنان را بي جهت بر ديگران برتري دهد . حضرت وسيله نزديك شدن به خداوند را دوست داشتن مسكينان و خدمت به آنان اعلام مي نمود .
از صفات برجسته پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) آن بود كه خدمات افراد را هر چند كوچك بوده و سال ها از آن گذشته بود ، ناديده نمي گرفت . بال عطوفت خود را زيرپاي پيروانش مي گستراند .
مسلمانان را به همكاري و تعاون فرامي خواند ، هرگز
________________________________________ 21 ________________________________________
بدي را با بدي پاسخ نمي داد ، بلكه از بدي هاي مردم درمي گذشت و با مهرباني و حوصله بسيار ، اشتباه ديگران را اصلاح مي كرد . او حتي نسبت به كساني كه زمينه هدايت را از كف داده بودند و در برابر حق سركشي مي كردند و دشمن سرسخت آرمان هاي رسول الله ( صلّي الله عليه وآله ) به شمار مي رفتند ، خود را مسئول مي دانست .
رسول الله ( صلّي الله عليه وآله ) حفظ توازن را در امور معاش و معاد و نيازهاي روح و بدن لازم مي ديد و اجازه نمي داد كسي راه افراط و تفريط بپيمايد .
پيامبر اعظم ( صلّي الله عليه وآله ) در مسائل فردي و شخصي ، نرم و ملايم بود ولي در مسائل اصولي و مسئوليت هاي اجتماعي ، نهايت درجه صلابت را داشت . نسبت به حيف و ميل بيت المال به شدت واكنش نشان مي داد و هيچ مسامحه اي را حتي به اندازه سر سوزن برنمي تابيد . ايشان در اين مسائل ، نسبت به دوستان و اصحاب خويش شدت عمل بيشتري داشت .
هيچ گاه زير بار ستم نرفت بلكه همواره كوشيد تا از مظلوم دفاع كند و حق او را بستاند . حق گرايي و سازش ناپذيري در برهه هاي حساس زندگي پيامبر اعظم ( صلّي الله عليه وآله ) نمود ويژه اي داشت .
درايت و تدبير رسول الله ( صلّي الله عليه وآله ) در حل و فصل مشكلات در نوع خود بي نظير بود . معضلات را چنان با سر انگشت تدبير و داوري حكيمانه خود برطرف مي كرد كه همه را به
________________________________________ 22 ________________________________________
شگفتي وامي داشت . پيامبر رحمت غم ديگران را اندوه خود و شادي آنان را سرور خود مي دانست و در راه زدودن غم ها از هيچ تلاشي فروگذار نمي كرد . نسبت به مردم از سه چيز پرهيز مي كرد ، هرگز كسي را سرزنش نمي كرد ، از او عيب نمي گرفت ، لغزش و عيب هاي مردم را جستوجو نمي كرد .
از ميان همه فضايل اخلاقي رسول گرامي ( صلّي الله عليه وآله ) ، تنها نمونه اي كوچك از متون اهل سنت برگزيده ايم كه در آغاز اين نوشتار ، آن را چراغ راهمان مي سازيم . باشد كه خُلق مان محمدي و سلوك مان سرمدي گردد . و اينك نمونه هايي از آن درياي فضايل را به تصوير مي آوريم .
________________________________________ 23 ________________________________________
ضيافت
« يزيد بن حيان » به دوست قديمي اش « حُصين بن سبره » رسيد . از ديدارش شادمان بود ، آخر مدت ها او را نديده بود . گرم گفت و گو بودند كه شبحي از دور نمايان شد .
يزيد بن حيان : چه كسي باشد خوشحال تر خواهي شد ؟
حُصين : معلوم است ديگر ! اگر عمر بن مسلم باشد ، جمع سه نفره ما كامل مي شود .
به تدريج سايه به آنها نزديك و نزديك تر شد . با لبخندي دلنشين و هميشگي بر لبانش ، آري همان عمر ابن مسلم بود . سه يار صميمي ، لحظاتي را به خوش گويي سپري كردند و از هر دري سخني گفتند .
حُصين : دوستان ! آيا مايليد به ديدار كسي برويم كه ناگفته هاي فراواني از رسول الله ( صلّي الله عليه وآله ) دارد و مي تواند با روايتي ، ما را در رواق تاريخ ، به پيشگاه ايشان ببرد و سخن پيغمبر خدا را از زبان صحابي باتقوا بشنويم ؟
دوستان حُصين از اين پيشنهاد به وجد آمدند و شادمانه به سوي خانه زيد بن ارقم ، صحابي رسول الله ( صلّي الله عليه وآله ) حركت كردند و كم كم به درب خانه مراد خود رسيدند . از او اجازه ورود خواستند . زيد ، به رسم مهمان نوازي ، به استقبالشان شتافت و برايشان سفره اي بي ريا گسترد .
حُصين : اي پير معرفت ! بر ما منّت نهادي و به
________________________________________ 24 ________________________________________
جسممان غذايي لذيذ و گوارا رساندي . خداوند تو را سر سفره هاي رضوان بنشاند ؛ اينك از تو مي خواهيم كه از روح مان نيز پذيرايي كني !
زيد بن ارقم : اي پسر برادر ! به خدا سوگند سالخورده ام و عمرم سپري شده است . توان آن چناني ندارم ؛ آن چه مي دانستم به شما رساندم . اينك سوغات جديدي برايتان ندارم ، زيرا پاره اي از آنها را كه از پيامبر خدا ( صلّي الله عليه وآله ) شنيده ام ، از ياد برده ام !
يزيد : اي زيد ! در طول زندگي ، بهره زيادي نصيبت شده است ؛ رسول خدا را ديده و از او احاديث فراواني شنيده اي ؟ همراه پيامبر خدا جنگيده اي و پشت سرش نماز خوانده اي . بهره ات فراوان است ؛ فروتني مكن و بگذار كلامت را گوش در گوش و زبان در زبان ، به حافظه تاريخ بسپاريم !
زيد : حال كه اصرار ميورزيد ، بگذاريد كمي تأمل كنيم ؛ آن گاه با خوشحالي گفت : روزي رسول الله ( صلّي الله عليه وآله ) در مكاني ميان مكه و مدينه به نام « خُم » ، براي ما خطبه خواند سپس خدا را حمد و ثنا گفت و پندگويي و يادآوري كرد . آنگاه فرمود :
« اي مردم ! همانا من بشري هستم و مانند همه ، مرگ و زندگي دارم . نزديك است كه فرستاده پرودگار ، به سراغم آيد و به سوي عالم علوي پر گشايم و از ميان شما بروم . من مي روم ؛ ولي دو چيز گران بها در بين شما به يادگار مي گذارم ؛ كتاب خدا كه سرشار از نور و هدايت است ؛ پس به آن روي آوريد و از آن جدا نشويد و آن گاه تشويق و
________________________________________ 25 ________________________________________
ترغيب فراوان به قرآن نمود . پس از آن فرمود : گوهر گران سنگ ديگر ، اهل بيتم هستند . درباره اهل بيتم ، خدا را براي تان ناظر مي گيرم . به حقيقت به اين دو چيز گران بها چنگ بزنيد و تا زماني كه اين هر دو در دستان شماست ، گمراه نمي شويد . يكي ، بزرگ تر از ديگري است و آن ، كتاب خداست كه رشته اي است از آسمان تا زمين و ديگري ، اهل بيتم ؛ كتاب خدا و اهل بيتم از هم جدا نمي شوند تا در كنار حوض كوثر بر من وارد شوند . بنگريد پس از من ، با آن ها چگونه رفتار مي كنيد . » ( 1 )
گل لبخند بر لبان سه يار ديرين شكفته شد .
عمر بن مسلم : اي زيد ! از تو سپاس گزارم كه خانه دل ما را به نگيني چنين گران بها آذين بستي !
زيد كه از شادي آنان به وجد آمده بود ، با خود فكر مي كرد عمر طولاني هم با وجود همه سختي ها و دشواري هاي جسماني ، اين سود را دارد كه رشته هاي محبّت و مودّت را ميان پيشينيان و آيندگان مي تند . شايد آرزو مي كرد اگر عمر دراز از چنين فوايدي برخوردار است ، چند صباحي ديگر در دنيا مهمان باشد ؛ شايد بتواند امتداد سخن خود را در نوشته ابن حجر هيثمي ببيند ؛ آن گاه كه مي نويسد :
« كساني كه پيامبر خدا به پيروي از آنها دستور داده ، بي ترديد ، عارف به كتاب خدا و سنت رسول اند ؛ زيرا به فرموده آن حضرت ، تا كنار حوض از قرآن
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . صحيح مسلم ، شرح نووي ، ج 15 ، ص 179 ؛ سنن تزمذي ، ج 2 ، ص 308 ؛ مسند احمد ، ج3 ، ص 17 ؛ حلية الاولياء ، ج 1 ، ص 355 .
________________________________________ 26 ________________________________________
جدايي ناپذيرند و احاديث مبتني بر تشويق و ترغيب به تمسّك اهل بيت ( عليهم السلام ) ، به وجود استمرار تمسّك به آنان تا روز قيامت اشاره دارند ، همان گونه كه كتاب عزيز نيز چنين است . »
ابن حجر در پايان مي نويسد :
« سزاوارترين كس از اهل بيت ( عليهم السلام ) براي تمسّك به او ، پيشوا و عالم اهل بيت ، علي بن ابي طالب كرّم الله وجهه است . » ( 1 )
سه يار همراه از اين كه در كنار صحابي بزرگ رسول الله ( صلّي الله عليه وآله ) ره توشه اي از محبت اهل بيت ( عليهم السلام ) برچيده بودند ، شادمان بودند و خداوند را شاكر كه بهترين غذاي روحي ، از زبان زيد بن ارقم به آنان بخشيده شده بود . حالا ديگر ضربان قلب آنان با عشق و محبت به اهل بيت ( عليهم السلام ) مي تپيد . با سكوتي معنا دار ، دوباره چشم به لبان لرزان پيرمرد دوختند ؛ اما اين بار ديگر انتظارشان به درازا كشيد و سخني از لبان خشك صحابي برنيامد ؛ انگار ديگر ياراي سخن گفتن ندارد !
حُصين : برخيزيم و بيش از اين اسباب زحمتش را فراهم نكنيم .
زين بن ارقم با لبخندي ، رضايت خود را از تصميم آنان اعلام مي كند . هنگام بيرون رفتن ، صداي يزيد از سرداب خانه شنيده مي شود كه مي گويد : اي صحابي بزرگ ! اين بار ديدار ما به درازا نمي انجامد . . .
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . صواعق المحرقه ، ص 151 .
________________________________________ 27 ________________________________________
پيامبر رحمت و عطوفت
پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) باخبر بود كه در ميان قبيله طي ، بت بزرگي هست كه هنوز گروهي آن را مي پرستند ؛ از اين رو ، فرمانده خردمند و ورزيده خود حضرت علي ( عليه السلام ) را با صد و پنجاه سواره نظام ، مأمور تخريب بت خانه آن قبيله كرد . علي ( عليه السلام ) مي دانست كه قبيله طي ، در برابر سربازان اسلام ، ايستادگي خواهند كرد و كار ، بدون جنگ ، فيصله نخواهد يافت . پس سحرگاهان ، بر نقطه اي كه بت در آنجا قرار داشت حمله برد و با موفقيّت كامل ، گروهي از مقاومت كنندگان را دستگير و به حضور پيامبر اكرم ( صلّي الله عليه وآله ) به مدينه برد و گروهي نيز گريختند .
عديّ بن حاتم كه بعدها در شمار مسلمانان مبارز و مجاهد درآمد و رياست آن منطقه را پس از پدر جوانمردش حاتم به عهده داشت ، موضوع فرار خود را چنين شرح مي دهد :
من پيش از اين كه اسلام بياورم ، فردي مسيحي بودم كه بر اثر تبليغات منفي كه درباره پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) انجام گرفته بود ، كينه اش را در دل داشتم . از پيروزي هاي وي در سرزمين حجاز ، بي خبر نبودم و يقين داشتم كه روزي موج اين قدرت ، به سرزمين طي هم خواهد رسيد . براي اين كه به دست سربازان پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) اسير نشوم ، به غلامان خود دستور دادم كه شتران تندرو و رهواري را آماده حركت سازند
________________________________________ 28 ________________________________________
تا هرگاه خطري پيش آمد ، بي درنگ راه شام را در پيش گيرم .
روزي يكي از غلامان من وارد شد و زنگ خطر را به صدا درآورد و من بي درنگ همراه همسر و فرزندانم ، به سوي شام كه مركز مسيحيت در شرق بود ، رهسپار شدم ؛ ولي خواهرم در ميان قبيله باقي ماند و به اسارت درآمد . . .
بقيه ماجرا را از زبان خواهر عُدي بن حاتم بشنويم :
پس از اسارت و ورود به مدينه ، روزي پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) براي اداي نماز در مسجد ، از كنار خانه اسيران مي گذشت . فرصت را مغتنم شمردم و در برابر پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) ايستادم و به وي گفتم : يا رسول الله ، پدرم درگذشته سرپرستم بود و از من حفاظت مي كرد . اينك بر من منّت بگذار و مرا به كفيلم برسان .
پيامبر فرمود : كفيل تو چه كسي است ؟
گفتم : برادرم عديّ بن حاتم .
فرمود : همان شخص كه از خدا و رسول او به سوي شام گريخت ؟ پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) اين جمله را فرمودند و راه مسجد را پيش گرفتند .
فردا نيز عين همين گفت و گو ميان من و پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) تكرار شد و به نتيجه نرسيد .
روز سوم كه از گفت و گو با پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) نااميد بودم ، تصميم داشتم كه ديگر درخواستي نكنم ؛ ولي هنگامي كه رسول الله ( صلّي الله عليه وآله ) از همان نقطه مي گذشت ، جواني را پشت سر او ديدم كه به من اشاره مي كند تا برخيزم و سخنان ديروز را تكرار كنم . من نيز برخاستم و سخنان روز گذشته را در حضور پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) تكرار كردم . ايشان در پاسخم فرمود : براي
________________________________________ 29 ________________________________________
رفتن شتاب مكن ، من تصميم گرفته ام كه فردا تو را همراه اميني به زادگاهت بازگردانم .
عُدَي : آن جواني كه پشت سر پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) راه مي رفت ، علي بن ابي طالب ( عليه السلام ) بود . طبق وعده رسول الله ( صلّي الله عليه وآله ) كارواني كه در ميان آنها از خويشاوندان ما نيز وجود داشت ، به سوي شام مي رفت و خواهرم از پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) خواسته بود تا با اين كاروان به شام بيايد و به ما بپيوندد . پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) نيز پذيرفته و مبلغي هم به عنوان هزينه مسافرت و مركبي راهوار و مقداري لباس در اختيارش نهاده بود .
من در شام ، در خانه خود نشسته بودم ؛ ناگهان ديدم شتري با كجاوه ، در برابر منزلم زانو زد ؛ ديدم خواهرم است ، او را به خانه بردم .
خواهرم ، زن فهيم ، عاقل و خردمندي بود . روزي با وي درباره پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) گفت و گو كردم و گفتم ، نظر تو درباره او چيست ؟
گفت : در ايشان فضيلت هاي بسيار عالي ديدم ، مصلحت مي بينم كه هر چه زودتر با او پيمان دوستي ببندي ؛ زيرا اگر پيامبر باشد ، بي ترديد ، فضيلت از آنِ كسي خواهد بود كه پيش از ديگران به وي ايمان آورده باشد و اگر فرمانرواي عادي باشد ، هرگز از او زياني به تو نخواهد رسيد و از سايه قدرت او بهره مند خواهي بود .
سخنان خواهرم در من اثر كرد . تصميم درست را گرفته و راه مدينه پيش گرفتم . وقتي وارد شهر شدم ، او را در مسجد يافتم . در برابرش نشستم و خود را معرّفي كردم . وقتي مرا شناخت ، از جاي برخاست و مرا همراه خود به خانه برد .
________________________________________ 30 ________________________________________
در راه ، پيرزني جلوي او را گرفت و با وي سخن گفت . ديدم كه او با كمال فروتني به سخنان آن پيرزن گوش مي دهد .
مكارم اخلاق وي ، مرا مجذوب او ساخت . با خود گفتم بي ترديد او فرمانروايي عادي نيست . وقتي وارد خانه اش شدم ، زندگي ساده وي ، بيشتر توجه مرا به خود جلب كرد ؛ تُشكي از ليف خرما در منزل داشت ؛ آن را در اختيار من گذاشت و گفت : روي آن بنشين . شگفتي ام آن گاه بيشتر شد كه ديدم شخص اوّل حجاز ، خود ، روي زمين نشست .
در اين هنگام پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) رو به من كرد و فرمود :
آيا تو به آيين ركوسي نبودي ؟
گفتم : چرا !
فرمود : چرا يك چهارم درآمد قوم خود را به خود اختصاص داده بودي ؛ آيا آيين تو اين اجازه را به تو داده بود ؟
گفتم : خير .
سرم را به زير افكندم و از گزارش هاي غيبي وي ، مطمئن شدم كه او فرستاده خداست .
حضرت فرمود : فقر و تهيدستي مسلمانان ، مانع از اسلام آوردن تو نشود ؛ زيرا روزي فرا خواهد رسيد كه ثروت جهان به سوي آنها سرازير مي شود و كسي نيست كه آن را جمع و ضبط كند ، اگر فزوني دشمن و كمي مسلمانان مانع از ايمان آوردن شماست ، به خدا سوگند ، روزي فرا مي رسد كه بر اثر گسترش اسلام و فزوني مسلمانان ، زنان تنها از قادسيه به زيارت خانه خدا مي آيند و احدي مزاحم آنها نمي شود . ( 1 )
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . مغازي ، ج3 ، صص988 ـ 989 ؛ سيره ابن هشام ، ج2 ، صص 578 ـ 681 .

كتابخانه تخصصي حج > اعتقادات و پاسخ به شبهات > كتيبه هاي محبت - فضائل اهل بیت از زبان اهل سنت

________________________________________ 31 ________________________________________
معصوم دوم
امام علي ( عليه السلام )
حضرت علي ( عليه السلام ) در سيزدهم رجب سال 30 عام الفيل ( 10 سال قبل از بعث پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) ) در داخل خانه كعبه به دنيا آمد . مادرش فاطمه بنت اسد و پدرش ابوطالب نام داشت . در بيست و يكم ماه رمضان سال 40 هجري ، در شهر كوفه ، به درجه شهادت نائل گرديد . قبر مطهرش در نجف اشرف قرار دارد .
مجموع عمر علي ( عليه السلام ) را مي توان به پنج قسمت تقسيم كرد ، نخستين آن پيش از بعثت است كه حدود ده سال و دوره حساس شكل گيري شخصيت اوست ، علي ( عليه السلام ) در اين ده سال تحت تربيت و نظارت رسول رحمت بود . علي ( عليه السلام ) در خطبه قاصعه از اين دوره تربيتي چنين ياد مي كند :
« شما ( ياران پيامبر ) از خويشاوندي نزديك من با رسول خدا و موقعيت خاصي كه در نزد آن حضرت داشتم ، آگاهيد ، مي دانيد كه در ايام خردسالي ، پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) مرا در آغوش مي گرفت و به سينه خود مي فشرد و . . . غذا در دهان من مي گذارد و من همچون بچه اي كه به دنبال مادرش مي رود ، همه جا همراه او مي رفتم ، هر روز يكي از فضايل
________________________________________ 32 ________________________________________
اخلاقي خود را به من تعليم مي كرد و دستور مي داد كه از آن پيروي كنم . ( 1 )
و امّا دومين قسمت از زندگاني علي ( عليه السلام ) را مي توان از بعثت تا هجرت به مدينه جستجو كرد كه حدود سيزده سال است . نخستين افتخار علي ( عليه السلام ) در اين دوران پيشگامي او در پذيرش اسلام است . برادران اهل سنت در اين باره مي گويند : حضرت محمد ( صلّي الله عليه وآله ) روز دوشنبه به نبوّت مبعوث شد و علي ( عليه السلام ) فرداي آن روز ( سه شنبه ) با او نماز خواند . ( 2 )
خود حضرت در همان خطبه قاصعه مي گويد : آن روز ، اسلام جز به خانه پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) و خديجه ( عليها السلام ) راه نيافته بود و من سومين نفر آنها بودم . نور وحي و رسالت را مي ديدم و بوي نبوت را مي شنيدم . ( 3 )
پيامبر اسلام به مدت سه سال از دعوت عمومي خودداري نمود و پس از سه سال فرشته وحي نازل شد و به ايشان ابلاغ شد تا دعوت همگاني خود را از طريق دعوت خويشان و بستگان آغاز نمايد .
پس از دعوت رسول خدا ( صلّي الله عليه وآله ) سكوتي مطلق ، آميخته با بهت و حيرت بر همه سايه افكند ، علي ( عليه السلام ) كه در آن روز بيش از 15 سال نداشت سكوت را در هم شكست و برخاست و رو به پيامبر كرد و گفت :
« اي پيامبر خدا من تو را در اين راه ياري مي كنم . »
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . نهج البلاغه ، خطبه 192
2 . استيعاب ، ج 3 ، ص 32
3 . نهج البلاغه ، خطبه 192
________________________________________ 33 ________________________________________
حضرت از او خواست تا سكوت كند . سه بار اين جريان تكرار شد و كسي جز علي ( عليه السلام ) پاسخ رسول خدا ( صلّي الله عليه وآله ) را نداد ، در اين موقع پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) دست خود را بر دست علي زد و فرمود : هان اي خويشاوندان و بستگان من ! علي برادر و وصي و خليفه من در ميان شماست . ( 1 )
در سال سيزدهم بعثت ، ميان پيامبر اكرم و اهل يثرب پيمان عقبه دوم منعقد شد و آنان پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) را به مدينه دعوت كردند . مكيان تصميم به قتل رسول خدا گرفتند و داستان ليلة المبيت شكل گرفت . فرشته وحي ، پيامبر را از نقشه شوم مشركان آگاه ساخت و دستور داد تا ايشان به يثرب هجرت كند . پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) هم نقشه سران قريش را با علي ( عليه السلام ) در ميان گذاشت و فرمود : امشب در بسترم بخواب و آن پارچه سبزي را كه من هر شب بر روي خود مي كشيدم ، بر روي خود بكش تا تصور كنند كه من در بستر خفته ام . علي ( عليه السلام ) شجاعانه و صادقانه بجاي رسول الله در بستر خوابيد و دشمنان هم طرفي نبستند . قرآن مجيد اين فداكاري بزرگ علي ( عليه السلام ) را در تاريخ اسلام با كريمه قرآني جاودانگي بخشيد و فرمود : بعضي از مردم با ايمان همچون علي ( عليه السلام ) در ليلة المبيت به هنگام خفتن در جايگاه پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) جان خود را براي كسب خشنودي خدا مي فروشند و خداوند نسبت به بندگانش مهربان است . ( 2 )
مفسران مي گويند اين آيه درباره فداكاري بزرگ
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . الكامل في التاريخ ، ج 2 ، ص 63
2 . بقره : 207
________________________________________ 34 ________________________________________
علي ( عليه السلام ) در ليلة المبيت نازل شده است . ( 1 )
خود حضرت نيز در شوراي شش نفري كه به دستور عمر براي تعيين خليفه تشكيل گرديد با اين فضيلت بزرگ بر اعضاي شورا احتجاج كرد و فرمود : شما را به خدا سوگند مي دهم آيا جز من چه كسي در آن شب پرخطر كه پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) عازم غار « ثور » بود ، در بستر او خوابيد و خود را سپر بلا نمود ؟ ! همگي گفتند : كسي جز تو نبود . ( 2 )
و امّا دوره سوم زندگي حضرت امير از هجرت تا وفات پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) بود در اين دوره بود كه علي ( عليه السلام ) در عقد اخوت به افتخار برادري حضرت رسول ( صلّي الله عليه وآله ) نايل آمد . پس از آن كه براي هر يك از حاضران برادري تعيين گرديد ، علي ( عليه السلام ) كه تنها مانده بود ، با چشمان اشكبار به حضور پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) عرض كرد : بين من و كسي پيوند برادري برقرار نساختي . 39پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) فرمود : تو برادر من در دو جهان هستي . ( 3 )
در اين دوران شاهد فداكاري هاي بزرگ حضرت در جبهه هاي جنگ هستيم . پيامبر اسلام ( صلّي الله عليه وآله ) پس از هجرت به مدينه ، بيست و هفت غزوه با مشركان و يهود و شورشيان داشت كه علي ( عليه السلام ) در بيست و شش غزوه شركت داشت و تنها در غزوه تبوك به علت حساسيت شرايط كه بيم آن مي رفت منافقان در غياب پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) در مركز حكومت اسلامي ، دست به توطئه بزنند ، به دستور
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . شرح نهج البلاغه ، ج 13 ، ص 262
2 . خصال ، ج 2 ، ص 560
3 . مستدرك علي الصحيحين ، ج 3 ، ص 14
________________________________________ 35 ________________________________________
پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) در مدينه ماند . در جنگ هاي احد ، بدر ، خندق و ساير غزوات نقش تعيين كننده اي داشت .
پس از رحلت حضرت رسول ( صلّي الله عليه وآله ) علي ( عليه السلام ) شايسته ترين فرد براي اداره امور جامعه اسلامي بود و در حوزه اسلام جز پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) هيچ كس از نظر فضيلت ، تقوا ، بينش فقهي ، جهاد و كوشش در راه خدا و ساير صفات عالي انساني به پايه علي ( عليه السلام ) نمي رسيد . به دليل همين شايستگي ها ، آن حضرت بارها به دستور خدا و توسط پيامبر اسلام ( صلّي الله عليه وآله ) به عنوان رهبر آينده مسلمانان معرفي شده بود كه از همه آنها مهم تر جريان « غدير » است ، از اين نظر انتظار مي رفت كه پس از رحلت پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) بلافاصله علي ( عليه السلام ) زمام امور را در دست گيرد و رهبري مسلمين را ادامه دهد ، امّا عملا چنين نشد و امام بر سر دو راهي سرنوشت ساز ، سكوت يا قيام و احقاق حق قرار گرفت . خود حضرت در خطبه شِقْشِقيه درباره اين اوضاع مي فرمايد :
« من رداي خلافت را رها ساختم و دامن خود را از آن درپيچيدم ، در حالي كه در اين انديشه فرو رفته بودم كه آيا با دست تنها بپاخيزم و يا در اين محيط پرخفقان و ظلمتي كه پديد آورده اند ، صبر كنم ؟ محيطي كه پيران را فرسوده ، جوانان را پير و مردان با ايمان را تا واپسين دم زندگي به رنج وامي دارد . ( عاقبت ) ديدم بردباري و صبر ، به عقل و خرد نزديك تر است ، لذا شكيبايي ورزيدم ولي به كسي مي ماندم كه خار در چشم و استخوان در گلو دارد ، با چشم
________________________________________ 36 ________________________________________
خود مي ديدم ميراثم را به غارت مي برند . » ( 1 )
مهم ترين فعاليت هاي امام ( عليه السلام ) در دوران خلفا ، عبادت و بندگي خدا ، تفسير قرآن ، پاسخ به پرسش هاي دانشمندان ملل جهان ، بهويژه يهود و مسيحيان و بيان حكم شرعي رويدادهاي نوظهور كه در اسلام سابقه نداشت ، كار و كوشش براي تأمين زندگي و مشاوره مورد اعتماد به خلفا در مسائل سياسي و علمي است و مرحله پاياني زندگي حضرت كه از خلافت تا شهادت است . خلافت و زمامداري علي ( عليه السلام ) كه سراسر عدل و دادگري و احياي سنت هاي اصيل اسلامي بود ، بر گروهي سخت گران آمد و صفوف مخالفي در برابر حكومت او تشكيل گرديد ، اين مخالفت ها سرانجام به نبردهاي سه گانه با « ناكثين » « قاسطين » و « مارقين » منجر گرديد و اين چنين بود كه آن يگانه دهر را به رضا و رضوان الهي متصل ساخت ، امّا حب علي ( عليه السلام ) در دل هاي محبان آن حضرت جاودانه ماند .
از سلمان فارسي درباره علي ( عليه السلام ) سؤال شد ، گفت : من از رسول خدا ( صلّي الله عليه وآله ) شنيدم كه فرمود : « همواره با علي بن ابي طالب همراه باشيد ، او مولاي شماست او را دوست بداريد ، او بزرگ شماست از او پيروي كنيد . او داناترين شماست ، او را گرامي بداريد ، او شما را به بهشت رهنمون است ، پس عزيزش بداريد ، هرگاه شما را خواند ، اجابتش كنيد و هرگاه فرمان داد فرمان بريد . آن گونه كه مرا دوست داريد او را
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . نهج البلاغه ، خطبه 3
________________________________________ 37 ________________________________________
دوست بداريد و آن گونه كه مرا گرامي مي داريد او را نيز عزيز بداريد بدانيد آن چه من درباره علي ( عليه السلام ) به شما گفته ام ، جز به دستور پروردگارم ـ جَلّتْ عَظَمَتُهُ ـ نبوده است . » ( 1 )
رسول گرامي اسلام ( صلّي الله عليه وآله ) در سخني ديگر مي فرمايد : « اي علي ! مَثَل تو در قرآن ، مثل سوره ( قُل هُوَ اللهُ احد ) است ، هر كس اين سوره را يك بار بخواند ، گويا يك سوم قرآن را خوانده است و اگر آن را دو بار بخواند ، گويا دو سوم قرآن را خوانده است ، چنان چه آن را سه بار بخواند ، گويا همه قرآن را خوانده است و تو يا علي ! هر كس تو را به قلبِ خود دوست داشته باشد ، يك سوم ايمان را داراست و اگر تو را به قلب و زبانش دوست بدارد به دو سوم ايمان دست يافته است چنان چه به قلب و زبان و عمل خويش با تو دوستي كند ، همه ايمان را در خود گرد آورده است .
اي علي ! سوگند به خدايي كه مرا به حق ، به عنوان نبيّ ، برگزيده است ، اگر اهل زمين ، تو را مثل اهل آسمان دوست مي داشتند ، خداوند هرگز احدي از آنان را به آتش دوزخ ، عذاب نمي كرد . » ( 2 )
حضرت فاطمه ( عليها السلام ) نيز حب علي ( عليه السلام ) را عامل سعادت و خوشبختي انسان مي شمارد و مي فرمايد :
« اِنَّ السَعيدَ كُلَّ السَّعيدِ حَقَّ السّعيدِ مَنْ أَحَبَّ عَلِيّاً في حَياتِهِ و بَعْدَ مَوْتِهِ ( 3 ) ؛ نيك بختِ سراسر
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . فرائد السمطين ، ج 1 ، ص 78 ، ح 45
2 . مناقب ، خوارزمي ، ص 246
3 . ينابيع المودّه ، ص 213
________________________________________ 38 ________________________________________
نيك بخت ، كسي است كه علي ( عليه السلام ) را در هر حال ( مرگ و زندگي ) دوست بدارد . »
علي ( عليه السلام ) وجود ارزش مندي است كه همه ارزش هاي خاكي و افلاكي را در خود گرد آورده است ، ارزش هاي علي ( عليه السلام ) ارزش هايي نيستند كه با امور محسوس و مادي برابر بوده و جايگزين داشته باشند . علي ( عليه السلام ) انساني كامل ، رهبري آگاه و وارسته ، خيرخواه و خستگي ناپذير ، جنگ جويي دلير ، عابدي عاشق ، عارفي شيدا ، سرپرستي دلسوز ، تكيه گاهي مطمئن ، پدري نمونه ، همسري شايسته و نخستين جانشين بي نظير نبوت است . در اين مقال كوتاه ، درياي فضايل علي ( عليه السلام ) نمي گنجد . تنها نمي از يمي و قطره اي از درياي بيكران فضايل علي ( عليه السلام ) را به رشته تحرير آورده ايم .
________________________________________ 39 ________________________________________
هارونِ رسول الله ( صلّي الله عليه وآله )
راستي با كدامين واژه مي توان به توصيف آفتاب نشست ؟
اخلاص او آن گاه كه در بحبوحه كارزار ، برخاست [ تا مبادا ذره اي شائبه نفساني در آن باشد ] معنا گرفت ؛ چون به همراه همسر و فرزندانش ، افطار خود را سه شب پياپي به مسكين و يتيم و اسير بخشيد ، خودخواهي ها رخت بربست و دگرخواهي ، معنا و مفهومي تازه يافت ؛ آن شب كه ضربه شمشير ابن ملجم بر فرق نازنينش نشست ، عفو و گذشت در برابرش به زانو درآمد ،
علي ( عليه السلام ) ، اقيانوسي است كه كرانه اش ، سراسر هستي را پوشانيده است و خورشيد محبت علي ( عليه السلام ) ، روشناي دل هاي عاشقان و نورافشان پرده هاي زمان است .
فضيلت هاي او بي شمار است و كسي را ياراي شمردن همه آنها نيست . آيا اين سخن رسول الله ( صلّي الله عليه وآله ) را شنيده اي كه به علي ( عليه السلام ) فرمود :
« مقام و منزلت تو نسبت به من ، همان مقام و منزلت هارون به موسي است ؛ جز اين كه ، پيامبري ، پس از من نخواهد آمد . »
اين سخني بود كه بارها به گوش « سعيد بن مسيب » خورده بود ؛ ولي او دوست داشت اين حديث را از « سعد »
________________________________________ 40 ________________________________________
بشنود ؛ همان كسي كه بي واسطه اين روايت را از رسول الله ( صلّي الله عليه وآله ) شنيده و به حافظه تاريخ سپرده بود .
او به مردم رسانده بود كه در آستانه جنگ تبوك ، پيامبر گرامي اسلام ( صلّي الله عليه وآله ) بر آن شد تا خودش فرماندهي لشكر را برعهده بگيرد ؛ از اين رو در فكر جانشيني شايسته براي خود در مدينه بود تا با درايت و تدبير ، امور مدينه را در نبود ايشان ، عهده دار شود . كسي جز علي ( عليه السلام ) را شايسته اين مهم نيافت ؛ پس به ايشان فرمود :
« علي جان ! مي خواهم تو را جانشين خود در مدينه قرار دهم تا در نبود من ، مركز فرماندهي اسلام ، در دستان با اقتدار تو باشد و كسي به آن طمع نكند » .
سراسر وجود علي ( عليه السلام ) ، از شوق حضور در جهاد پُر بود و دوست داشت چون همشيه ، پيشاپيش سپاه اسلام ، بر دشمن زبون بتازد و از ثواب جهاد بهره مند شود و شايد هم به پوشيدن لباس سرخ شهادت مي انديشيد ؛ همان دغدغه اي كه در جنگ احد نيز پس از پذيرش زخم هاي فراوان و نرسيدن به افتخار شهادت ، از رسول الله ( صلّي الله عليه وآله ) خواسته بود .
كمي به فكر فرو رفت و سپس با شرم و آزرمي فراوان ، به آهستگي گفت :
« اي رسول گرامي ! آيا مرا به پاسداري زنان و كودكان مي گماريد ؟ »
رسول رحمت ، لبخندي بر چهره نگران علي ( عليه السلام ) زد و
________________________________________ 41 ________________________________________
آفتاب اين تبسّم ، كافي بود تا قلب و روح مولا را گرم و آرام كند ؛ سپس فرمود :
« آيا دوست نداري منزلتت نسبت به من ، همانند منزلت هارون به موسي باشد ؟ جز اين كه ، بعد از من ، پيامبري نخواهد آمد . » ( 1 )
با اين كه اين واقعه را سعيد بارها از اين و آن شنيده بود ، اما مي خواست از راوي اصلي آن ، يعني « مسعود » هم اين حديث را بشنود . بارها از دوستش « عامر بن سعد بن ابيوقاص » خواست ، هر طور شده ، ترتيب ملاقاتي با پدرش را براي او فراهم كند ؛ ولي هر بار « عامر » ، يا فراموش مي كرد و يا اين كه « سعد » مجال كافي براي پذيرش او نداشت .
سرانجام روزي عامر به سعيد گفت : دوست شفيقم ! زمان ديدار فرا رسيد و پدرم سعد امروز تو را به ميهماني ناهار دعوت كرد .
. . . پس از پذيرايي ، نوبت به پرسش و پاسخ رسيد ، سعيد از سعد اجازه خواست و پرسيد :
« اي سعد ! آيا خودت اين حديث را از پيامبر گرامي اسلام شنيده اي ؟
اين پرسش ، به واكنش ناگهاني سعد انجاميد ؛ چون انتظار شنيدن اين پرسش را از سعيد نداشت ! او روايت را
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . صحيح مسلم ، شرح نووي ، ج 15 ، ص 174 ؛ صواعق المحرقه ، ص 175 .
________________________________________ 42 ________________________________________
آن قدر مسلّم و يقيني مي دانست كه گمان نمي كرد كسي درباره آن ترديد كند . ناراحتي او از اين بود كه هنوز ديرگاهي نگذشته كه اين سخن از لبان مبارك رسول الله ( صلّي الله عليه وآله ) بيرون آمده و كساني كه بي واسطه آن را شنيده اند هم در قيد حياتند و درباره آن چنين ترديد مي كنند ؛ پس فرداها كه شاهدان عيني آن ، رخت سفر به عالم ديگر بربندند ، چه ها كه نخواهند گفت ! از به ياد آوردن ناديده انگاشتن روايت از سوي آيندگان ، ضربان قلبش تندتر مي زد و گرماي زياد ، خون را در رگ هاي بدنش كه با شدّت در حال آيند و روند بودند ، حس كرد . دست هاي لرزان خود را با تندي بر دو گوش خود نهاد و گفت :
« اي سعيد ! كر شوم اگر اين گوش ها ، چنين حديثي را نشينده باشد ! » عرق شرم بر پيشاني سعيد نشست و از شرمندگي ، ديدگانش به پيش پاي سعد خيره شد و غرق در افكار خويش شد . . . » ( 1 )
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . صواعق المحرقه ، ص 72 ؛ صحيح مسلم ، شرح نووي ، ج 15 ، ص174 .
________________________________________ 43 ________________________________________
تك سوار خندق
عمرو بن عبدود ، سومين رزم آور قريش بود . در بدر ، با سپاه اسلام جنگيده و مجروح شده بود و در اثر جراحت ، نتوانست در جنگ اُحد شركت كند ؛ ولي در روز خندق ، چشم اميد سپاه كفر ، به او بود . پيش از همه ، با پرچمي مخصوص به ميدان آمد . آتش غرور و نخوت از سراسر وجودش شعله مي كشيد و تو گويي كه زمين را زير پاي خود موم و نرم مي ديد ! وقتي حسّ نخوت و تكبّرش به اوج رسيد ، گردن افراشت ، صدايش را در گلو انداخت و با آهنگي خشن فرياد زد : « آيا مردي نيست كه با من رو به رو شود » ؟
كسي را ياراي برابري با او نبود . همه مات و مبهوت بودند و تنها دلي كه هيمنه و هيبت الهي بر آن سايه افكنده بود و عمروبن عبدود را خوار و كوچك مي ديد ، جواني دلير و محبوب خدا و رسول ( صلّي الله عليه وآله ) بود ؛ با وقار و سنگين از جاي برخاست و به پيشگاه پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) آمد و اجازه نبرد خواست ! اطرافيان با مشاهده اين همه شجاعت و دليري ، نگاهي از روي تحسين به او انداختند و از اين كه علي ( عليه السلام ) ، غرور به تاراج رفته آنان را به ايشان باز مي گرداند ، شادمان بودند ؛ ولي رسول خدا ( صلّي الله عليه وآله ) به او فرمود :
________________________________________ 44 ________________________________________
« اي علي ! برگرد ! » ، علي ( عليه السلام ) با ناراحتي بازگشت ؛ امّا از اطاعت كردن فرمان رسول خدا ( صلّي الله عليه وآله ) هم خشنود بود .
دگر باره عمرو بانگ زد : « آيا در ميان لشكرتان مردي نيست و نمي خواهد به بهشت پرواز كند ؟ سكوت ، بيابان را فراگرفت و نفس ها در سينه حبس شد و جنگاوران از شدت افسردگي ، به زمين خيره شدند . كسي را ياراي چشم برداشتن نبود ، شرمسار از اين كه چشمشان به ديدگان رسول الله ( صلّي الله عليه وآله ) بيفتد و ياراي پاسخ گويي نداشته باشند .
اين بار هم صداي ريز و درشت قدم ها شنيده شد ؛ آرام به سوي صدا خيره شدند ؛ جوان مرد لشكر اسلام بود ؛ علي مرتضي ! به سوي رسول خدا آمد : « اي رسول خدا ! تمام عزّت و غيرت ما را لگدمال كرد ؛ اگر رخصت دهيد ، پاسخش را بگويم » !
تكرار واقعه و اين بار با تمام علاقه اي كه رسول الله به تك سوار خندق داشت ، به او اجازه ميدان داد و گل از گل حيدر شكفت . . .
عمرو احساس مي كرد كه كسي جرأت رويارويي با او را ندارد ؛ امّا ناگاه ديد تك سواري به سويش پر مي گشايد . ناگهان در خود احساسي غريب كرد . . .
كم كم سوار به او نزديك و نزديك تر شد ، حالا صدايي را به روشني مي شنيد : « شتاب مكن ! بي ترديد آمد كسي كه بدون ناتواني ، پاسخ دهنده صداي توست ؛ كسي كه داراي آگاهي و بصيرت است و راستي ، مايه هر رستگاري است .
________________________________________ 45 ________________________________________
من اميدوارم در پي جنازه ات ، نوحه خواني برپا شود . ضربه سهمگيني بر تو وارد مي شود كه يادش در هنگامه حوادث ، تكان دهنده ، باقي ماند !
هنگامي كه رجزخواني علي ( عليه السلام ) پايان يافت ، عمرو ناباورانه گفت : « تو كه هستي » ؟ علي ( عليه السلام ) فرمود : « منم علي ! »
ـ پسر كه ؟
ـ « پسر عبدمناف ، من علي بن ابي طالبم و شنيدم كه تو با قريش ، پيماني خدايي بستي كه به يكي از دو چيز كه به سوي آن خوانده شوي ، پاسخ مثبت دهي »
عمرو پاسخ داد : آري ! همين گونه است .
علي ( عليه السلام ) فرمود : « يكي از دو چيزي كه از تو مي خواهم اين است كه تو را به خدا و رسول فرا مي خوانم تا اسلام بياوري » .
گفت : « من نيازي به اين ها ندارم » .
علي ( عليه السلام ) فرمود : « حال كه چنين است ، تو را به جنگ تن به تن دعوت مي كنم » !
عمرو ، از اين همه شجاعت و صلابت درشگفت شد . ناگهان احساسي ناشناخته از ترس ، وجودش را فراگرفت . خواست از رويارويي از او پرهيز كند ؛ از اين رو گفت : پسر برادر ! [ با اين جمله مي خواست حضرت را از نظر سني تحقير كند ] چرا اين پيشنهاد را مي كني ؟ من دوست ندارم تو را بكشم ؛ آيا از ميان عموهايت كه از تو بزرگ تر باشند ،
________________________________________ 46 ________________________________________
كسي پيدا نشد ؟ برگرد ! ناخوش دارم كه خون تو را بريزم . »
امام ( عليه السلام ) فرمود : « اما به خدا سوگند ! من دوست دارم خون تو را بريزم » !
عمرو از اين سخن بسيار خشمگين شد و چالاك از اسب به زير آمد و اسب را پي كرد ! گويا شعله اي از آتش شده بود ! به سوي امام علي ( عليه السلام ) خيز برداشت و با تمام توان ، شمشير را بالاي سر برد . علي ( عليه السلام ) هم سپر خود را بالا گرفت . شمشير عمرو به سپري كه از پوست خالص بود ، اصابت كرد و سپر را پاره كرد و شمشير ، داخل سپر باقي ماند و بخشي از آن ، به سر امام ( عليه السلام ) اصابت كرد .
در اين حال ، امام ( عليه السلام ) نيز شمشيرش را با پاهاي عمرو آشنا ساخت ؛ عمرو به زمين غلطيد و گرد و غباري غليظ ، فضاي معركه نبرد را فراگرفت ؛ به گونه اي كه امتداد نگاه لشكريان بريده شده و ديگر نمي توانستند چيزي را ببينند ، دل ها در سينه مي تپيد و هر كدام از سپاهيان ، انتظار پيروزي جنگجوي خود را مي كشيدند .
سپاه اسلام شنيده بودند كه رسول الله ( صلّي الله عليه وآله ) فرمود : « اينك تمام اسلام ، در برابر تمامي كفر قرار گرفته است . » از اين رو ، دست هاي خويش را به سوي خالق هستي گشوده بودند و پيروزي تمام اسلام را مي طلبيدند .
. . . كم كم گرد و غبارها فرو نشست ، فضا روشن شد و ناگهان با ديدن صلابت سرو دلير اسلام ، عليّ مرتضي ( عليه السلام ) ، صداي تكبير از سپاه اسلام برخاست و با شور و شادماني ،
________________________________________ 47 ________________________________________
هر يك از آنها ديگري را در آغوش گرفت و اشك شوق از ديدگانشان جاري شد ؛ احساس كردند عزّت و غرور پايمال شده آنان ، به سويشان بازگشته است . از همه گوياتر ، سخن رسول الله ( صلّي الله عليه وآله ) بود كه فرمود :
« ضربت علي ( عليه السلام ) در روز خندق ، از عبادت جنّ و انس برتر است . . . »
آري ! عمرو بن عبدود ، با پاهايي قطع شده بر زمين افتاده بود و خون ، مانند ناودان از او جاري بود و مردي الهي كه با طمأنينه و وقار به سويش گام برمي داشت و مي خواست او را از زندگي نكبت بارش رهايي بخشد ، بر سينه اش نشست ؛ اما ناگهان چون برقي جهنده برخاست و در اطراف عمرو قدم مي زد و لبان مباركش به گفتارهايي نامفهوم به ترنّم درآمد . . .
سپاهيان ، از دو سو مات و مبهوت بودند و با خود مي انديشيدند كه چه اتفاقي افتاده كه علي ( عليه السلام ) از سينه جنگاورِ جنگاوران دشمن برخاسته و با آرامشي خاص ، در اطراف او قدم مي زند . .
لشكر اسلام ، با خود مي گفتند : « چرا كارش را تمام نمي كنند » ؟ همراهان عمرو مي گفتند : « اي كاش او را واگذارد . . . ! »
لحظات به كندي و سختي مي گذشت ؛ تا اين كه ديگر بار ، علي ( عليه السلام ) بر سينه عمرو نشست و كار او را يكسره كرد و در حالي كه رخسارش ، شاداب و درخشنده بود ، آرام آرام پيش آمد و در آغوش پيامبر رحمت جاي گرفت .
________________________________________ 48 ________________________________________
زره گران بهاي عمرو كه همچنان بر تنش بود ، با تابش خورشيد بر آن ، برقي به فضا مي تابانيد ؛ به گونه اي كه ديدگان هر بيننده اي را خيره مي كرد ، رسم بر آن بود كه در نبرد تن به تن ، شمشير و كلاه خود و زره مغلوب ، غنيمتي بود براي جنگجوي غالب ؛ اما حضرت چنين نكرد و چيزي را از عمرو به غنيمت نگرفت . شگفتي آن گاه شد كه همه آگاه بودند از گران بهايي و كم نظيري زره عمرو و هر كسي دلش مي خواست آن را تصاحب كند ! . . . آنان نمي دانستند كه اين برخورد كريمانه حضرت ، مرهمي خواهد شد بر دل ريش ريش خواهرش « عمره » ؛ وقتي به بالين برادر رسيد و زره پربها در تن برادر ديد ، سروده اي به صحيفه تاريخ ، در عظمت امام ( عليه السلام ) افزود كه :
« اگر كشنده عمرو ، جز او بود ، تا جان در بدن داشتم ، گريه مي كردم ؛ اما كشنده ، كسي است كه نمي توان از او خرده گرفت و از ديرزمان به شرافت و كرامت مشهور بوده است . » ( 1 )
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . مستدرك حاكم ، ج 3 ، ص 32 .

كتابخانه تخصصي حج > اعتقادات و پاسخ به شبهات > كتيبه هاي محبت - فضائل اهل بیت از زبان اهل سنت

________________________________________ 49 ________________________________________
معصوم سوم
حضرت زهرا ( عليها السلام )
فاطمه زهرا ( عليها السلام ) ، بانوي بانوان دو جهان ، عطاي خداوند سبحان ، كوثر پر بهاي قرآن ، همتاي امير مؤمنان علي ( عليه السلام ) است كه در بيستم جمادي الثاني سال دوم يا پنجم بعثت ، در مكه مكرمه به دنيا آمد . پدرش محمد مصطفي ( صلّي الله عليه وآله ) و مادرش خديجه كبرا ( عليها السلام ) و همسرش علي مرتضي ( عليه السلام ) است . پسران او ، امام حسن مجتبي و امام حسين ( عليهما السلام ) و دختران او زينب و امّ كلثوم ( عليهما السلام ) مي باشند .
زمان شهادت او ، سيزدهم جمادي الاولي يا سوم جمادي الثاني سال يازدهم هجري و آرامگاه او در محل نامعلومي در مدينه است .
وجود مقدس فاطمه ( عليها السلام ) محور و مركز آل عباست ، او مادر پيشوايان دين است فرزنداني كه مسلمانان و آدميان بر سفره دانش و معرفت و فضايل آنان خوشه بر مي چينند و منبع خير و بركت فراوان در اعصار و ازمان اند .
رسول گرامي اسلام ( صلّي الله عليه وآله ) در حقش مي فرمايد : فاطمه ، پاره تن من است . هر كس او را به خشم آورد مرا به خشم آورده است . ( 1 )
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . صحيح بخاري ، ج 5 ، ص 83 ، ح 232
________________________________________ 50 ________________________________________
همسرش امام علي ( عليه السلام ) نيز از قول رسول خدا ( صلّي الله عليه وآله ) درباره اش مي فرمايد : بي گمان ، خدا براي خشم تو ، خشم مي كند و براي خشنودي تو ، خشنود مي شود . ( 1 )
او سرور زنان بهشت است و در نزد پدر نيز جايگاهي بس رفيع دارد ، حضرت رسول به وي خوش آمد مي گفت و برايش تمام قد برپا مي ايستاد ، دستش را مي گرفت و مي بوسيد و در جاي خود مي نشانيد . ( 2 )
عادت پيامبر خدا ( صلّي الله عليه وآله ) آن بود كه وقتي به مسافرت مي رفتند آخرين شخصي كه با او خداحافظ مي كردند ، فاطمه بود در بازگشت نيز نخستين فردي كه رسول خدا ( صلّي الله عليه وآله ) به ديدارش مي شتافت ، فاطمه بود . ( 3 )
نام ها و لقب هاي متعدد او ، مانند فاطمه ، زهرا ، بتول ، حورا ، صديقه ، طاهره ، عابده ، عالمه غير معلمه ، ريحانه ، محدّثه ، عذرا ، امّ ابيها ، زهره ، تقيه ، راكعه و غير آن ، هر كدام گوشه اي از فضايل و جلوه اي از شخصيت بي نظير او را مي نماياند به حدي مقام او بالاست كه در روايات ، خشم و رضاي او خشم و رضاي خدا به شمار آمده و از مقام شفاعت در قيامت برخوردار است .
او اولين كسي خواهد بود كه وارد بهشت مي گردد . بهشت مشتاق اوست و به تعبير رسول اكرم ( صلّي الله عليه وآله ) فاطمه زهرا ( عليها السلام ) بوي بهشت مي دهد .
حضرت رسول ( صلّي الله عليه وآله ) به هر كس كه براي خواستگاري فاطمه ( عليها السلام ) مراجعه مي كرد مي فرمود : من در اين باره
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . مستدرك حاكم ، ج 3 ، ص 154
2 . همان .
3 . همان ، ص 156
________________________________________ 51 ________________________________________
منتظر فرمان خداوند هستم . اما هنگامي كه علي ( عليه السلام ) به همين منظور نزد پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) آمد و خواسته اش را مطرح كرد پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) به وي فرمود :
« جبرئيل پيش از وي نزد آن حضرت آمده و به وي گفته ، خداوند تعالي فاطمه را در آسمان به همسري علي ( عليه السلام ) درآورده و فرشتگان را بر آن گواه گرفته است . »
تمام اين ها براي آن بود كه علي ( عليه السلام ) پس از پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) بهترين انسان ها بود و پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) و فاطمه ( عليها السلام ) اين نكته را به خوبي مي دانستند و علي ( عليه السلام ) تنها همسر شايسته فاطمه بود . در اسلام نيز روانيست كه پدر ، دخترش را به مردي كه همشأن او نيست ، به زني دهد . در اين باره مي توان به حديثي كه از امام صادق ( عليه السلام ) روايت شده ، استناد جُست ، آن حضرت فرموده است : اگر خداوند امير مؤمنان ( عليه السلام ) را براي فاطمه نيافريده بود از آدم تا پايين تر از وي همتايي براي فاطمه بر روي زمين وجود نمي داشت ( 1 ) .
حضرت زهرا ( عليها السلام ) در سال هاي پرفراز و نشيب پس از هجرت ، در كنار پدر و همسر ، مدافع اسلام بود . در جنگ هايي كه پيش مي آمد ، گاهي در ميدان هاي نبرد ، براي امدادگري ، كارهاي خدماتي و مداواي مجروحان حضور مي يافت . در عبادت و نيايش و نماز و روزه و دعا و حالات معنوي مقامي بسيار ارجمند داشت .
از امام حسن ( عليه السلام ) منقول است كه : در شب جمعه مادرم را ديدم كه براي عبادت ايستاده بود او همچنان به حالت ركوع و سجود و قيام و قعود بود كه سپيده سرزد ، او براي
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . اعيان الشيعه ، ج 22 ، ص 569
________________________________________ 52 ________________________________________
مردان و زنان مؤمن دعا مي كرد و يكايك آنها را نام مي برد من از او پرسيدم : چرا براي خود دعا نمي كني و براي ديگران دعا مي نمايي ؟ فرمود : پسرم ! نخست همسايه سپس خانه !
فاطمه زهرا ( عليها السلام ) از نظر برخورد شايسته با همسر و زندگي ساده و بي توقّع در كنار او و همدردي و همراهي با تلخي هاي زندگي ، الگوي وفا و صميمت بود . از امام صادق ( عليه السلام ) روايت شده كه فرمود : روزي رسول خدا ( صلّي الله عليه وآله ) به خانه فاطمه ( عليها السلام ) وارد شد ، فاطمه را ديد كه لباسي از پشم شتر در بر كرده است و به دست خويش آرد مي كند و در همان حال به فرزندش شير مي داد . رسول خدا ( صلّي الله عليه وآله ) با ديدن اين منظره گريست و فرمود : دخترم تلخي دنيا را به خاطر شيريني آخرت بچش . فاطمه ( عليها السلام ) گفت : خداوند را براي نعمت هايي كه داده مي ستايم و به خاطر داده هايش ثنا مي گويم ، پس اين آيه نازل شد :
( وَ لَسَوْفَ يُعْطِيكَ رَبُّكَ فَتَرْضي ) ( 1 ) ؛ و به زودي خداوند به تو ببخشد تا راضي شوي . ( 2 )
شيخ صدوق هم از علي ( عليه السلام ) روايت كرده كه فاطمه ( عليها السلام ) آنقدر با مشك آب مي آورد كه بند مشك در سينه اش اثر نهاد و آنقدر دستاس مي كرد كه دستش زبْر شد و پينه بست و آنقدر خانه را مي رُفت كه لباس هايش گردآلود مي شد و آنقدر آتش در زير ديگ مي افروخت كه لباس هايش دودآلود و سياه مي گشت . ( 3 )
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . ضحي : 5
2 . زندگي و سيماي حضرت فاطمه زهرا ( عليها السلام ) ، ص 55
3 . همان ، صص 9 ـ 57
________________________________________ 53 ________________________________________
حضرت فاطمه ( عليها السلام ) دل به جلوه هاي مادّي زندگي نبسته بود و اهل انفاق ، صدقه ، ايثار و مواسات بود . لباس عروسي خويش را به نيازمندي كه به دَرِ خانه او آمده بود ، بخشيد ، درباره ايثار او و شوهر و فرزندانش سوره هل اتي نازل شد كه افطار خودش را به مسكين و يتيم و اسير داده بودند از هرگونه كمك مالي به نيازمندان مضايقه نداشت .
خداگرايي فاطمه ( عليها السلام ) در نوع خود بي نظير است . پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) از دخترش پرسيد : فاطمه جان ! چه حاجتي داري ؟ اكنون فرشته وحي در كنار من است و از سوي خدا پيام آورده است تا هر چه بخواهي تحقق پذيرد ، فاطمه پاسخ داد : لذتي كه از خدمت حضرت حق مي برم ، مرا از هر خواهشي بازداشته است . حاجتي جز اين ندارم كه پيوسته ناظر جمال زيبا و والاي خداوند باشم . ( 1 )
وقتي آيه هاي عذاب بر رسول خدا ( صلّي الله عليه وآله ) نازل گرديد ، پيامبر و ياران وي گريستند زهرا از گريه پدر آگاه شد ، علت را پرسيد . پيامبر ، آيه هاي عذاب الهي را كه تازه نازل شده بود براي فاطمه تلاوت فرمود : فاطمه از خوف الهي بر زمين افتاد و فرمود : واي ، واي بر كسي كه داخل دوزخ مي شود . ( 2 )
در زمينه دانش اندوزي آن حضرت آمده كه ، آنچه را فرشتگان الهي از اسرار و دانش ها براي پيامبر اكرم ( صلّي الله عليه وآله ) باز مي گفتند علي ( عليه السلام ) مي نوشت و فاطمه گرد مي آورد كه مجموع آنها كتابي به نام « مصحف فاطمه » شد . ( 3 )
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . فرهنگ سخنان فاطمه ، ج 6 ، ص 99
2 . احقاق الحق ، ج 4 ، ص 481
3 . بحارالانوار ، ج 43 ، ص 80
________________________________________ 54 ________________________________________
امام علي ( عليه السلام ) نيز نقل مي كند : روزي يكي از زنان مدينه به خدمت حضرت زهرا ( عليها السلام ) رسيد و مسائل ديني فراواني از وي پرسيد و پاسخ شنيد در ادامه خجالت كشيد و گفت : بيش از اين نبايد شما را به زحمت اندازم . حضرت فاطمه فرمود : باز هم بيا و آنچه مي خواهي بپرس ، آيا اگر به كسي در مقابل حمل يك بار سنگين به پشت بام ، صد هزار دينار طلا مزد بدهند ، چنين كاري براي او دشواري دارد ؟ من هر مسأله اي را كه پاسخ مي دهم ، بيش از فاصله بين زمين و عرش خداوند ، پاداش معنوي دارم ، پس سزاوار است كه اين كار بر من دشوار نباشد . ( 1 )
فاطمه زهرا ( عليها السلام ) با بيان احكام و معارف اسلام ، جامعه و به ويژه زنان را نسبت به وظايفشان آشنا مي ساخت ، فضّه خدمتگزار فاطمه ( عليها السلام ) كه از شاگردان و پرورش يافتگان فاطمه زهرا ( عليها السلام ) است در مدت بيست سال جز با آيه هاي قرآني سخني نگفت و هر گاه قصد بيان مطلبي را داشت با آيه اي متناسب از قرآن ، منظور خويش را بيان مي كرد . ( 2 )
صداقت و درستي ، سيره هميشگي حضرت زهرا ( عليها السلام ) بود ، او در گفتار و رفتارش ، صادق واقعي و حقيقي بود و در رتبه بالايي از صدق و صفا قرار داشت ، عايشه مي گويد : هرگز كسي را راستگوتر از فاطمه ، جز پدرش پيامبر نديدم . ( 3 )
حضرت سخنان بسيار آموزنده اي را به ارمغان نهاده اند ايشان فرموده اند : بهترين شما كسي است كه در برخورد با
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . محجة البيضاء ، ج 1 ، ص 30
2 . مناقب آل ابي طالب ، ج 3 ، ص 344
3 . همان ، ص 341
________________________________________ 55 ________________________________________
مردم نرم خوتر و مهربان تر باشد و ارزشمندترين مردم كساني هستند كه با زنانشان مهربان و بخشنده اند . ( 1 )
درباره خدمت به مادر فرمود : در خدمت مادر باش ، زيرا بهشت زير پاي مادران است . ( 2 )
حضرت معيار شيعه بودن را چنين مي شمارد : اگر به آنچه به شما امر مي كنيم ، عمل مي كني و از آنچه شما را برحذر مي داريم ، دوري مي كني ، از شيعيان ما هستي وگرنه نيستي . ( 3 )
حضرت عبادت خالصانه را توصيه مي نمود و مي فرمود : كسي كه عبادت هاي خالصانه خود را به سوي خدا فرستد ، پروردگار بزرگ ، برترين مصلحت او را به سوي او فرو خواهد فرستاد . ( 4 )
حضرت زهرا ( عليها السلام ) در بزرگداشت مقام علي ( عليه السلام ) بسيار كوشيد و دائماً براي او احترام قائل بود . پس از ماجراي سقيفه ، بعضي ها خواستند براي دلجويي ، با وي ديدار كنند ، آنان درخواست خود را به آگاهي اميرالمؤمنين علي ( عليه السلام ) رساندند ، امام علي ( عليه السلام ) موضوع را با همسرش در ميان نهاد ، فاطمه ( عليها السلام ) فرمود : خانه ، خانه شماست و من همسر شما هستم ، هر آنچه مي خواهيد انجام دهيد . ( 5 )
آنچه ميان اين دو را پيوند مي داد ، عشق و محبتي بود كه از ايمان هر يك از آنان به ويژگي ها و مناقب ديگري نشأت مي گرفت ، فاطمه ، علي را به عنوان سرور اوصيا و پدر نوه هاي پيامبر و برترين مردم پس از آن حضرت و
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . بحارالانوار ، ج 71 ، ص 157
2 . كنزالعمال ، ج 16 ، ص 462
3 . بحارالانوار ، ج 65 ، ص 155
4 . همان ، ج 71 ، ص 184
5 . همان ، ج 43 ، ص 198
________________________________________ 56 ________________________________________
صاحب مقامي والا و بزرگ در نزد خداوند مي دانست ، علي ( عليه السلام ) نيز از بزرگي و عظمت فاطمه ( عليها السلام ) آگاه بود و مي دانست كه او سرور زنان جهان و مادر نوه هاي پيامبر است و شفاعتش در بارگاه خداوند مقبول واقع مي شود ، به اين دلايل محبت و احترام متقابل بين آنان حاكم بود .
فاطمه زهرا ( عليها السلام ) الگويي ممتاز براي زن مسلمان و مقتداي آنان براي رسيدن به قله كمال و فضيلت به حساب مي آيد . پوشش حضرت و دغدغه و نگراني هاي وي از نمايان شدن ابعاد بدن ، حتي پس از رحلت ، گوياي اهميت مادر سادات به حريم عفاف و حجاب است .
در احياي ياد شهيداني چون حضرت حمزه سيدالشهداء كوشا بود و هر دوشنبه با حضور بر سر مزار او در دامنه كوه اُحد از او ياد مي كرد و يادآور مسأله جهاد و شهادت بود .
پس از رحلت پدر ، در پي عدم تحقق وصايت رسول الله ، حضرت فاطمه ( عليها السلام ) به مسجد رفت و در حضور مهاجران و انصار خطبه اي بلند خواند و در آن سخنراني كه به « خطبه فدكيه » معروف است ، از سران جامعه و عهدشكني مردم و بي حرمتي به خاندان پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) انتقاد كرد . دوران تلخ زندگي بعد از پدرش ، هفتاد و پنج و بنابر قولي نود و پنج روز طول كشيد و سرانجام اين بانوي بزرگوار در بستر بيماري افتاد و در هيجده سالگي به پدر بزرگوارش پيوست . از آن سرچشمه فضايل و صداقت به دو نمونه كوتاه از زبان اهل سنت بسنده كرده ايم كه در پي مي آيد :
________________________________________ 57 ________________________________________
شميم كوثر
فاطمه ( عليها السلام ) سرور زنان بهشت است . ( 1 ) كسي است كه به فرموده رسول اكرم ( صلّي الله عليه وآله ) : « بي گمان خدا براي خشمش خشمگين و براي خشنودي اش ، خشنود مي شود . » ( 2 ) در سخن و گفتار ، كسي شبيه تر از فاطمه ( عليها السلام ) به رسول خدا ( صلّي الله عليه وآله ) نبود ؛ به گونه اي كه عايشه ، يكي از همسران پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) مي گويد :
« وقتي بر حضرت وارد مي شد ، پيامبر به وي خوش آمد مي گفت و برايش تمام قد مي ايستاد ؛ دستش را مي گرفت و مي بوسيد و در جاي خود مي نشاند . » ( 3 )
آن گاه كه رسول اكرم ( صلّي الله عليه وآله ) در بستر بيماري افتاد و نزديك بود روح مباركش به سوي جنان به پرواز درآيد ، نزديكان و همسران رسول الله ( صلّي الله عليه وآله ) دور او حلقه زده بودند . رسول الله ( صلّي الله عليه وآله ) يك يك اطرافيان را از نظر گذرانيد ؛ ولي آن را كه مشتاق ديدارش بود ، در ميان آنان نيافت . لبان مباركش به آرامي تكان خورد و چيزي را زير لب زمزمه كرد ، عايشه همسر رسول الله ( صلّي الله عليه وآله ) گوش هايش را به لبان حضرت نزديك كرد و كلمه فاطمه ( عليها السلام ) را به روشني شنيد .
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . صحيح بخاري ، ج 5 ، ص 82 .
2 . مستدرك حاكم ، ج 3 ، ص 154 .
3 . همان .
________________________________________ 58 ________________________________________
خواست كسي را در پي بانوي عصمت روانه كند ؛ ولي انگار اين ارتباط قلبي بين پدر و دختر ، كاملاً دو سويه بود ؛ ناگهان ديدند نوري در قاب در ظاهر شد ؛ وقتي همگي چهره به در برگرداندند ، با ديدن فاطمه ، زير لب گفتند : « چقدر زود درخواست پيامبر اجابت شد ! »
فاطمه ( عليها السلام ) چون پدر را در آن حال ديد ، بسيار اندوهگين شد ، رسول مهرباني هيچ گاه نمي خواست غبار اندوه بر چهره تنها دخترش بنشيند ، پس تمام نيروي خود را جمع كرد و لبخندي پدرانه به دختر تقديم كرد ؛ نيم خيز شد تا به احترام او برخيزد ، ولي فاطمه ، پدر را دوباره به بستر استراحت رهنمون شد و در كنارش نشست . حاضران ، به حركت هاي اين مرواريد آفرينش خيره مانده بودند ، پيامبر اكرم ( صلّي الله عليه وآله ) دست به گردن زهرا ( عليها السلام ) انداخت ؛ گوش هاي او را به خود نزديك كرد . حالا ديگر فضاي خانه را سكوتي سنگين فراگرفت . تنها صدايي كه به گوش مي رسيد ، نجوايي بود كه ميان پدر و دختر ردّ و بدل مي شد . لحظه به لحظه ، هاله اي از غم و اضطراب ، بر چهره دختر مي نشست و ناگهان صداي گريه زهرا ( عليها السلام ) ، فضا را پر كرد .
پيامبر اكرم ( صلّي الله عليه وآله ) تا اشك و اندوه فاطمه ( عليها السلام ) را ديد ، سر فاطمه ( عليها السلام ) را به سوي خود كشيد و سخناني را به آرامي در گوشش زمزمه كرد ؛ اين بار ، برق شادماني بر ديدگان او نشست و گل لبخند بر لبانش شكوفا شد . عايشه ، به فاطمه نزديك شد و از او پرسيد : اين چه رازي است ميان پدر و
________________________________________ 59 ________________________________________
دختر كه گاهي تو را شادمان و زماني غمگين مي بينم ؟
فاطمه ( عليها السلام ) گفت : اي عايشه ! اين رازي بود ميان من و پدرم ؛ چگونه مي توانم صندوقچه اسرار دلم را به روي ديگران بگشايم و رازگشايي كنم ! ؟
عايشه ديگر اصرار نكرد ، تا اين كه دوران اندوه مسلمانان فرا رسيد و رسولِ مهرباني با دنياي فاني وداع كرد و پرنده روحش به سوي عالم بالا پر كشيد .
عايشه همچنان در پي كشف آن راز بود ؛ زمان را مناسب پرسشي دوباره يافت . نزد فاطمه ( عليها السلام ) شتافت و گفت : اي بانو ! كنجكاوي ام همچنان باقي است ، مي خواهم بدانم در آن واپسين ديدار ، رسول الله ( صلّي الله عليه وآله ) به شما چه فرمود كه لحظه اي اندوهگين و لحظه ديگر شادمان شدي ؟
فاطمه ( عليها السلام ) فرمود : اي عايشه ! اينك دليل گريه و خنده ام را براي تو بازمي گويم . پيامبر اكرم ( صلّي الله عليه وآله ) بار نخست به من خبر داد كه جبرئيل هر سال ، يك بار قرآن را يك جا بر من نازل مي كرد ؛ ولي امسال دو بار نازل كرد و اين ، نشانه نزديكي رحلت من است ، سپس فرمود : دخترم ! از خدا بترس و شكيبا باش ؛ من براي تو بهترين سرمشق هستم . اينجا بود كه ديگر نتوانستم تاب بياورم و صداي گريه ام بلند شد ؛ ولي هنگامي كه پدر ، بي قراري ام را ديد ، دوباره با من نجوا كرد و فرمود :
اي فاطمه ! بي ترديد تو نخستين كس از خاندانم هستي كه به من ملحق مي شوي ؛ از اين رو ، با تمام وجودم خنديدم ؛ چون جدايي از پدر ، آن هم به مدت طولاني ، به
________________________________________ 60 ________________________________________
سبب دوستي و محبّتي كه ميان من و پدر بود ، اينك در فراق پدر ، چون شمعي شده ام كه لحظه به لحظه دارم آب مي شوم . تو مي بيني كه چگونه ايّام مي گذرانم . ( 1 )
عايشه نگاهي به فاطمه كرد . ديگر از شادابي و طراوت پيشين ، خبري نبود . بسيار ضعيف و رنگ پريده شده بود و لحظه به لحظه از دنيا و دشواري هاي آن فاصله مي گرفت و گام به گام به پدر نزديك مي شد . عايشه با خود مي انديشيد . . .
آخر فاطمه مادري است جوان و فرزنداني كوچك و خُردسال در خانه دارد ، آنان چگونه خواهند توانست رنج بي مادري را تاب بياورند ؟ !
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . صحيح بخاري ، ج 7 ، باب 663 ، ص 411 ، ح 1158 .
________________________________________ 61 ________________________________________
هديه خداوند
فرشتگان هم به عروسي فاطمه ( عليها السلام ) دعوت شده بودند . رسول خدا ( صلّي الله عليه وآله ) و گروهي از فرشتگان آسمان ، فاطمه را بدرقه مي كردند و به خانه علي ( عليه السلام ) مي بردند .
ابن عباس گفته است : « در شبي كه فاطمه ( عليها السلام ) را به خانه علي ( عليه السلام ) مي بردند ، پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) ، پيشاپيش فاطمه راه مي رفت و جبرئيل از سمت راست ، ميكائيل از سمت چپ دختر پيامبر و هفتاد هزار ملك در پي آن بانوي بزرگ در حركت بودند ؛ در حالي كه فرشتگان آسماني تا سپيده دم ، به تسبيح و تقديس خدا پرداختند . » ( 1 )
به اين ترتيب ، جشن عروسي علي و فاطمه ( عليهما السلام ) ، به بهترين شكل انجام شد و مردم از سفره با بركت و طعام پاكيزه اي كه به اين مناسبت ، به دست مبارك پيامبر آماده شده بود ، بهره مند شدند .
جابر در وصف اين جشن مي گويد : « من در مراسم عروسي و وليمه علي و فاطمه حضور داشتم و هيچ وليمه اي را پاكيزه تر از آن نديدم . » ( 2 )
اما آن چه در اين مراسم جشن ، بيش از همه ماندگار مانده ، پيراهنْ بخشي حضرت فاطمه ( عليها السلام ) در شب عروسي است .
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . ينابيع المودة ، ص 197 .
2 . همان ، ص 197 .
________________________________________ 62 ________________________________________
مي دانيم كه انسان دوستي و كمك به افراد بي بضاعت ، در همه دنيا رايج است و هر كسي به اندازه همت خود ، به نيازمند و مستمند كمك مي كند ؛ ولي عمل گروهي در اين باره چنان چشم گير است كه حافظه تاريخ ، هيچ گاه نمي تواند آنها را از ياد ببرد .
رسول خدا ( صلّي الله عليه وآله ) در شب عروسي ، براي حضرت فاطمه ( عليها السلام ) ، پيراهن نو و جديدي تهيه كرد . در اين هنگام ، نيازمندي درب خانه را به صدا درآورد و با صداي حزيني گفت :
« از خانه رسول خدا ، جامه اي كهنه مي خواهم ! »
حضرت فاطمه ( عليها السلام ) از جا برخاست تا درخواست نيازمند را پاسخ دهد . در انديشه بود كه امشب ، شب عروسي است و همه انتظار دارند عروس را با جامه اي نو ببينند و اين حق اوست كه آراسته باشد ؛ ولي از سوي ديگر ، تربيت قرآني در تار و پود او نقش بسته بود و آيه اي از قرآن پيش چشمان او ظاهر مي شد كه :
( لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ حَتّي تُنْفِقُوا مِمّا تُحِبُّونَ ) ( 1 ) ؛ هرگز به حقيقت نيكوكاري نمي رسيد مگر اين كه از آنچه دوست مي داريد ، در راه خدا انفاق كنيد .
ديگر ، هنگام تصميم گيري بود و تنها انسان هاي وارسته از دنيا مي توانند راه دوم را برگزينند ؛ فاطمه نيز كه حوريه اي است بهشتي ، تعلق به دنيا ندارد ؛ از اين رو ، به
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . آل عمران : 92
________________________________________ 63 ________________________________________
تندي از جا برخاست و بهترين تصميم را گرفت . حضرت فاطمه ( عليها السلام ) در برابر بُهت همگان ، جامه نو را با كمال ميل و رغبت به نيازمند بخشيد .
خدا و فرشتگان ، شاهد اين همه ايثار و فداكاري بودند . پس جبرئيل امين ، به پاس اين گذشت فاطمه ( عليها السلام ) ، نزد رسول الله ( صلّي الله عليه وآله ) آمد و گفت : « يا رسول الله ! پروردگارت سلام مي رساند و به من فرمان داده تا بهترين سلام ها و تهنيت ها را به فاطمه ( عليها السلام ) برسانم . »
رسول الله ( صلّي الله عليه وآله ) فرمود : اي جبرئيل ! اين چيست كه در دستان شماست ؟
جبرئيل امين عرض كرد : « يا رسول الله ! خداي مهربان براي فاطمه ( عليها السلام ) ، جامه اي از ديباي سبز از جامه هاي بهشتي فرستاده است . » ( 1 )
اشك شادي از ديدگان همه سرازير شد و محبوبه خداوند از اين كه عملش مقبول خداوند كريم قرار گرفته ، بسيار شادمان شد . او نيك مي دانست هر كردار خالصي كه براي رضاي خدا انجام شود ، افزون بر اجر بي پايان آن ، هيچ گاه از بين نخواهد رفت . . .
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . نزهة المجالس ، ج 2 ، ص 226 .
________________________________________ 64 ________________________________________
________________________________________ 65 ________________________________________
معصوم چهارم
امام حسن ( عليه السلام )
پيشواي دوم جهان تشيع كه نخستين ميوه پيوند فرخنده علي ( عليه السلام ) با دختر گرامي پيامبر اسلام ( صلّي الله عليه وآله ) بود ، در نيمه ماه رمضان سال سوم هجرت ، در شهر مدينه ديده به جهان گشود .
حسن بن علي ( عليه السلام ) بيش تر از هفت سال نداشت كه پيامبر اسلام ، بدرود حيات گفت .
پس از درگذشت پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) تقريباً سي سال در كنار پدرش امير مؤمنان ( عليه السلام ) زيست و پس از شهادت علي ( عليه السلام ) در سال 40 هجري ، ده سال پيشوايي امت را برعهده داشت و در سال 50 هجري ، با توطئه معاويه ، بر اثر مسموميت ، در سن 47 سالگي به شهادت رسيد و در قبرستان بقيع مدفون شد .
تنها هشت بهار از عمر حسن ( عليه السلام ) مي گذشت كه رسول خدا ( صلّي الله عليه وآله ) به ملكوت اعلي پر كشيد . اين حادثه جانگداز در قلب امام حسن ( عليه السلام ) تأثير بسياري گذاشت . چه بسيار صحابه كه سخن پيامبر اكرم را شنيده بودند كه مي فرمود : حسن و حسين سرور جوانان بهشت اند يا هر كه حسن و حسين را دوست بدارد مرا دوست داشته و هر كه با آنان
________________________________________ 66 ________________________________________
دشمني ورزد با من دشمني كرده است .
ابوذر غفاري نقل كرده كه رسول خدا ( صلّي الله عليه وآله ) حسن بن علي ( عليهما السلام ) را مي بوسيد و مي فرمود : هر كه حسن و حسين و ذريه آنان را از روي اخلاص دوست بدارد آتش چهره اش را نسوزاند اگرچه گناهانش به شماره ريگ هاي انباشته باشد ، مگر گناهي كه سبب سلب ايمان او گردد . ( 1 )
پيامبر در سخني ديگر فرمود : هر كه حسن و حسين را دوست بدارد من او را دوست مي دارم و هر كس را كه من دوست بدارم خداي هم او را دوست مي دارد و هر كه را خداوند دوست بدارد او را به بهشت مي برد و هر كه حسن و حسين را دشمن دارد من نيز او را دشمن دارم و هر كس را كه من دشمن بدارم خداي هم او را دشمن مي دارد و هر كه را خداوند دشمن بدارد او را به آتش مي برد . ( 2 )
بنابراين جا داشت كه حضرت از فقدان چنين پشتيباني ، در اندوه و ماتم فرو رود . حضرت حدود 30 سال پس از درگذشت پيامبر اكرم در كنار پدر بود . پيشواي دوم از نظر علم و تقوا و زهد و عبادت مقامي برگزيده داشت و در دستگيري از بيچارگان نيز زبان زد عام و خاص بود ، وجود گرامي آن حضرت آرام بخش دل هاي دردمند ، پناهگاه مستمندان و تهيدستان و نقطه اميد درماندگان بود . هيچ فقيري از دَرِ خانه آن حضرت دست خالي بر نمي گشت ، هيچ آزرده دلي ، شرح پريشاني خود را نزد آن بزرگوار بازگو نمي كرد ، جز آنكه مرهمي بر دل داغدار و رنجور او نهاده
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . بحارالانوار ، ج 43 ، ص 270
2 . همان ، ص 275
________________________________________ 67 ________________________________________
مي شد ، گاه پيش از آن كه مستمندي اظهار نياز كند و عرق شرم بريزد احتياج او را برطرف مي ساخت و اجازه نمي داد رنج و مذلت سؤال را بر خود هموار سازد . سيوطي درباره او مي گويد : حسن بن علي داراي امتيازات اخلاقي و فضايل انساني فراوان بود ، او شخصيتي بزرگوار ، بردبار ، باوقار ، متين ، سخي و بخشنده و مورد ستايش مردم بود . ( 1 )
امام حسن مجتبي ( عليه السلام ) تمامي توان خويش را در راه انجام امور نيك و خداپسندانه ، به كار مي گرفت . حضرت در طول عمر خود دوبار تمام اموال و دارايي خود را در راه خدا خرج كرد و سه بار ثروت خود را به دو نيم تقسيم كرده و نصف آن را براي خود نگهداشت و نصف ديگر را در راه خدا بخشيد . ( 2 )
امام حسن ( عليه السلام ) به شهادت تاريخ بسيار شجاع و با شهامت بود و هرگز ترس و بيمي در وجود او راه نداشت . امام مجتبي ( عليه السلام ) در جنگ جمل ، در ركاب پدر خود اميرمؤمنان ( عليه السلام ) ، در خط مقدم جبهه مي جنگيد و از ياران دلاور و شجاع علي ( عليه السلام ) سبقت مي گرفت و بر قلب سپاه دشمن حملات سختي مي كرد . ( 3 )
در جنگ صفين در بسيج عمومي نيروها و گسيل داشتن ارتش اميرمؤمنان ( عليه السلام ) براي جنگ با سپاه معاويه ، نقش مهمي به عهده داشت و با سخنان پرشور و مهيّج خويش مردم كوفه را به جهاد در ركاب اميرمؤمنان ( عليه السلام ) و
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . تاريخ خلفا ، ص 189
2 . همان ، ص 190
3 . مناقب آل ابي طالب ، ج 4 ، ص 21
________________________________________ 68 ________________________________________
سركوبي خائنان و دشمنان اسلام دعوت مي نمود . ( 1 )
امام حسن مجتبي ( عليه السلام ) هرگز در بيان حق و دفاع از حريم اسلام نرمش نشان نمي داد . مناظرات و احتجاج هاي مهيّج و كوبنده حضرت مجتبي ( عليه السلام ) با معاويه و طرفداران او نظير : عمرو عاص ، عتبة بن ابي سفيان ، وليد بن عُقبه ، مغيرة بن شعبه و مروان حكم نشانگر اين مدعاست . بايد دانست كه حضرت مجتبي ( عليه السلام ) پيش قدم براي انجام صلح نشد ، بلكه در واقع صلح تحميلي را پذيرفت . هر كس ديگر هم اگر جاي حضرت و در شرايط او قرار مي گرفت ، چاره اي جز قبول صلح نداشت ، زيرا هم اوضاع و شرايط خارجي كشور اسلامي و هم وضع داخلي عراق و وضعيت نيروهاي كمك كننده به حضرت ، هيچ كدام مقتضي ادامه جنگ نبود . خود حضرت مي فرمود : اگر ياراني داشتم كه در جنگ با دشمنان خدا با من همكاري مي كردند ، هرگز خلافت را به معاويه واگذار نمي كردم ، زيرا خلافت ، بر بني اميه حرام است . ( 2 )
حسين بن علي ( عليه السلام ) در واقع ، برنامه برادر ارجمند خود را ادامه داد ، زيرا حضرت مجتبي ( عليه السلام ) با كمال شهامت ، خرده گيري هاي كوته فكران و عناصر افراطي را تحمل كرد و با امضاي قرارداد صلح كه ناشي از شناخت واقعيت هاي زمان بود ، به تدريج زمينه انقلاب را فراهم ساخت و افكار عمومي را آماده نمود ، آنگاه كه زمينه كاملا آماده شد ، حسين بن علي ( عليه السلام ) ابتكار عمل
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . وقعة صفين ، ص 113
2 . جلاء العيون ، ج 1 ، ص345 ـ 346
________________________________________ 69 ________________________________________
را در تهاجم به كانون فساد در دست گرفت .
امام مجتبي ( عليه السلام ) از ويژگي هاي والاي اخلاقي بهره مند بود . عابد و زاهد بود . هرگاه خداي را ياد مي كرد ، مي گريست و اگر در حضورش از قبر سخن مي رفت اشك مي ريخت . وقتي از بهشت و دوزخ سخن مي گفت چون بي گناهان مضطرب مي شد و از خدا خواستار بهشت مي شد و از آتش بدو پناه مي برد .
هنگامي كه وضو مي ساخت چهره اش زرد مي شد و زانوانش به لرزه مي افتاد و چون براي نماز برمي خاست ، زردي رخسار و لرزش زانوانش بيشتر مي شد .
حضرت با ابهت و دوست داشتني بود ، هيچ كس او را نديد ، جز آن كه تحت تأثير شخصيت وي واقع مي شد و هيچ كس با او همنشين نشد جز آنكه محبت وي را بر دل گرفت ، در نزد تمام مردم محبوب بود و دور و نزديك به وي احترام مي گذاشتند . يكي از مظاهر عمومي محبوبيت حضرت ، آن بود كه بر در سرايش ، در مدينه ، فرشي برايش مي گستردند و آن حضرت در همانجا مي نشست و نيازهاي مردم را برآورده مي ساخت و مشكلاتشان را حل مي كرد . هر كس كه از آنجا مي گذشت اندكي درنگ مي كرد تا سخن آن حضرت را بشنود و چهره اش را ببيند و ياد سيماي رسول گرامي اسلام در ذهنش جان گيرد . مردم بسياري گرداگرد امام ( عليه السلام ) را مي گرفتند و راه عبور سوارگان گرفته مي شد و چون امام از اين امر آگاه مي شد برمي خاست تا مبادا راه ديگران را بند آورد .
________________________________________ 70 ________________________________________
هيچ كسي پس از رسول خدا ( صلّي الله عليه وآله ) مانند حسن بن علي ( عليه السلام ) بر قله شرافت دست نسود . چون آن حضرت به عزم گزاردن حج با پاي پياده راهي مكه مي شد ، وقتي مردم وي را مي ديدند از مركب هاي خود فرود مي آمدند و در كنار آن حضرت راه مي رفتند و تا وقتي وي راه خود را از آنان جدا نمي كرد بر مركب هاي خود سوار نمي شدند . صفت حلم از بارزترين ويژگي هاي امام حسن ( عليه السلام ) بود و در اين خصلت بسيار به پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) شباهت داشت .
آن حضرت در دوران خلافت و امامت خود طوفان هاي سياسي و اجتماعي بسيار سهمناكي را تحمل كرد كه اگر اين طوفان ها بر كوهي اصابت مي كردند آن را از جاي مي كندند . آن حضرت در آن شرايط دشوار و حساس ، مسؤوليتي سنگين بر دوش داشت و با بردباري و صبر توانست از عهده تحمل آن برآيد ، تا آنجا كه مروان ، بدترين دشمنان وي ، درباره حلم و بردباري آن حضرت گفت : حلم او چنان بود كه كوه ها با وي برابري مي كرد .
حضرتش مي فرمود : اگر دنيا مرا ناخشنود كند شكيبايي پيشه مي كنم و هر بلاي ناپايداري لاجرم پايان مي يابد و اگر دنيا مرا خشنود سازد من به شادماني او خوشحال نمي شوم ، زيرا هر سرور ناپايداري ، حقير و اندك است .
از فضايل اخلاقي حضرت ، سخنوري و ميهمان نوازي ايشان را فرا راه دوستدارانش نهاده ايم ، باشد كه رهروي شايسته و رهپويي وارسته براي آن امام همام باشيم .
________________________________________ 71 ________________________________________
سخنوري توانا
به رسول خدا ( صلّي الله عليه وآله ) شباهت زيادي داشت . به شب زنده داري ، اهتمامي فراوان ميورزيد . هرگاه وضو مي گرفت ، همه بدنش از ترس خدا مي لرزيد . . از كودكي ، به شدت مورد علاقه پيغمبر خدا بود ؛ به گونه اي كه « بُراء بن عازب » مي گويد :
« پيغمبر خدا ( صلّي الله عليه وآله ) را ديدم كه حسن بن علي ( عليهما السلام ) بر دوشش سوار بود و آن حضرت مي فرمود : بارالها ! من به حقيقت او را دوست دارم پس تو هم دوستش بدار » ( 1 ) رسول الله ( صلّي الله عليه وآله ) نه تنها خود ، به اين كودك عشق ميورزيد ، بلكه همان طور كه از ابوهريره رسيده است ، پيامبر خدا ( صلّي الله عليه وآله ) درباره اين دو گل خوشبوي فاطمي مي گفت :
« هر كس حسن و حسين را به حقيقت دوست بدارد ، مرا دوست داشته و هر كسي كه آنان را دشمن بدارد ، مرا دشمن داشته است . » ( 2 )
يكي از ويژگي هاي برجسته امام مجتبي ( عليه السلام ) ، قدرت سخنوري بود . او از زمان كودكي نيز در نكته سنجي و
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . صحيح بخاري ، ج 5 ؛ كتاب فضايل اصحاب النبي ( عليه السلام ) ، باب 54 ، باب مناقب الحسن و الحسين ، ص 92 ، ح 257 .
2 . سنن ابن ماجه ، ج 1 ، باب 11 ، ص 51 ، ح 143 .
________________________________________ 72 ________________________________________
سخنوري بسيار ممتاز بود ، دوست و دشمن ، به اين امر اعتراف داشتند ، به گونه اي كه دشمن سرسخت ايشان يعني معاويه مي گويد :
« حسن تنها كسي است كه وقتي سخن مي گفت ، آرزو مي كردم گفتارش را ادامه دهد . من درباره هيچ كس چنين احساسي نداشته ام و هرگز كلام تندي از او نشنيدم » ( 1 )
البته اين باور معاويه ، زماني به دست آمد كه گروهي به او گفتند : « حسن بن علي در سخنراني توانا نيست ؛ او را وادار كن براي مردم سخن بگويد تا كاستي هاي او بر مردم روشن شود . »
حضرت بالاي منبر رفت و پس از سپاس خداوند فرمود :
« اي مردم ! هر كه مرا مي شناسد كه مي شناسد ، بداند من حسن فرزند علي بن ابي طالب و فرزند فاطمه دختر رسول خدا هستم . من زاده بهترين آفريده خدايم . منم فرزند رسول خدا ؛ آن كه دارنده همه نيكي ها و معجزه ها و راهنمايي ها بود . من فرزند امير مؤمنانم ؛ من آنم كه حقّم را گرفتند . من و برادرم حسين ( عليه السلام ) ، مهتر جوانان بهشتيم ، من فرزند ركن و مقامم ، من پور مكّه و منايم ، من سپهر مشعر و عرفاتم »
سخن شيواي حضرت همچنان ادامه داشت ؛ تا آن جا
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . تاريخ يعقوبي ، ج 2 ، ص 158 .
________________________________________ 73 ________________________________________
كه معاويه ترسيد سخن او در دل مردم بنشيند ؛ از همين رو ، سخن او را قطع كرد و سبك سرانه پرسيد :
« ابامحمد ! اين سخن را فروگذار و درباره رطب سخن بگو ! »
امام با بزرگواري تمام فرمود : « باد آن را مي روياند ؛ گرما مي رساند و سرما خوش طعمش مي كند . »
امام دوباره سخن آغازين خود را ادامه داد :
« من فرزند كسي هستم كه دعايش مستجاب بود ، من فرزند شفاعت كننده مطاع هستم و . . . »
به اينجا كه رسيد ، معاويه بار ديگر به تكاپو افتاد و اين بار با تندي ، سخن زيباي امام را بريد . ( 1 )
معاويه از اين كه به امام حسن مجتبي ( عليه السلام ) اجازه سخن گفتن داده بود ، بسيار پشيمان بود . يكي از نزديكان معاويه به او گفت : « كاش در اين مورد با من مشورت مي كردي تا واقعه اي را كه در زمان كودكي اش اتفاق افتاده ، برايت مي گفتم ؛ آن وقت از اين كار منصرف مي شدي !
معاويه گفت : « چه واقعه اي را از حسن بن علي ديده اي ؟ »
آن مرد گفت : « نخستين روزهاي پس از رحلت پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) بود . امام حسن ( عليه السلام ) كه هفت سال بيش تر نداشت ، به مسجد آمد و ديد كه ابوبكر ، بالاي مبنر
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . تاريخ يعقوبي ، ج 43 ، ص 353 .
________________________________________ 74 ________________________________________
پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) نشسته است و سخنراني مي كند .
امام حسن ( عليه السلام ) با همان لحن كودكانه اش ، جمله اي كوتاه و پرمعنا گفت كه همگان را به شگفتي واداشت . با صداي رسايي گفت : « پايين بيا ! از منبر پدرم پايين بيا و بالاي منبر پدر خودت برو » !
خليفه اول ، غافلگير شد و با شرمساري گفت : « راست مي گويي ، به خدا كه اين منبر پدر توست ؛ نه منبر پدر من . » ( 1 )
و اين گونه بود كه معاويه با ديدن چند سخنراني و مناظره از امام حسن ( عليه السلام ) ، به سخنوريِ ايشان معترف بود و كسي كه گفتار امام را در ميانه سخن قطع مي كرد ، دوست داشت كه شنونده كلام امام باشد .
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . صواعق المحرقه ، ص 105 .
________________________________________ 75 ________________________________________
ميهمان نوازي
امام مجتبي ( عليه السلام ) مانند جدّش رسول الله ( صلّي الله عليه وآله ) ، بي هيچ تكبري ، روي زمين مي نشست و با تهي دستان هم سفره مي شد . آنها را به منزلش فرا مي خواند و از آنان پذيرايي مي كرد و به آنان پوشاك هديه مي داد . گاه ، از كساني پذيرايي مي كرد كه حتي آنان را نمي شناخت .
در سفري ، امام حسن ( عليه السلام ) به همراه امام حسين ( عليه السلام ) و عبدالله بن جعفر به حج مي رفتند . شتري كه بار آذوقه بر آن بود ، گم شد . و آنها در ميانه راه ، گرسنه و تشنه ماندند .
در اين هنگام ، خيمه اي را ديدند كه در آن ، پيرزني تنها زندگي مي كرد . از او آب و غذا خواستند ؛ پيرزن هم به رسم مهرباني و ميهمان نوازي ، تنها گوسفندي را كه داشت ، دوشيد و به ميهمانان گفت : « براي غذا ، آن را ذبح كنيد تا برايتان غذايي آماده كنم . »
هم سفران ، با كمك هم گوسفند را ذبح كردند و پيرزن نيز غذايي برايشان فراهم كرد . آنان پس از صرف غذا ، از او سپاس گزاري كردند و گفتند :
« ما افرادي از قريش هستيم كه به حج مي رويم ؛ اگر به مدينه آمدي ، نزد ما بيا تا ميهمان نوازي ات را جبران كنيم . »
سپس از زن خداحافظي كردند و به راه خويش ادامه
________________________________________ 76 ________________________________________
دادند . شب هنگام ، شوهر زن به خيمه اش آمد و او داستان ميهماني را برايش بازگفت . مرد خشمگين شد و گفت : « چگونه در اين برهوت ، تنها گوسفندي كه همه دارايي ما بود را براي كساني كه نمي شناختي كشتي ؟ »
مدتي گذشت ؛ تا اين كه باديه نشينان ، از روي فقر و خشكسالي ، به مدينه آمدند . از جمله آنها ، همين خانواده فقير نيز بودند . روزي امام حسن ( عليه السلام ) از كوچه اي مي گذشت ، ناگاه ديدگانش به سيمايي آشنا افتاد ؛ رو به او كرد و گفت : اي مادر ! آيا مرا مي شناسي ؟ پيرزن گفت : نه ! امام ( عليه السلام ) فرمود : من همان كسي هستم كه مدت ها پيش ، همراه دو نفر در خيمه ات ميهمان شديم و تو ، بزرگوارانه ، همه دارايي ات را به ما بخشيدي ؛ نامم حسن بن علي است .
برق خوشحالي در چشمان پيرزن درخشيد و از اين كه در شهري غريب ، آشنايي ديرين و كريم را يافته ، خدا را سپاس گفت . او نيك مي دانست كه خداوند ، پاداش محسنين را به آنان خواهد داد . رو به همسرش كرد و گفت : اي مرد ! اين است اجر نيكوكاران . مرد نيز آن خاطره تلخ را از نظر گذراند و با شرمساري ، به افق هاي دور خيره ماند .
پيرزن ، رو به امام ( عليه السلام ) كرد و گفت : اي فرزند فاطمه ! پدر و مادرم فداي تو باد ! آن گاه امام با مهرباني ، آنان را به منزل برد . با خود مي انديشيد كه آنان همه دارايي خود را به ما بخشيدند ؛ ما بايد چگونه با آنان رو به رو شويم ؟ اگر
________________________________________ 77 ________________________________________
همه دارايي خود را به آنان ببخشيم ، شايسته آنان خواهد بود . پس از ميهمان نوازي ، امام رو به آنان كرد و گفت : به پاس ايثار و گذشتتان ، از ما چه مي خواهيد ؟
پيرزن و همسرش نگاهي معنادار به هم انداختند ؛ ولي در برابر كرامت امام ، لب از لب نمي گشودند و چيزي نمي خواستند !
امام ( عليه السلام ) بخشش را به اوج رسانيد و هزار گوسفند و هزار دينار طلا به آنان بخشيد .
پيرزن و همسرش ، از شادي در پوست خود نمي گنجيدند ؛ آنان روزهايي را مي ديدند كه ديگر از تنگدستي ديروز اثري نبود . هر دو بر آن شدند چون گذشته ، كريمانه زندگي كنند .
امام ( عليه السلام ) بر اين مقدار بسنده نكرد و آنان را نزد برادرش امام حسين ( عليه السلام ) فرستاد . امام هم به نيكي از آنها پذيرايي كرد و به همان اندازه كه برادر بزرگوارش به آنان بخشيده بود ، هديه كرد . اما هنوز ميهمان سوم نيز در انتظار بود . درهاي خير و بركت ، به سوي اين خانواده باگذشت ، گشوده شده بود . امام حسين ( عليه السلام ) ، شخصي را خواست و اين ميهمانان عزيز را نزد عبدالله بن جعفر فرستاد و عبدالله نيز به پيروي از پيشوايان خود ، همان مقدار به پيرزن بخشيد . ( 1 )
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . فصول المهمة ، في معرفة الائمة ، ج 2 ، ص 709 ؛ ، علّموا اولادكم محبة آل بيت النبي ( صلّي الله عليه وآله ) ، ص 12 ؛ مطالب السؤول في مناقب آل الرسول ، ص345 .
________________________________________ 78 ________________________________________

كتابخانه تخصصي حج > اعتقادات و پاسخ به شبهات > كتيبه هاي محبت - فضائل اهل بیت از زبان اهل سنت

________________________________________ 79 ________________________________________
معصوم پنجم
امام حسين ( عليه السلام )
اين امام معصوم ، در سوم شعبان سال چهارم هجري ، در شهر مدينه به دنيا آمد . او دومين ثمره پيوند فرخنده علي ( عليه السلام ) و حضرت فاطمه ( عليها السلام ) ، دختر پيامبر اسلام ( صلّي الله عليه وآله ) بود . شش سال در كنار جدّ بزرگوار خود و سي سال در كنار پدرش امير مؤمنان علي ( عليه السلام ) زندگي كرد و در حوادث مهم دوران خلافت ايشان ، به صورت فعال شركت داشت . آن گاه ، در كنار برادر خود حسن بن علي ( عليه السلام ) در صحنه سياسي و اجتماعي و پس از شهادت امام حسن ( عليه السلام ) در سال 50 هجري ، به مدت ده سال در اوج قدرت معاوية بن ابي سفيان ، بارها با وي پنجه درافكند و پس از مرگ وي ، در برابر حكومت پسرش يزيد قيام كرد و در محرم سال 61 هجري ، در سرزمين كربلا به شهادت رسيد .
سحرگاه روز سوم شعبان از سال سوم هجرت ، از درخشان ترين روزهاي تاريخ است ، چرا كه نوري پاك منزلگاه رسالت را منوّر ساخت . به پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) خبر داده شد كه فاطمه ( عليها السلام ) پسري زاده است ، حالتي آميخته از سرور و اندوه آن حضرت را فراگرفت .
________________________________________ 80 ________________________________________
رسول الله به افق هاي دور نظر دوخته است گاهي شامان است و زماني حزن و اندوه در دلش راه مي يابد و قطرات اشك بر گونه هايش مي لغزد . اسماء خدمتكار اهل بيت مي گويد ، از آن حضرت پرسيدم : پدر و مادرم به فدايت چرا گرياني ؟
پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) فرمود : بر اين فرزندم مي گريم !
گفتم : او همين ساعت به دنيا آمد ، اي رسول خدا !
فرمود : مردمان سركش پس از من او را خواهند كشت ، خداوند آنان را از شفاعت من بي بهره كند .
جشن شادماني ، همراه با حزن خاندان وحي ، با نجواي كروبيان ، حال و هوايي ديگر مي يابد . جبرييل امين پيش مي آيد و مي گويد : اي محمد ! خداوند تو را سلام مي رساند و مي فرمايد : علي براي تو به منزله هارون است براي موسي ، جز آن كه پيامبري پس از تو نيست ، پس اين فرزندت را به نام پسر هارون بخوان . پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) مي فرمايد : فرزند هارون چه نام داشت ؟ جبرييل پاسخ مي دهد : شبير . پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) مي فرمايد : اما زبان من عربي است . پس پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) وي را « حسين » مي نامد .
از آن ميان ، فطرس نيز فرصت را مغتنم شمرده و پيش مي آيد ، او فرشته اي است شكسته بال كه به كمك ديگر فرشتگان ميهمان اين ضيافت نوراني شده است . فطرس نزد پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) آمد و به او متوسل شد . آن حضرت ( صلّي الله عليه وآله ) به گهواره حسين اشاره كرد ، حسين در ميان گهواره آرميده
________________________________________ 81 ________________________________________
بود ، فطرس به طرف گهواره رفت و بال هاي شكسته اش را به كناره هاي آن ماليد ، پس خداوند به خاطر حسين ( عليه السلام ) سلامت بال هاي فطرس را بدو باز گردانيد .
جشن پايان مي يابد و پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) اين كودك شيرخوار را در آغوش مي گيرد ، در يك گوشش اقامه و در گوش ديگرش اذان مي گويد . پس از دو هفته دو گوسفند براي او عقيقه مي كند و هم وزن موهاي سرش صدقه مي دهد . سپس آنان شاهد رشد و نمو اين دُردانه در دامان اهل بيت ( عليهم السلام ) و در كنار برادرش حسن ( عليه السلام ) بودند . لؤلؤ و مرجاني كه خداوند در حقشان مي فرمايد :
« دو دريا را [ به گونه اي ] روان كرد [ كه ] با هم برخورد كنند . * ميان آن دو ، حدّ فاصلي است كه به هم تجاوز نمي كنند . * پس كدام يك از نعمتهاي پروردگارتان را منكريد ؟ * از هر دو [ دريا ] مرواريد و مرجان برآيد . » ( 1 )
مقصود از دو دريا ، يكي درياي نبوت و ديگري درياي وصايت و امامت است و گوهر تابناك آن دو ، حسن و حسين ( عليهما السلام ) هستند .
در همين ايام رسول الله درباره اش فرمود : « حسين از من و من از حسينم . »
آن حضرت حسين ( عليه السلام ) را در بين مردم ، روي دست بلند مي كرد و خطاب به آنان مي فرمود : « اي مردم اين حسين پسر علي است او را بشناسيد . سوگند به كسي كه جانم در
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . الرحمن : 22 ـ 19
________________________________________ 82 ________________________________________
دست اوست ، او بهشتي و دوستدارانش نيز با او همراهند . »
گاه او را در دامان خود مي نشانيد و مي فرمود : « خداوندا من حسين را دوست دارم تو هم او را دوست بدار » . و بدين سان حسين بن علي ( عليه السلام ) مدت شش سال از دوران كودكي خود را در زمان جدّ بزرگوارش سپري كرد .
پس از رحلت پيامبر اكرم ( صلّي الله عليه وآله ) ، نقشه شوم قتل اميرمؤمنان ( عليه السلام ) به اجرا درآمد و با شهادت حضرت ، مسؤوليت هاي خطير امت برعهده امام حسن ( عليه السلام ) نهاده شد و امام حسين ( عليه السلام ) نيز در كنار برادر به جهاد مقدس خويش در اداي امانت حق و مسؤوليت هاي اجتماعي و سياسي ادامه مي داد .
پس از شهادت امام حسن ( عليه السلام ) سكان هدايت به دست امام حسين ( عليه السلام ) افتاد و اين در شرايطي بود كه شديدترين سخت گيري ها درباره شيعيان ، توسط معاويه اعمال مي شد . معاويه به واليان خود در چهارگوشه كشور نوشته بود : در كار كساني كه با دليل ، دوستي آنان به علي و خاندانش ثابت مي شود دقت روا داريد و آنان را از امور ديواني بركنار كنيد و سهميه آنان را از بيت المال قطع كنيد و شهادت و گواهي هيچ يك از شيعيان علي و خاندانش را نپذيريد .
اين برخوردها ، امام را بسيار متأثر مي ساخت . معاويه از راه مسموم ساختن آب يا خوراك مخالفان ، آنان را از صحنه مبارزه بيرون مي راند . او حتي حجر بن عدي و يارانش را به شام فراخواند و آنان را به جرم پيروي از علي ( عليه السلام ) به خاك و خون كشانيد . شهادت حجر در محافل سياسي لرزه اي بسيار بزرگ پديد آورد و پيامدهايي را به
________________________________________ 83 ________________________________________
دنبال داشت . معاويه ، زياد بن ابيه را بر كوفه و بصره مسلط ساخت تا آنان را آرام كند و زياد با ايجاد قتل و خونريزي ، كنترل كوفه و بصره را به دست گرفت . در چنين شرايطي بود كه امام حسين ( عليه السلام ) سكوت را جايز ندانست و با جمع كردن شيعيان و تابعان از آنان خواست ايشان را براي احقاق حق ياري كنند . اوج مخالفت امام در تصاحب كارواني بود كه از سوي والي يمن هدايايي براي دمشق مي برد . حضرت پس از مصادره كاروان ، نامه اي به معاويه نوشت كه چشمانش را خيره و عقلش را مدهوش ساخت . اين نامه چنين بود :
« از حسين بن علي به معاوية بن ابي سفيان . اما بعد ، كارواني از يمن از طرف ما مي گذشت . اين كاروان حامل اموال و پارچه هايي بود تا بدان ها خزاين دمشق را پر كند و سپس آن را به فرزندان پدرت باز گرداند ، من بدين اموال نيازمند بودم و آنها را تصاحب كردم . »
معاويه ديد امام ( عليه السلام ) نام خود و پدرش را بر او مقدم ساخته و او را با لقب اميرمؤمنان نخوانده و اين نشان مي داد نويسنده نامه خود را از اطاعت حكومت ناحق بري دانسته است .
در نامه نگاري هاي بعدي بين آن دو ، امام ( عليه السلام ) او را شماتت كرده و كشنده حجر بن عدي كندي و ياران نمازگزار و خداپرست او دانسته و همچنين او را كشنده عمرو بن حمق ، صحابي رسول خدا ( صلّي الله عليه وآله ) دانست و تا
________________________________________ 84 ________________________________________
توانست تازيانه عذاب كلامي خود را بر معاويه و اقمار او فرود آورد . و بدين سان صداي حضرت بسيار رسا و رعدآسا بر پيكره حكومت اموي فرود مي آمد و بر ضد جنايت ها و گناهان حكّام در جامعه انتقاد مي كرد ، حتّي نسبت به شرابخواري يزيد در دوره پدرش معاويه نيز اعتراض مي نمود و در مورد تلاش معاويه براي جانشيني يزيد هم برخوردي اعتراض آميز داشت .
بعدها هم كه يزيد خليفه شد ، حضرت زيربار خلافت او نرفت . معاويه مرد و يزيد به واليانش طي نامه اي دستور داد كه براي او از مردم بيعت گيرند . نامه او به مدينه رسيد ، در پي اين دستور ، حاكم مدينه از حسين بن علي خواستار بيعت با يزيد شد ، امّا همان طور كه انتظار مي رفت آن حضرت از بيعت با يزيد خودداري كرد و خانواده و يارانش را جمع كرده و براي علني كردن قيام و انقلابش به سوي مكه رهسپار شد . هدف حضرت از اين انقلاب ، تنها از ميان بردن يزيد نبود بلكه وي مي خواست ريشه حزب اموي را از بيخ بركند و بر تيرگي و ظلمتي كه بر جهان اسلام سايه افكنده بود ، خاتمه بخشد .
امام ( عليه السلام ) در پاسخ به دعوت كوفيان ، مسلم بن عقيل پسر عموي خود را كه فردي متنفذ و امين بود به سوي آنان فرستاد و مسلم بن عقيل وارد كوفه شد و مردم را به قيام عليه يزيد دعوت نمود . يزيد براي خاموش كردن آتش اين قيام ، عبيدالله بن زياد را به ولايت كوفه گماشت و در پي خيانت اهل كوفه و شهادت هاني بن عروه و مسلم بن
________________________________________ 85 ________________________________________
عقيل ، ابن زياد بر كوفه مسلط شد .
ابن زياد پس از تسلط كامل بر كوفه ، لشكري را به نام جنگ با تركان و ديالمه گردآورد ، امّا آنان را به رويارويي امام حسين ( عليه السلام ) فرستاد . سپاهي كه شمار آنان به بيش از سي هزار تن مي رسيد . اين دو سپاه در محلي به نام كربلا با يكديگر روبرو شدند . در اين جنگ و درگيري ، از سپاه كوفه بسياري كشته شدند ، امّا اين حادثه دهشتناك با شهادت امام حسين ( عليه السلام ) و ياران باوفايش به پايان رسيد . اما حكومت بني اميه هم عمري دراز نيافت ، چه اين كه آتش اين انقلاب در هر گوشه و كناري برافروخته شد و موجب امحاي آنان گرديد و بعدها نيز قيام امام حسين ( عليه السلام ) ، موتور حركت قيام هاي آزادي بخش جهانيان گرديد .
هرگاه واقعه كربلا با صحنه هاي شگفت انگيزش ورق مي خورد ، چهره قهرمانانه دليرترين اين ميدان يعني حسين بن علي ( عليه السلام ) در شكوهمندترين و درخشان ترين شكل خود نمايان مي شود . حضرت در عين شجاعت و دليرمردي ، در برابر دشمن بسيار پرشكيب بود ، به گونه اي كه حتي فرشتگان آسماني از مقاومت نستوهانه و قدرت اراده و عزم پولادين و صبر و تحمل وي به شگفت آمدند ، همه چيز خود را در راه خدا هديه كرد . او حتي در آخرين ساعت هاي حماسه كربلا ، هنگامي كه فرزند شيرخوارش ، عليّ اصغر ، بر روي دستانش شربت شهادت نوشيد فرمود :
________________________________________ 86 ________________________________________
« هَوَّنَ عَلَيَّ ما نَزَلَ بي اِنَّهُ بِعَيْنِ الله ( 1 ) ؛ اين مصيبت براي من آسان است زيرا خداوند آن را مي بيند . »
و آخرين كلام حضرت در گودال قتلگاه نيز ، همچنان در حافظه تاريخ پرطنين است : « خدايا با تمام اين سختي ها و مصيبت ها ، به خشنودي تو خشنود و تسليم فرمان تو هستم » .
پايان دفتر هم از اندرزهاي لطيف آن حضرت است كه فرمود : « كاري كه توان آن را نداري عهده دار مشو و به استقبال آنچه كه بدان نمي رسي مرو و بدانچه بر آن قدرت نداري عادت مكن و جز به اندازه آنچه كه بهرهور مي شوي خرج مكن و جز به اندازه كاري كه كرده اي پاداش مطلب و جز به خاطر نيل به طاعت خداوند شاد مشو و جز بدانچه كه خود را شايسته آن مي داني ، دست مَبَر . » ( 2 )
در اينجا از آن همه فضايل تنها به دو نمونه اشاره تفصيلي خواهيم داشت :
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . نفس المهموم ، ص 244
2 . بلاغة الامام الحسين ( عليه السلام ) ، ص 154
________________________________________ 87 ________________________________________
نماز عشق و پرواز تا ملكوت
جنگ همچنان ادامه داشت . عمر بن سعد ، شماري از سربازانش را مأمور كرد تا خيمه هاي آل الله را از جاي درآورند و به آتش بكشند . ياران امام براي پيش گيري از محاصره ، به رويارويي پرداختند و چون درگيري شدت گرفت ، به فرمان عمر سعد ، خيمه ها به آتش كشيده شد .
امام ( عليه السلام ) فرمود : بگذاريد خيمه ها را بسوازنند تا به دست خود ، راه عبور خود را بسته باشند و همان گونه شد كه امام ( عليه السلام ) مي فرمود . ( 1 )
در همين گير و دار ، عمرو بن عبدالله الصائدي ـ ابوثمامه ـ در جست و جوي خورشيدي بود كه در التهاب منظومه حسيني مي سوخت . حالا ديگر خورشيد ، در مركز آسمان بود . گويا هنگام نماز است ! ابوثمامه به امام نزديك شد و با احترام گفت : فدايت شوم اي ابي عبدالله ، اين جمعيت به ما نزديك شده اند و به خدا سوگند من بايد پيش از تو كشته شوم ؛ ولي خوش دارم در حالي خدا را ملاقات كنم كه با تو نماز خوانده باشم .
امام ( عليه السلام ) فرمود : نماز را يادآور شدي ؛ خداي تو را از نمازگزاران قرار دهد !
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . كامل ، ابن اثير ، ج 4 ، ص 69 .
________________________________________ 88 ________________________________________
زهيربن قين و سعدبن عبدالله ، در برابر امام ( عليه السلام ) ايستادند ، تا نماز ، با قامت و قيام حسين ( عليه السلام ) زينت يابد و امر حتمي الهي اقامه شود .
چون تيري به سوي امام ( عليه السلام ) پرتاب شد ، سعد بن عبدالله خود را در برابر آن قرار داد ، تا جان پاك و زلالش را كه رنگ خدا گرفته بود ، به چلچراغ شهادت بيارايد . او جانش را فدا كرد تا يارانش نماز خوف بخوانند .
با پايان نماز ، كم كم از شمار ياران اباعبدالله كاسته شد . امام ( عليه السلام ) ، بار ديگر خطاب به اصحاب خود فرمود :
« اي بزرگ زادگان ! پايداري كنيد ؛ مرگ ، مانند پلي است كه شما را از سختي ها و دردها ، به سوي بهشت گسترده و نعمت هميشگي الهي عبور مي دهد . كدام يك از شما ترك زندان را به اميد آرامش يافتن در قصر نمي پسندد ؟ پدرم از رسول خدا ( صلّي الله عليه وآله ) نقل مي كرد كه : « دنيا » زندان مؤمن و بهشت كافر است و مرگ ، پل مؤمن است به سوي بهشت و پل كافر است به سوي جهنم و عذاب الهي ؛ نه به من دروغ گفته شده است و نه من دروغ مي گويم . »
با شنيدن سخنان امام ، ياران ولايت ، بار ديگر نبردي قهرمانانه را آغاز كردند ، ولي شرايط به گونه اي بود كه با شهادت هر نفر ، جاي خالي اش احساس مي شد ؛ شمار گسترده سپاه دشمن هم حكايت ديگري داشت ؛ گويا دريايي بود كه پايان ندارد !
چشمان امام ، ناگهان به عمربن سعد مغرور افتاد ؛ رو
________________________________________ 89 ________________________________________
به او كرد و فرمود : « بر آنچه كه امروز مي بيني ، روزي خواهد رسيد كه تو آزرده شوي » ؛ آن گاه دست به دعا برداشت :
« خداوندا ! اهالي عراق ، ما را فريفتند و با ما خدعه كردند و با برادرم حسن بن علي نيز هر آن چه مي خواستند ، كردند ؛ خدايا ! شيرازه امورشان را از هم گسسته فرما » ( 1 )
سرانجام ، همه ياران امام ، بي رغبت به دنيا و بلندپرواز ، به ملكوت اعلي ، در جوار رحمت پروردگار ، بال گشودند . تا فردا ، از زلال كوثر بنوشند و به راستي كه :
اگر شمشيرها و تيرهاي آن جوانمردان نبود ، گوش ها ديگر صداي اذان مؤذّنان را نمي شنيد .
نوبت به امام ( عليه السلام ) رسيد ؛ بادها به حركت درآمد و توفان سرخي كه مجالي براي ديدن نمي گذاشت ، آسمان را پوشاند و گمان كردند عذاب خداوندي بر آنها نازل شده است . خورشيد از تماشاي اين جنايت تلخ ، آن چنان چهره در هم كشيد كه ستارگان آسمان ، در نيم روز ظاهر شدند و گمان كردند كه قيامت شده است . ( 2 )
امام ( عليه السلام ) ، محو خدا بود و در حالي كه ديگر تواني براي حركت نداشت ، به فرمان شمر ، بار ديگر مورد حمله قرار گرفت .
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . طبقات ، ص 72 ؛ معاني الاخبار ، ص 274 .
2 . صواعق المحرقه ، ص 119 ؛ مختصر تاريخ ابن عساكر ، ج 7 ، ص149 .
________________________________________ 90 ________________________________________
حُصَيْن بن تميم ، تيري بر دهان وي زد و ابوايّوب غنوي ، حنجره اش را هدف قرار داد . هنگامي كه امام ( عليه السلام ) تلاش مي كرد تير را از حنجره خود بيرون آورد ، عمر سعد به او نزديك شده بود . زينب كبرا هم در حالي كه از خيمه بيرون مي آمد فرياد مي زد :
« اي برادرم ، اي آقاي من ! اي آقاي اهل بيت ، كاش آسمان بر زمين سقوط مي كرد و كاش كوه ها ، خُرد و پراكنده به صحرا مي ريخت ! » ( 1 )
زرعة بن شريك ، با شمشير ، دو ضربت سهمگين به دست چپ و شانه امام زد و سنان بن انس هم با نيزه ، ضربتي نواخت كه بر اثر آن ، زينتِ دوش پيامبر بر خاك افتاد ، افتادني كه ديگر تواني براي برخاستنش نبود .
سنان به خولي بن يزيد اصبحي گفت : سر امام ( عليه السلام ) را از بدن جدا كند ؛ ولي او به لرزه درآمد و سنان خود سر امام ( عليه السلام ) را از بدن جدا كرد و به خولي سپرد . ( 2 ) برخي از مورخان نيز شمر بن ذي الجوشن را قاتل امام مي نامند . ( 3 )
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . كامل ، ابن اثير ، ج 4 ، ص 78 .
2 . همان .
3 . الاستيعاب في معرفة الاصحاب ، ج 1 ، ص 395 .
________________________________________ 91 ________________________________________
مايه اشك و لبخند رسول الله ( صلّي الله عليه وآله )
از « سعيد بن ابوراشد » نقل شده است كه « يعلي بن مرّه » كه از دوستان نزديك من است ، به من گفته كه با گروهي به همراهي پيامبر اكرم ( صلّي الله عليه وآله ) به ميهماني مي رفتيم . ناگهان حسين ( عليه السلام ) را ديديم كه در كوچه ، در حال بازي بود ، پيامبر خدا ( صلّي الله عليه وآله ) تا حسين را ديد ، پيش آمد و دستان خود را گشود . كودك ، از اين سوي كوچه به آن سو مي دويد . پيامبر اكرم ( صلّي الله عليه وآله ) هم با او بازي و شوخي مي كرد تا اين كه او را گرفت !
سعيد بن ابوراشد به دوستش گفت : پس از گرفتنش چه اتفاقي افتاد ؟
يعلي بن مرّه گفت : با صحنه اي باشكوه رو به رو شديم . پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) يك دست زير چانه و دست ديگر را بر فرق سر حسين گذاشت و بر گونه اش بوسه زد و فرمود :
« حسين از من است و من از حسينم ؛ خدا دوست دارد هر كس حسين را دوست داشته باشد . حسين ، امتي از امت هاست . » ( 1 )
شخصي كه اين سخنان به گوشش رسيده بود گفت : از اين كه حسين زاده پيامبر است ، جاي ترديد نيست . من
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . سنن ابن ماجه ، ج 1 ، باب 11 ، باب فضايل اصحاب النبي ( صلّي الله عليه وآله ) ، ص 51 ، ح 144 .
________________________________________ 92 ________________________________________
شنيده ام معناي جمله « من از حسينم » اين است كه حسين ( عليه السلام ) ، پدر مكتب رسول الله ( صلّي الله عليه وآله ) است و اگر خون فشاني حسين نبود ، امروز نامي از محمد ( صلّي الله عليه وآله ) و مكتب او نبود .
پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) با شادي حسين شاد بود و با اندوه او اندوهگين ! درباره حسين بن علي ، روايتي از امّ سلمه ، همسر رسول الله ( صلّي الله عليه وآله ) ديده ام كه برايم شگفت آور بود !
اطرافيان گفتند : چه روايتي ؟ مگر در آن روايت چه نكته اي بود ؟
گفت : امّ سلمه گفته ، شبي رسول خدا ( صلّي الله عليه وآله ) خواب بود ، ناگهان از خواب برخاست ، در حالي كه حيران بود . دوباره به خواب رفت و حيران تر از پيش ، از خواب برخاست ؛ براي بار سوم كه از خواب برخاست ، مشتي خاك در دست داشت كه آن را مي بوسيد ! عرض كردم : يا رسول الله ! اين چه خاكي است ؟ فرمود : جبرييل مرا آگاه كرد كه اين حسين ( عليه السلام ) ، در سرزمين عراق كشته مي شود ؛ از او خواستم از تربتِ مشهدِ او به من نشان بدهد و اين خاكي كه در دست من است ، از خاك آنجاست . ( 1 )
اطرافيان گفتند : عجب روايت شگفت انگيزي بود !
رواي گفت : مثل اين روايت ، باز هم در كتاب هاي ما وجود دارد كه نشان مي دهد پيامبر خدا و اهل بيت ( عليهم السلام ) از شهادت فرزندشان آگاه بودند .
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . مستدرك حاكم ، ج 4 ، ص 398 ؛ صواعق المحرقه ، ص 158 .
________________________________________ 93 ________________________________________
از امّ الفضل ، دختر حارث نقل شده كه : روزي خدمت رسول الله رسيدم و عرض كردم : امشب ، خواب هاي پريشاني ديده ام . فرمود : چه خوابي ديدي ؟ عرض كردم : سخت و گران است . فرمود : حال كه نزدم آمدي بگو چه چيزي در خواب ديده اي ؟
عرض كردم : خواب ديدم گويا تكه اي از تن شما جدا شد و نزد من قرار گرفت .
فرمود : اي امّ الفضل ! تعبير خوابت اين است كه فاطمه نوزادي به دنيا مي آورد كه به تو سپرده مي شود .
امّ الفضل مي گويد : همان گونه كه پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) فرمود ، نوزاد به من سپرده شد .
روزي پيامبر اكرم ( صلّي الله عليه وآله ) را ديدم و نوزاد را در دامانش نهادم ؛ ناگهان ديدم اشك از ديدگان مباركش جاري است .
عرض كردم : پدر و مادرم به فدايت يا رسول الله ! چه شده ؟
فرمود : هم اكنون جبرييل به من خبر داد كه به زودي امتم ، همين فرزندم را به قتل مي رسانند .
با شگفتي پرسيدم : همين را ؟ !
فرمود : آري ، حتي از خاك سرخ گونش برايم آورد . ( 1 )
دوستانش گفتند : اين روايت ها نشان مي دهد كه حسين ( عليه السلام ) براي جدش بسيار ارجمند و بزرگوار بوده است .
يكي از ميان جمع گفت : دوستان ! من هم نكته اي شگفت انگيز براي تان دارم . در كتاب هاي اهل سنت آمده
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . مستدرك حاكم ، ج 3 ، كتاب معرفة الصحابه ، ص 176 ؛ صواعق المحرقه ، ص 115 .
________________________________________ 94 ________________________________________
كه ، در سوگ حسين ( عليه السلام ) ، از زمين خون جوشيد و از آسمان خون باريد !
حاضران با شگفتي پرسيدند : مگر چنين چيزي ممكن است ؟
گفت : « ذهبي » در تاريخ اسلام آورده : « عبدالملك بن مروان ، براي پسر رأس الجالوت ، پيشواي مسيحيان فلسطين پيغام فرستاد و از او پرسيد : آيا هم زمان با شهادت حسين بن علي ( عليه السلام ) نشانه اي ديده اي ؟ پاسخ داد : آري ! هر سنگي از سرزمين بيت المقدس برداشته شد ، زير آن خون تازه بود . ( 1 )
درباره باريدن خون از آسمان هم ، جعفر بن سليمان گفته است : خالد امّ سالم برايم نقل كرد و گفت : وقتي حسين ( عليه السلام ) به شهادت رسيد ، مانند خون بر خانه ها و ديوارها باريد . ( 2 )
همگان غرق در حيرت ، فقط سكوت كردند . با خود مي انديشيدند اين مرد بايد چقدر براي خداوند عزيز باشد كه همه موجودات براي او ، اين گونه سوگوارند .
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . تاريخ الاسلام ، ذهبي ، وقايع سال 61 هـ . ق . ص 16 ؛ معجم الكبير ، ج 3 ، ص 113 ، ح 2834 ؛ مجمع الزوائد ، ج 9 ، ص 196 ؛ صواعق المحرقه ، ص 116 .
2 . البداية و النهايه ، ج 8 ، ص 201 ؛ صواعق المحرقه ، ص 116 .

كتابخانه تخصصي حج > اعتقادات و پاسخ به شبهات > كتيبه هاي محبت - فضائل اهل بیت از زبان اهل سنت

________________________________________ 95 ________________________________________
معصوم ششم
امام زين العابدين ( عليه السلام )
او فرزند حسين بن علي ( عليه السلام ) و شهربانويه است . مشهورترين لقبش ، زين العابدين و سجاد است . در سال 38 هجري قمري به دنيا آمد و دوران كودكي اش را در شهر مدينه سپري كرد .
در محرم سال 61 هجري ، در جريان قيام و شهادت پدرش حسين ( عليه السلام ) در سرزمين كربلا حضور داشت . پس از فاجعه كربلا كه امامت به او رسيد ، با كاروان اسرا به كوفه و شام برده شد ، تكيه گاه اسيران بود و در اين سفر با سخنراني هاي آتشين خود ، حكومت يزيد را رسوا كرد و پس از بازگشت از شام ، در شهر مدينه مقيم شد ، تا آن كه در سال 94 يا 95 هجري قمري به شهادت رسيد و در قبرستان معروف « بقيع » ، در كنار قبر عمويش امام حسن ( عليه السلام ) به خاك سپرده شد .
زندگاني امام سجاد ( عليه السلام ) تابلويي است كه به نور پروردگار ، ايمان خالص و زينت بندگي آراسته شده است علي بن الحسين در هر شبانه روز ، فراوان به عبادت خدا مي پرداخت ، در نماز مانند بنده اي كه پيش فرمانرواي بزرگي ايستاده ، مي ايستاد و اندامش از ترس خدا مي لرزيد ،
________________________________________ 96 ________________________________________
نماز را مثل كسي مي خواند كه گويا با نماز وداع مي كند و عقيده دارد كه ديگر نماز نخواهد خواند و عمرش كفاف نخواهد داد كه نماز بهتري به جا آورد ، به يكي از يارانش مي فرمود از نماز همان قدر پذيرفته مي شود كه با حضور قلب همراه باشد .
هميشه در تاريكي شب با انباني پر از درهم و دينار و چه بسا طعام بيرون مي رفت و از پول ها و غذا به مستمندان مي بخشيد . وقتي به فقير بخششي مي كرد ، روي خود را مي پوشانيد تا شناخته نشود . در زمستان جامه خزي مي خريد و چون تابستان مي شد آن را مي فروخت و پولش را صدقه مي داد ، در روز عرفه جمعي را ديد كه گدايي مي كردند ، فرمود : واي بر شما در چنين روزي حاجت هاي خود را از غير خدا طلب مي كنيد ! همانا در اين روز اميد مي رود كه بچه ها در شكم مادر خوشبخت شوند .
آن حضرت هيچ گاه با مادرش هم غذا نمي شد . از او پرسيدند : اي فرزند رسول خدا شما بيشتر از همه به مادر خود نيكي مي كنيد و با او در ارتباطيد . پس چرا با وي هم غذا نمي شويد ؟
فرمود : دوست ندارم دستم به سوي لقمه هايي دراز شود كه چشم مادر قبلا آن را نشانه گرفته باشد .
با ماده شتري كه بيست بار به حج رفت ، يك تازيانه بر او نزد . خدمتكارش مي گفت هرگز برايش خوراك نياوردم و در شب برايش رختخواب نگستردم !
چون پژوهنده اي به خدمتش مي رسيد ، مي فرمود : « وقتي طالب علم از منزلش بيرون مي آيد ، قدم بر هيچ تر
________________________________________ 97 ________________________________________
و خشكي نمي گذارد مگر آنكه تا طبقه هفتم زمين بر اي او تسبيح مي گويند . »
صد خانوار از فقيران مدينه را سرپرستي مي كرد و همواره مايل بود كه يتيمان و بيچارگان و مسكينان كه هيچ چاره اي نداشتند بر سر سفره اش حاضر باشند . با دست خود به آنان غذا مي داد و هر كدام كه عيالوار بودند به خانواده آنها هم خوراك مي داد .
بيست سال بر پدرش امام حسين ( عليه السلام ) گريست . هرگز خوراكي نزدش نمي گذاشتند مگر آنكه مي ديدند كه او مي گريد ، تا آنجا كه يكي از غلامانش عرض كرد : اي فرزند رسول خدا ، آيا اندوه شما پاياني ندارد ؟ !
امام ( عليه السلام ) فرمود : « واي بر تو ، يعقوب پيامبر ( عليه السلام ) دوازده پسر داشت كه خدا يكي را از نظرش ناپديد كرد ، او از بس گريست كور شد و موي سرش از شدت اندوه سپيد گشت و پشتش از غم خميد ، حال آنكه پسرش زنده بود . اما من به چشم خود ديدم كه پدر و برادر و عمو و هفده نفر از خاندانم در كنارم كشته شدند ، پس چگونه اندوهم پايان پذيرد » .
وقتي كسي از او مي پرسيد : چگونه صبح كردي اي فرزند رسول خدا ؟
مي فرمود : « صبح كردم در حالي كه از من هشت تقاضا شده است : خداوند عمل به فرايضش را از من مي خواهد و پيامبر عمل به سنتش را ؛ خانواده قوت مي خواهد و نفس شهوت و شيطان مي خواهد كه پيروي اش كنم و آن دو فرشته نگاهبان ، خواستار راستي عملند و ملك الموت روح را مي خواهد و قبر جسدم را و من در ميان اين هشت
________________________________________ 98 ________________________________________
تقاضا قرار دارم . » ( 1 )
او چنان در محبت و عشق خدا غوطهور بود كه رودهاي عشق و محبت به صورت راز و نيازهايي كه تاريخ تنها گوشه اندكي از آنها را در صحيفه سجاديه به ثبت رسانده ، بر لبانش جاري مي شد . مناجات هاي سوزناكش تحول برانگيز است . آنگاه كه با خداي خود مي گويد : « منزهي تو ! معصيت مي شوي اما انگار كه نمي بيني و شكيب ميورزي ، گويي كه معصيت نمي شوي ، به مخلوقاتت با كارهاي نيك دوستي مي كني . آن چنان كه گويي تو به آنان نيازمندي ، حال آن كه سرورم تو از آنان بي نيازي . »
دوران امامت حضرت ، مصادف با سياه ترين ادوار حكومت در تاريخ اسلام بود . در اين دوران سردمداران حكومت به صورت آشكار و بدون هيچ گونه پرده پوشي ، به مقدسات اسلام دهن كجي مي كردند . بيشترين دوران امامت حضرت مصادف بود با دوران خلافت عبدالملك بن مروان كه مدت بيست و يك سال طول كشيد . مورخان از عبدالملك به عنوان فردي زيرك ، با احتياط ، دورانديش ، اديب ، باهوش و دانشمند ياد كرده اند . ( 2 )
او پيش از به قدرت رسيدن به حمامة المسجد ( كبوتر مسجد ) ملقب بود اما پس از رسيدن به خلافت ، رو به قرآن كرد و گفت : اينك بين من و تو جدايي افتاد و ديگر با تو كاري ندارم . ( 3 )
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . في رحاب أئمة اهل البيت ، ج 3 ، ص 234
2 . الكامل في التاريخ ، ج 4 ، ص 520
3 . تاريخ الخلفاء ، ص 217
________________________________________ 99 ________________________________________
عبدالملك در مدت حكومت طولاني خود ، آن چنان با ظلم و فساد و بيدادگري خو گرفت كه نور ايمان در دل او به كلي خاموش گشت . عمال ستمگر او مانند « حجاج » حاكم عراق « مهلب » حاكم خراسان و « هشام بن اسماعيل » حاكم مدينه نيز همچون خود وي سفاك و بيرحم بودند . ( 1 )
هنگام مرگ حجاج ، در زندان مشهور وي ، پنجاه هزار مرد و سي هزار زن زنداني بودند كه شانزده هزار نفر آنها عريان و بي لباس بودند ، حجاج زنان و مردان را يك جا زنداني مي كرد و زندان هاي وي بدون سقف بود . از اين رو زندانيان از گرماي تابستان و سرما و باران زمستان در امان نبودند . ( 2 )
پس از مرگ عبدالملك ، وليد پسرش به خلافت رسيد . او حجاج بن يوسف را پس از مرگ عبدالملك در پست خود ابقا كرد . در زمان حضرت ، قيام هايي به وقوع پيوست ، در كوفه قيامي به رهبري سليمان بن صرد و سپس به رهبري مختار ، قيامي ديگر شكل گرفت ، عبدالله بن زبير در مكه قيام كرد كه در هر يك از اين قيام ها ، امام مخالفت و موافقت هاي ضمني خويش را ابراز مي نمودند ، اما محور اصلي فعاليت خود را بر تبليغات و تربيت و تهذيب جامعه ديني قرار داد . حضرت سي و پنج سال از عمر شريفش را به اين مهم اختصاص داد تا آنكه پايه هاي نهضت مبارك حسيني را در ضمير امت اسلام استوار كرد . او كوشيد بُعد تراژدي و فاجعه آميز عاشورا را گويا كند تا اين حادثه در
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . مروج الذهب و معادن الجوهر ، ج 3 ، ص 91
2 . همان ، ج 3 ، ص 166 ـ 167
________________________________________ 100 ________________________________________
عمق وجود نسل هاي آينده ، جاويد بماند و شعله هاي افروخته در دل مؤمنان همچنان فروزان باشد تا بدانجا كه همواره در گوش زمان نجواي : اي كاش ما نيز همراه تو بوديم تا به اين پيروزي بزرگ نايل مي آمديم ، پرطنين بماند .
حضرت از كليد دعا بهره گرفت و شيوه سخن گفتن بنده با پروردگار را با زبان دعا آموخت . خداوند نعمت دعا را به ما ارزاني داشت و تمام اين دعاها را بندگان خدا از پيامبران و ائمه اطهار و آنان از وحي الهي به ارث برده اند . در حقيقت دعا ، انعكاس معارف وحي بر دل هاي پاك و زبان هاي صادق آنان است . بنابراين دعاها گنجينه هاي معارف رباني اند . امام ( عليه السلام ) به عنوان يك انقلابي خداجو ، از مبارزه با طاغوت و فساد كه او را به خاطر شرايط دشوار زمانه به رنج و تعب مي افكندند ، دست برنداشت ، بلكه با نيايش هايي كه دستگاه حكومتي نمي توانست او را از آنها منع كند به مبارزه با دستگاه طاغوت پرداخت .
اين دعاها با توجه به محتواي والا و موعظه هاي رباني كه در بردارند وسيله اي براي تربيت مردم بر تقوا و فضيلت و ايثار و جهاد مي باشند . درود خداوند بر اين روح پاكي كه در اين كتاب موج مي زند و درود خداوند بر كساني كه هر صبح و شام ، با خواندن اين دعاها به درگاه حضرتش زاري مي كنند و پيوند با او را مي جويند .
گلبرگي از فضايل آن امام همام را فرا راه مخاطبان قرار مي دهيم .
________________________________________ 101 ________________________________________
فروتني
علي بن الحسين ( عليهما السلام ) در كنار شكوه و جلالي كه در ديدگان مردم داشت ، در برابر مؤمنان ، بسيار فروتن بود و مي فرمود :
« شتران سرخ موي گران قيمت ، مرا به اندازه بهره اي كه از فروتني دارم ، خوشحال نمي سازد . » ( 1 )
حضرت ، همواره با بندگان خدا با فروتني رفتار مي كرد و به شخصيت انساني آنان ، احترام مي گذاشت . با آن كه در خاندان نبوت بزرگ شده و دانش را از پدر بزرگوارش به ارث برده بود ، براي ارج گذاري به دانش دانشمندان ، گاه در درس آنان حاضر مي شد .
عبدالرحمن بن اردك به دوستش مي گويد : آيا دوست داري تو را از حادثه اي شگفت آگاه كنم ؟
دوستش پرسيد : چه حادثه اي ؟
عبدالرحمن : آيا شنيده اي كه استادي بزرگ و دانشمند ، با اشتياق فراوان در درس شاگردش حاضر شود ؟ هنگامي كه شگفتي و جستجوگري دوستش را ديد ادامه داد :
روزي در مسجد نشسته بودم كه ديدم علي بن الحسين ( عليه السلام ) مردم را كنار زد تا نزد زيد بن اسلم ، شاگرد خودش آمد و در حلقه بحث او نشست . در اين
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . سير اعلام النبلاء ، ج 4 ، ص 395 .
________________________________________ 102 ________________________________________
ميان ، مردي كه امام سجاد ( عليه السلام ) را مي شناخت [ نافع بن جبير بن مطعم ] شگفت زده شد ، با ديدن او نخست فكر كرد چشمانش دچار مشكل شده و خطاي ديد پيدا كرده است ؛ چند بار چشمانش را ماليد . بار ديگر به آن مرد خيره شد . وقتي يقين كرد كه اشتباه نمي بيند ، به او گفت : خدا تو را ببخشايد ! تو سرور مردماني ! آيا اين همه راه مي پيمايي تا با چنين غلامي هم نشين گردي ؟
علي بن الحسين ( عليه السلام ) هم با كمال خونسردي ، با عنايت و وقار ويژه اي فرمود :
« اي برادر ! اين چه حرفي است ؟ يادگيري علم مطلوب است ؛ چه فرقي مي كند كجا و از چه كسي باشد ؟ به هر روي بايد آن را طلب كرد . ( 1 )
مرد گفت : يعني چه ؟ تو قريش را با همه شرافتشان رها كرده و با غلامي از بني عدي ( فرزند غلام عمر بن خطاب ) همنشين مي شوي ! اين براي ما پذيرفتني نيست .
دوست عبدالرحمن گفت : بر اين باورم كه اين برخوردها ، نشاني از فخر فروشي جاهلي اش بود . چه اشكالي دارد كه كسي غلام باشد ؛ ولي از نظر تقوا و دانش ، به اوج قله انسانيت برسد و ديگران از وجودش فيض ببرند ؟ ! مگر شخصيت افراد را بايد در نژاد آنان جست و جو كرد ؟ !
عبدالرحمن گفت : آفرين بر تو ! به نكته خوبي اشاره كردي ، اين درست همان واكنشي بود كه مالك بن انس ، پيشواي مذهب مالكي ، با شنيدن گفت و گو ، به آن اشاره
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . تهذيب الكمال ، ج 20 ، ص 386 .
________________________________________ 103 ________________________________________
كرده است . وي درباره اين واقعه گفته است :
« نافع » بسيار مغرور بود و به خود مي نازيد ، ولي علي بن الحسين ( عليهما السلام ) شخصيتي بود كه در دين ، فضيلت و برتري داشت و براي خود حضور در مجلس درس « زيد » شاگرد خود را كوچك نمي شمرد . ( 1 )
سكوتي همراه با عطش شنيدن چيزهاي تازه درباره اين شخصيت فروتن ، بر جان و دل دوست عبدالرحمن سايه افكند و احساس كرد كه مي خواهد باز هم درباره علي بن الحسين ( عليهما السلام ) بشنود و اين بار بايد گوش خود را تيزتر مي كرد تا در رواق تاريخ ، سخن تازه اي از ابن عساكر شافعي بشنود .
ابن عساكر گفت : فروتني و شخصيت بخشي علي بن الحسين به افراد ، شگفت آور است ! او دخترش را به ازدواج غلامش درآورد ؛ معترض او عبدالملك بن مروان بود . وقتي خبر به گوشش رسيد ، با شدت و غلظت ، نامه اي به علي بن الحسين نوشت و بر اين كار وي خرده گرفت . علي بن الحسين در پاسخ نوشت :
( لَقَدْ كانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ ) ( 2 ) ؛ به يقين براي شما در رفتار رسول خدا ( صلّي الله عليه وآله ) الگويي نيكوست .
عبدالملك ، با ديدن اين پاسخ كوتاه اما كامل ، حيرت زده شد و در پي عالمان و دانشمندان فرستاد تا برايش اين
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . سير اعلام النبلاء ، ج 4 ، ص388 .
2 . احزاب : 21 .
________________________________________ 104 ________________________________________
آيه را تفسير كنند .
دانشمندان حاضر شدند : عبدالملك گفت : از اين نامه علي بن الحسين چه مي فهميد ؟ دانشمندان ، كمي به فكر فرو رفتند و سپس به شور و مشورت پرداختند ؛ آن گاه ، نماينده آنان گفت : اي امير ! ما فكر مي كنيم كه اين سخن ، اشاره به اين سيره رسول الله ( صلّي الله عليه وآله ) دارد كه ايشان « صفيّه » دختر حييّ بن اخطب را كه اسير وي بود ، آزاد و آن گاه با وي ازدواج كرد !
عبدالملك : درست است ! فكر مي كنم همان باشد كه شما مي گوييد ، امّا درباره ازدواج دخترش با غلام چه مي گوييد ؟
سخن گوي عالمان گفت : اي خليفه ! آن هم شايد اشارتي باشد به سيره ديگر پيامبر اكرم ( صلّي الله عليه وآله ) كه آن حضرت دختر عمه اش ، زينب را نيز كه از اشراف زاده هاي قريش بود ، به ازدواج غلام آزاد شده اش زيد بن حارثه درآورد و فخرفروشي هاي موهوم را زير پا نهاد . ( 1 )
عبدالملك ، از اين همه علم و دانش و به كارگيري به جاي حضرت از سيره نبوي ، غرق در حيرت و تحسين شد و از اين كه نمي توانست چون او ، همه مردم را يكسان ببيند ، ناراحت و غمگين بود ؛ تازه دريافته بود كه چرا امام در قلب همگان جاي دارد . او نيك مي دانست كه هيچ گاه نمي تواند چون علي بن الحسين ( عليهما السلام ) ، يكسان نگري به بندگان خدا را پيشه خود سازد .
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . طبقات ، ج 5 ، ص 110 ؛ تاريخ دمشق ، ج 41 ، ص 399 .
________________________________________ 105 ________________________________________
ناله حجرالاسود
محمد بن حنفيه پيش خود انديشيد ، اين بار سخنم را با او در ميان مي گذارم . از بس كه منويّاتم را در درون خود مرور كرده ام ، براي من تكراري و ملال آور شده است . هر طور باشد ، امسال در مكه او را خواهم ديد و به ديدارش مي روم .
محمد بن حنفيه در مكه ، خدمت علي بن الحسين ( عليهما السلام ) رسيد ؛ تمام نيروي خود را جمع كرد ، ولي احساس كرد دهانش خشك و ضربان قلبش تند شده و نفسش به شماره افتاده است و نمي تواند خواسته خود را عملي كند . . .
امام سجاد ( عليه السلام ) وقتي حال عمو را چنين ديد ، به كمك او شتافت و با لحني پر از مهر و محبّت گفت : عمو جان ! چيزي پيش آمده ؟ نگران چيزي هستي ؟ مي توانم كمكت كنم ؟
ابن حنفيه ، با شنيدن سخنان گرم و همراه با محبت امام ، جاني تازه گرفت و كم كم به حال طبيعي بازگشت . زبانش گشوده شد و به امام عرض كرد :
مي داني كه رسول خدا ( صلّي الله عليه وآله ) پس از خودش ، به امامت علي ( عليه السلام ) و پس از وي به امامت امام حسن ( عليه السلام ) و امام حسين ( عليه السلام ) وصيت كرد و پدرت امام حسين ( عليه السلام ) كشته شد و كسي را وصيّ خود قرار نداد .
________________________________________ 106 ________________________________________
من ، هم عموي تو و هم برادر پدرت مي باشم . چون زاده علي ( عليه السلام ) هستم و در سن هم بر تو پيشي دارم ، پس به امامت سزاوارترم ؛ از شما مي خواهم كه در وصايت و امامت ، با من نزاع نكني !
با شنيدن اين سخنان ، امام ( عليه السلام ) به فكر فرو رفت ، تو گويي كه فكر مي كرد چگونه دنيا مي تواند افراد را فريب دهد و از مسير صداقت خارج كند ! از اين رو حضرت فرمود :
« اي عمو ! از خدا بترس و چيزي را كه حقّ تو نيست ، ادّعا مكن . تو را پند مي دهم كه مبادا از نادانان باشي ! بدان كه پدرم ، پيش از آن كه رهسپار عراق شود ، به من وصيّت كرد و يك ساعت پيش از شهادتش نيز اين منصب الهي را به من سپرد و اين شمشير رسول خداست كه نزد من است ؛ بنابراين خود را به اين امر مشغول مكن . »
ابن حنفيه گفت : چه دليلي داري كه شما برگزيده الهي هستي ؟
حضرت فرمود : مگر نمي داني كه خداي تعالي ، امامت را در فرزندان امام حسين ( عليه السلام ) قرار داده است ؟
ابن حنفيه گفت : اين را دليل محكمي نمي دانم ؛ اگر مي تواني نشانه ديگري بياور !
حضرت فرمود : اي عمو ! اگر باور نداري ، بيا تا با هم نزديك حجرالاسود برويم و او را حاكم قرار دهيم و از او بخواهيم تا امام پس از امام حسين ( عليه السلام ) را مشخص كند .
________________________________________ 107 ________________________________________
محمد بن حنفيه كمي فكر كرد و آن گاه ، پيشنهاد حضرت را پذيرفت و گفت : بيا تا به سوي حجرالاسود برويم !
هر دو با هم به سمت حجرالاسود گام برمي داشتند . يكي با روحيه اي آرام و با قلبي مطمئن و ديگري با گام هاي لرزان و در حال شك و ترديد . لحظه اي بعد ، هر دو به سنگ آسماني نزديك شدند . كسي از دل سنگ ، آگاه نبود . اين وديعه الهي ، از نزديك شدن رشته اتّصال زمين و آسمان ، از شادي در پوست خود نمي گنجيد . دلش مي خواست زبان بگشايد و به زينت عابدان ، تهنيت و خير مقدم بگويد ؛ به گونه اي كه همه صداي او را بشنوند .
امام ( عليه السلام ) ، نگاهي به حجرالاسود انداخت . اين نگاه مهربان ، تا عمق وجودش نفوذ كرد و مات و مبهوت ، به حضرت خيره ماند !
امام زين العابدين ( عليه السلام ) رو به محمد بن حنفيه كرد و به وي گفت : عمو جان ! شما بزرگتريد ؛ و احترام شما در اينجا لازم است ؛ اوّل شما به سوي سنگ برويد !
محمد بن حنفيه ، هر چه توان داشت ، در قدم هاي خود جمع كرد و پيش رفت . لب هاي او به دعا مشغول شد و اشك هاي تضرّع بر ديدگانش جاري . از خداوند متعال خواست كه سنگ را به سخن درآورد تا به امامت او شهادت دهد . آن گاه از دعا كردن ، لحظه اي فارغ شد ؛ گوش هاي خود را تيزتر كرد ؛ ولي هيچ صدايي از سنگ برنيامد . به آرامي به عقب بازگشت و راه را براي نزديك
________________________________________ 108 ________________________________________
شدنِ امام سجاد ( عليه السلام ) به حجرالاسود باز گذاشت .
حضرت ، با آرامش و وقاري خاص ، به سوي سنگ آسماني گام برداشت و لبان او با ادبي خاص به دعا مترنّم شد و فرمود :
خدايا ! تو را سوگند مي دهم به آن نامت كه بر سرا پرده مجد نوشته شده ، عزّت و قدرت ، جمال و زيبايي از آن توست ؛ تو را به نام هاي مقدّست سوگند مي دهم كه بر محمّد ( صلّي الله عليه وآله ) و آل محمد ( عليهم السلام ) درود فرستي و اين سنگ را به زبان عربيِ گويا ، به سخن درآوري تا به امام بعد از حسين بن علي ( عليهما السلام ) خبر دهد .
نفس ها در سينه حبس و چشم ها لحظه به لحظه گشاده تر ، گوش ها تيزتر و تيزتر شد تا تأثير كلام امام را به گوش جان بشنوند .
همه مي ديدند كه حجرالاسود ، كم كم به جنبش درآمده و لحظه به لحظه ، صدا و حركت آن زيادتر مي شود و تو گويي كه لب گشوده و مي خواهد با تمام وجود ، به امامت حضرت گواهي دهد ! ناگهان صدايي رسا ، به عربي گويا ، همه فضاي بيت الله را پوشاند ؛ صدايي كه براي حاضران تازگي داشت ولي اين صدا ، آن قدر رسا بود كه نيازي به دقت و تيز كردن گوش نداشت . حجرالاسود ، با صداي پرجاذبه اي گفت :
« اي علي بن الحسين ! خدا گواه است كه پس از حسين بن علي ، پسر فاطمه ( عليها السلام ) دختر رسول خدا ، وصايت و امامت برعهده توست و تو بر محمّد بن
________________________________________ 109 ________________________________________
حنفيه و همه اهل زمين و آسمان ، پيشوا و امام واجب الاطاعه هستي ؛ پس اي محمد ! سخن او را بشنو و از او اطاعت كن ! »
همه اطرافيان غرق در حيرت و شگفتي شدند و از اين كه حجرالاسود ، به امامت علي بن الحسين ( عليه السلام ) گواهي داده ، به قدرت لايزال الهي ، بيش از پيش آگاه شدند و ايمانشان به مولا و مقتدايشان فزوني گرفت . اين صدا به گوش همه آشنا آمد و از همه مهم تر ، دل و روح محمد بن حنفيه را نيز در چتر نفوذ خود گرفت .
محمد بن حنفيه رو به امام زين العابدين ( عليه السلام ) كرد و گفت : اي امام و وصيّ بعد از پدر ! آن چه فرمان دهي ، با جان مي شنوم و فرمانبردارم ، اي حجّت خدا در زمين و آسمان !
همه همراهان به آن چه مي خواستند ، رسيدند و آرام آرام ، راه بازگشت را پيش گرفتند . ( 1 )
در اين ميان ، صداي ناله اي ضعيف ، مانند درختي كه پيامبر خدا ( صلّي الله عليه وآله ) به آن تكيه مي داد و از آن جدا شده بود ، برخاست . اما انگار جز يك تن ، كسي ديگر اين صدا را نمي شنيد .
ناله اندوهگين حجرالاسود ، لحظه به لحظه زيادتر و غمناك تر مي شد ؛ به گونه اي كه امام ( عليه السلام ) بر حال او رقّت و دلسوزي نمود و فرمود : اي سنگ ! چرا اين قدر بي تابي مي كني ؟ من بار ديگر به سوي تو مي آيم ؛ تو شاهد خواهي
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . اعلام الوري باعلام الهدي ، ص 153 .
________________________________________ 110 ________________________________________
بود كه هشام پسر عبدالملك ، در زمان حكومت پدرش به حج مي آيد و شماري از اميران ، او را همراهي خواهند كرد . مي آيد تا تو را لمس كند ؛ امّا انبوه جمعيت ، مانع مي شود . منبري براي او مي آورند تا بر آن بنشيند و بر گرد كعبه طواف كند . در همان هنگام ، من نيز براي طواف و استلام مي آيم . وقتي كه به نزديكي تو مي رسم ، مردم كناره مي گيرند و من بار ديگر تو را لمس مي كنم .
هشام تا اين ماجرا را ببيند ، به خشم مي آيد . مردي از او مي پرسد : آيا او را مي شناسي ؟ هشام خود را به ناداني مي زند و مي گويد : نه ، من او را نمي شناسم ! در همين هنگام فرزدق ، شاعري كه سخنان آنها را مي شنود ، مي گويد : اي مرد ! من او را خوب مي شناسم . مرد شامي مي پرسد : اي ابوفراس ! او كيست ؟ فرزدق مي گويد :
اين كسي است كه سرزمين وحي ، با گام هايش آشناست . كعبه و حرم او را مي شناسند . او فرزند بهترين بندگان خداست . او پرهيزگار و پاكيزه و سرشناس است . اين فرزند فاطمه ( عليها السلام ) است ؛ به وسيله جدّش محمد ( صلّي الله عليه وآله ) مُهر خاتميت بر انبيا خورده است . خدا ، دير زمان او را فضيلت بخشيده و شرافت داده است و قلم تقدير ، اين شرافت را بر لوح محفوظ نگاشته است . جدّش ، همان كسي است كه همه پيامبران بر فضيلتش گردن نهاده و امت او نيز از همه امت ها پيش افتاده اند . همگان را مورد
________________________________________ 111 ________________________________________
احسان خويش قرار داده است ، تا تيرگي فقر و ناداريِ مردم زدوده شود .
دو دستش ، همچون باراني است كه سودش همگاني است . همواره بخشش از آن مي ريزد و پاياني ندارد . نرم خويي است كه كسي از تندخويي اش نمي هراسد ؛ زيرا به دو چيز ، يعني بردباري و كرم آراسته است و تندخويي ندارد .
از خانداني است كه دوست داشتنشان ، دين و دشمني با آنان ، كفر است و نزديك شدن به آنان ، عامل نجات و ايمني است .
با دوستي آنان ، بدي و گرفتاري از انسان دور مي شود و احسان و نعمت الهي فزوني مي يابد . چون قريش او را ببيند ، گويد : همه مكارم اخلاق و كرامت ها به او ختم مي شود .
به نقطه اي از عزّت دست يافت كه انديشه هر مسلمان عرب و عجم ، از دست يابي به آن مقام كوتاه است . نزديك است كه ركن حطيم ( حجرالاسود ) كف دستانش را از روي محبت ، با معرفتي كه دارد ، نگه دارد ؛ هنگامي كه وي دست بر آن مي كشد . حجرالاسود ، با شادي و شور وصف ناپذيري مي گويد : واقعاً احساس قلبي ام را چه زيبا به تصوير كشيده اي ! آقاي من ! چند لحظه پيش كه دستتان را از روي من برداشتي ، روحم از بدنم جدا شده و نزديك است از فراقتان تَرَك بردارم »
امام ( عليه السلام ) رو به حجرالاسود مي پرسد : آيا نمي خواهي ادامه ماجرا را بداني ؟
________________________________________ 112 ________________________________________
حجرالاسود : چرا اتفاقاً ! مي خواهم بشنوم ، بيشتر از خود ماجرا ، كلامتان ، روح باز رفته ام را به من برمي گرداند .
امام ( عليه السلام ) فرمود : هنگامي كه فرزدق اين اشعار را مي سرايد ، هشام به شدت خشمگين مي شود و دستور مي دهد تا او را در محلي به نام « عسفان » ميان مكه و مدينه زنداني كنند . . . ( 1 )
و چقدر سخت و كشنده بود براي آن سنگ سياه آسماني ؛ آن گاه كه آخرين كلمات امام را شنيد و دانست كه لحظه فراق نزديك است و بايد به انتظار ديدن يار بنشيند :
بگذار تا بگريم چون ابر در بهاران * * * كز سنگ ناله خيزد ، روز وداع ياران
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . ماجراي فرزدق و هشام در بيشتر منابع اهل سنت آمده است از جمله نك : تاريخ دمشق ، ج 41 ، صص 402 و 403 ؛ تهذيب الكمال ، ج 20 ، صص 401 و 402 ؛ سير اعلام النبلاء ، ج 4 ، ص 398 ؛ حلية الاولياء ، ج 3 ، ص 129 ؛ شذرات الذهب ، ج 1 ، ص 142 ؛ المنتظم ، ج 6 ، صص 331 ـ 333 .
________________________________________ 113 ________________________________________
معصوم هفتم
امام محمدباقر ( عليه السلام )
حضرت امام باقر ( عليه السلام ) ، در سال 57 هجري در شهر مدينه ، چشم به جهان گشود . او هنگام شهادت پدر ارجمندش ، امام زين العابدين ( عليه السلام ) كه در سال 94 رخ داد ، سي و نه سال داشت . نام او محمد و كنيه اش ابوجعفر است و باقر و باقرالعلوم ، لقب اوست .
مادر ايشان ، امّ عبدالله ، دختر امام حسن مجتبي ( عليه السلام ) است و از اين رو ، نخستين كسي بود كه هم از سوي پدر و هم از سوي مادر ، فاطمي و علوي بوده است .
امام باقر ( عليه السلام ) در سال 114 هجري ، در شهر مدينه درگذشت و در قبرستان بقيع ، كنار قبر پدر و جدّش به خاك سپرده شد . دوران امامت آن حضرت هجده سال بود .
او چهار سال از عمر خود را در سايه جدش ، سبط شهيد پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) ، امام حسين ( عليه السلام ) سپري كرد و از صبغه الهي اي كه در زندگي آن امام شهيد ( عليه السلام ) تجلي يافته بود برخوردار گشت . بي گمان فاجعه جانگداز كربلا بر شخصيت امام باقر ( عليه السلام ) كه لحظه به لحظه شاهد صحنه هاي آن بود ، تأثيرگزار بود . امام ( عليه السلام ) پس از اين فاجعه ، 19 سال و 60 روز در زير سايه پدر بزرگوارش سيدالساجدين ( عليه السلام ) به سر برد . از
________________________________________ 114 ________________________________________
همان روزهاي آغازين حياتش ، خطوط امامت در سيمايش آشكار بود .
در حديثي از ابوالزبير محمد بن مسلم مكي آمده است كه گفت : نزد جابر بن عبدالله بوديم كه علي بن الحسين و فرزندش محمد كه هنوز كودك بود ، وارد شدند ، جابر آن حضرت را در آغوش گرفت ، علي بن الحسين خطاب به فرزندش فرمود : سر عمويت را ببوس ، محمد به جابر نزديك شد و سر او را بوسيد . جابر كه بينايي اش را از دست داده بود ، پرسيد : اين كيست ؟ علي بن الحسين پاسخ داد : اين محمد پسر من است . جابر او را در آغوش گرفت و گفت : اي محمد ! رسول خدا ( صلّي الله عليه وآله ) بر تو سلام فرستاده ، پرسيدند : چطور ؟
گفت : نزد رسول خدا ( صلّي الله عليه وآله ) بودم و حسين در اتاق آن حضرت مشغول بازي بود ، پيامبر فرمود : اي جابر ! فرزندم حسين را پسري است كه علي خوانده مي شود چون روز قيامت فرا رسد ، منادي بانگ برآورد كه سيدالعابدين برخيزد . در آن هنگام علي بن الحسين برمي خيزد و براي اين علي پسري به دنيا خواهد آمد كه محمد نام دارد . اي جابر چنانچه او را ديدي سلام مرا به او برسان و بدان كه عمر تو پس از ديدار او ، اندك خواهد بود . پس از اين ديدار ديري نپاييد كه جابر جهان را بدورد گفت . ( 1 )
امام باقر ( عليه السلام ) پس از رحلت پدرش ، امامت مردم را عهده دار شد ، و اين در حالي بود كه خورشيد اقتدار بني اميه افول كرده و پايه هاي حكومت آنان در اثر انقلاب هاي
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . بحارالانوار ، ج 46 ، ص 227
________________________________________ 115 ________________________________________
پياپي مكتبي ، هر روز سُست تر از روز پيش مي شد ، امام باقر ( عليه السلام ) فرصت نشر معارف قرآني را پيدا كرد . امام ( عليه السلام ) از طريق تربيت گروهي بزرگ از فقيهان و مفسران و حكيمان معارف الهي ، همچون جابر بن يزيد جعفي ، محمد بن مسلم ، ابان بن تغلب ، محمد بن اسماعيل بن بزيع ، ابوبصير اسدي ، فضيل بن يسار و گروهي ديگر از مستعدان را از فيض دانش خويش سرشار مي ساخت . آوازه علوم و دانش هاي امام باقر ( عليه السلام ) چنان اقطار كشور اسلامي را پر كرده بود كه لقب باقرالعلوم يعني گشاينده دريچه هاي دانش و شكافنده مشكلات علوم را به خود گرفته بود . دانشمندان اهل سنت مي نويسند : محمد باقر به اندازه اي گنج هاي پنهان معارف و دانش ها را آشكار ساخته ، حقايق احكام و حكمت ها و لطايف دانش ها را بيان نموده كه جز بر عناصر بي بصيرت يا بدسيرت پوشيده نيست و از همين جاست كه وي را شكافنده و جامع علوم و برافرازنده پرچم دانش خوانده اند . ( 1 )
امام باقر ( عليه السلام ) در سخنان خود ، اغلب به آيات قرآن مجيد استناد نموده از كلام خدا شاهد مي آورد و مي فرمود : هر مطلبي گفتم ، از من بپرسيد كه در كجاي قرآن است تا آيه مربوط به آن موضوع را معرفي كنم .
آثار درخشان علمي پيشواي پنجم و شاگردان برجسته وي ، پيشگويي رسول گرامي اسلام را عينيت بخشيد . محمد بن مسلم ، آن فقيه بزرگ ، از آن حضرت سي هزار حديث روايت كرده است ، همچنين جابر جعفي مي گويد :
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . صواعق المحرقه ، ص 201
________________________________________ 116 ________________________________________
ابوجعفر ( عليه السلام ) هفتاد هزار حديث برايم گفت كه هرگز از كسي نشنيده بودم . ( 1 )
از آنجا كه فضاي سياسي در آن روزگار تا حدودي باز شده بود ، اين فرصت براي امام ( عليه السلام ) فراهم گشت تا با بسياري از مخالفان به مناظره بپردازد و آنان را به جاده صواب بازگرداند . ائمه گاهي شيعيان خود را به اذن خداوند به نور او و به تأييد ملائكة الله ، از حقايق خفيه آگاه مي ساختند .
حلبي از امام صادق ( عليه السلام ) روايت كرده است كه فرمود : عده اي بر پدرم وارد گشتند و از او پرسيدند : شاخصه ويژگي هاي امام چيست ؟
آن حضرت فرمود : حد و شاخصه و ويژگي هاي امام بس بزرگ است . چون بر او داخل شويد ، حرمتش را پاس داريد و در بزرگداشتش بكوشيد و بدانچه مي آورد ايمان آريد .
بر اوست كه شما را هدايت كند و در او خصلتي است كه چون بر او وارد شويد هيچ كسي نمي تواند به خاطر بزرگي و ابهت وي خيره بدو بنگرد . زيرا رسول خدا ( صلّي الله عليه وآله ) چنين بود و امام نيز چنين است .
پرسيدند : آيا شيعيانش را مي شناسد ؟
فرمود : آري همان ساعت كه آنها را ببيند مي شناسد .
پرسيدند : پس آيا ما از شيعيان توييم ؟
فرمود : آري ، همه شما .
پرسيدند : ما را از علامت اين آگاه ساز .
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . في رحاب ائمة اهل البيت ( عليهم السلام ) ، ص7
________________________________________ 117 ________________________________________
فرمود : شما را از نام هايتان و نام هاي پدران و قبيله هاي تان آگاه كنم ؟
گفتند : آگاه فرما .
پس پدرم آنان را از نام هايشان و نام هاي پدرانشان و قبايلشان آگاه فرمود .
گفتند : درست گفتي .
پدرم فرمود : آيا آگاه كنم شما را از آنچه در سر داريد ؟ مي خواهيد درباره اين سخن خداوند تعالي كه فرمود :
( كَشَجَرَة طَيِّبَة أَصْلُها ثابِتٌ وَفَرْعُها فِي السَّماءِ ) ( 1 ) بپرسيد . ما علم خود را به هر يك از شيعيانمان كه بخواهيم عطا مي كنيم .
آنگاه پرسيد : اين ها شما را قانع مي كند ؟
گفتند : ما به كمتر از اين هم قانع مي شويم . ( 2 )
شخصيت بارز امام باقر ( عليه السلام ) حسد و كينه خلفاي زمانش را برانگيخت و آنان در پي فرصت و بهانه اي براي آزار حضرت بودند . در يكي از سال ها كه هشام بن عبدالملك به حج رفته بود ، امام باقر و فرزندش حضرت صادق ( عليهما السلام ) هم در حج بودند . امام صادق ( عليه السلام ) در جمع مردم سخنراني مهمي درباره مسأله امامت و خلافت كرد . آوازه اين سخنان به گوش هشام رسيد ، چون آنجا نمي توانست اقدامي كند پس از بازگشت به دمشق ، به فرماندار مدينه نامه نوشت و از او خواست كه امام باقر و فرزندش را به دمشق روانه سازد . در اين سفر ، هشام تصميم داشت كه از محبوبيت و موقعيت اجتماعي امام بكاهد . اما نتيجه
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . ابراهيم : 24
2 . بحارالانوار ، ج 46 ، ص 244
________________________________________ 118 ________________________________________
معكوس شد و امام در مناظرات و حتي مسابقه تيراندازي پيروز شد و كينه هشام نسبت به امام ( عليه السلام ) نيز افزون تر گشت و تصميم به قتل امام گرفت ، در حالي كه او كامل ترين انسان در زمان خود بود . او راستگوترين و گشاده روترين و بخشنده ترين مردمان بود . در ميان اهل بيت كمترين ثروت و در عين حال بيشترين هزينه را داشت .
هر جمعه يك دينار صدقه مي داد و مي فرمود : صدقه روز جمعه به خاطر فضيلت اين روز بر ديگر روزها ، دو چندان مي شود . چون پيشآمدي غم انگيز به او روي مي نمود زنان و كودكان را جمع مي كرد و آنگاه خود دعا مي نمود و آنان آمين مي گفتند . بسيار ذكر خدا مي گفت . فرزندانش را جمع مي كرد به آنان مي فرمود تا سر زدن آفتاب ذكر بگويند . هر كس از آنان را كه مي توانست قرآن بخواند به تلاوت قرآن مي گماشت . هيچ گاه از دادن صله بر برادران و ديداركنندگان و اميدواران كوتاهي نمي نمود ، هرگاه مي خنديد مي فرمود خداوندا بر من خشم مگير .
معاشرت آن حضرت با برادرانش در نهايت ادب و بزرگواري بود . با برادران ديني مصافحه مي نمود و مي فرمود : آيا نمي دانيد در مصافحه چه چيزي نهفته است ؟ دو مؤمن كه با يكديگر برخورد مي كنند و يكي از آنها با ديگري مصافحه مي كند گناهان آن دو فرو مي ريزد ، چونان كه برگ از درخت مي ريزد و خداوند تا زماني كه آن
________________________________________ 119 ________________________________________
دو از هم جدا شوند به آن دو مي نگرد . ( 1 )
رفتار آن حضرت با مستضعفان با نرمي و مهرباني بود . فرزندش امام صادق ( عليه السلام ) در اين باره مي فرمايد : هنگامي كه كاري را تماماً به غلامان خود مي سپاريد و بر آنان سنگين مي آيد ، با ايشان در بردن آن همكاري كنيد . آن حضرت فرمود : پدرم امام باقر ( عليه السلام ) به خدمتكاران خود دستوري مي داد پس مي نگريست ، اگر آن بار سنگين بود مي گفت بسم الله و با آنان همكاري مي كرد و اگر سبك بود از آنان دور مي شد . ( 2 )
امام ( عليه السلام ) از كار و تلاش كوتاهي نمي فرمود ، چه اين كه كار و كوشش را امري محبوب نزد خداوند و وسيله تقرب مي شمردند . هر چند امام ( عليه السلام ) مي توانست از خدمتگزارانش در كشتزار استفاده كند ، اما وي دوست مي داشت براي تحصيل معاش خانواده اش كوشش كند و خود را به رنج اندازد .
حضرت از اندرزهاي حكيمانه خود ديگران را پربهره مي ساخت ، او به يكي از اصحابش به نام جابر بن يزيد جعفي سفارش كرد : تو را به چند چيز سفارش مي كنم : اگر مورد ستم واقع شدي تو ستم مكن ، اگر به تو خيانت شود تو خيانت مكن ، اگر به تو دروغ گويند تو دروغ مگو ، اگر تو را ستودند شاد مشو و اگر نكوهش كردند بي تابي مكن و درباره آنچه در خصوص تو مي گويند بينديش .
اين وجيزه را ياراي ذكر تمام فضايل نيست ، از اين رو تنها به دو نمونه بسنده مي كنيم :
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . حلية الاولياء ، ص 289
2 . همان ، ص 303
________________________________________ 120 ________________________________________
خورشيد دانش
گروهي از اصحاب امام محمد باقر ( عليه السلام ) ، در مسجد نشسته بودند و از جايگاه امام ( عليه السلام ) سخن مي گفتند . يكي از آنان گفت :
دوستان ! به تازگي نكته اي از ذهبي در تاريخ الاسلام خوانده ام كه بسيار جالب و شنيدني است .
همنشينان او گفتند : چرا نمي گويي تا ما هم بيش تر از امام مان بدانيم ؟
گفت : ذهبي نوشته كه محمد بن علي بن الحسين . . . ابوجعفر الباقر ( عليه السلام ) سرور بني هاشم در عصر خويش بود . او اهل فقه ، علم ، شرف ، ديانت ، وثوق و سيادت بود و شايستگي خلافت اسلامي را داشت . باقر لقب داده شده ؛ چون علم را شكافت و ريشه و درونش را شناخت . ( 1 )
ياران امام از شنيدن سخن ديگران درباره سرور خود به وجد آمدند .
عبدالله وقتي اين همه شادماني را در چشمان اطرافيان ديد گفت : دوستان ! حال كه اشتياق تان را ديدم ، دوست دارم نكته ديگري از ذهبي را هم برايتان بگويم .
ذهبي از « حكم بن عتيبه » ـ از بزرگان كوفه ـ و او از سفيان بن عيينه نقل كرده است كه : « مانند محمد بن علي
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . تاريخ الاسلام ، وقايع سال 101 تا 120 هـ . ق ، ش 549 ، ص 462 .
________________________________________ 121 ________________________________________
و حماد در كوفه نبود . » عجلي مي گويد : ثقه ، پابرجا ، فقيه و صاحب مذهب است .
مغيره مي گويد : « وقتي به مدينه مي آمد ، ستون مسجد پيامبر را برايش آماده مي كردند و در آن جا نماز مي خواند . » « مجاهد » هم به گونه اي ديگر در برابر درياي دانش او به زانو درآمده و مي گويد : « وقتي به فضل و علم او پي بردم كه ديدم در مسجد منا در اطرافش از مردم غلغله اي بود . » ( 1 )
همه دوستان از فضيلت امام به شگفتي درآمده بودند . در ميان آنها ، محمد گفت : دوستان ! بگذاريد من هم داستاني را براي شما بگويم . اين بار حاضران چشم به او دوختند تا ببينند او چه مي گويد . محمد گفت : من نمي دانستم كه امام سجاد ( عليه السلام ) پس از خودش ، فرزندي به يادگار گذاشته است تا اين كه روزي ايشان را همراه فرزندش امام باقر ( عليه السلام ) ملاقات كردم . او را در حال كار و تلاش ديدم . خواستم به او نصيحتي كنم ؛ ولي دقيقاً برعكس شد ! اين را گفت و سكوت كرد .
اصحاب با شنيدن قصه ناتمام محمد ، از او خواستند تا ماجرا را به پايان برساند .
او گفت : در يكي از روزها كه هوا خيلي گرم بود ، در اطراف شهر مدينه مي رفتم . مرد تنومندي را ديدم كه دستانش را بر دوش دو همراه خود گذاشته بود و مي آمد . پيش خود گفتم : بزرگي از بزرگان قريش ، در اين ساعت از
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . تذكرة الحفاظ ، ج 1 ، ش 102 ، ص 117 .
________________________________________ 122 ________________________________________
روز ، در اين هواي گرم ، براي طلب دنيا از خانه اش بيرون آمده است . اينك مي روم و او را نصيحت مي كنم . پيش رفتم و سلام كردم .
نفس زنان و عرق ريزان ، پاسخ سلام مرا داد .
گفتم . خداوند تو را اصلاح كند ، در چنين هواي گرمي ، بزرگي از قريش در طلب دنيا چه مي كند ؟ راستي اگر در اين حالت كه در پي دنيا هستي ، مرگ به سراغت بيايد ، چه مي كنيد ؟
آن مرد با شنيدن اين حرف ها ، دست از شانه همراهانش برداشت و ايستاد ، نفسي تازه كرد و با آرامشي خاص گفت : اي مرد ! آيا مرا در حال نافرماني خدا ديده اي كه چنين مي گويي ؟
با شتابزدگي گفتم : نه آقا ! تنها احساس كردم كه در پي دنيا و متاع ناچيز آن هستيد .
گفت : آيا تلاش براي به دست آوردن نيازهاي خود و خانواده را دنياپرستي و دنياگرايي مي داني ؟ در فكر فرو رفتم و سكوت ، وجودم را فراگرفت .
او چون اين حال مرا ديد ادامه داد : به خدا سوگند ، اگر مرگ در اين حالت كه هستم به سراغ من بيايد ، نمي ترسم ؛ زيرا در حالي كه در اطاعت خداوند و بي نياز كردن خود از تو و ديگران هستم ، به آغوش مرگ رفته ام . من وقتي از مرگ مي ترسم كه در حال نافرماني و گناه به درگاه خداوند باشم .
هنگامي كه اين سخنان حكيمانه و روشن گر را از ايشان ، در كمال صبوري و دلسوزي شنيدم ، با حالت
________________________________________ 123 ________________________________________
شرمندگي گفتم : خدا تو را رحمت كند ! من مي خواستم تو را نصيحت كنم ، تو مرا نصيحت كردي .
آن مرد در حالي مرا تنها گذاشت كه قلبم از محبت و ارادت به او لبريز شده بود و لحظه به لحظه ، دور شدن او را با تحسين و تمجيد تماشا مي كردم ؛ تا جايي كه از افق ديدگانم دور شد . با خودم گفتم بي شك او مردي عالم و عارف است ؛ امّا هنوز نمي دانستم او كيست ؟
چند روز بعد ، او را در جايي ديدم كه گروهي دورش گرد آمده و گوش جان به گفتارش سپرده بودند . به آرامي از يكي پرسيدم : اين شخص كيست ؟ گفت : به راستي امام محمد باقر ( عليه السلام ) را نمي شناسي ؟ و من تازه فهميدم كه اين همه كرامت و بزرگواري و ديانت و دانش را تنها مي توان در خانواده اي يافت كه پدرش علي بن ابي طالب ( عليه السلام ) و مادرش فاطمه بنت محمد بن عبدالله ( عليهم السلام ) است ؛ آنان كه به سرچشمه وحي متّصلند و از جام رحيق مختوم ، نوشيده اند . . . ( 1 )
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . تاريخ طبري ، ج 2 ، ص 212 .
________________________________________ 124 ________________________________________
چيره دستي در تيراندازي
هشام بن عبدالملك ، يكي از خلفاي هم عصر امام باقر ( عليه السلام ) بود كه هميشه از محبوبيت و موقعيت فوق العاده امام بيمناك بود و چون مي دانست كه پيروان و دوست داران ، آن حضرت را امام مي دانند ، همواره تلاش مي كرد مانع گسترش نفوذ معنوي و افزايش پيروان آن حضرت شود .
در يكي از سال ها امام باقر ( عليه السلام ) همراه فرزند گرامي خود جعفر بن محمد ( عليه السلام ) در بين جمعي از مسلمانان ، سخناني در فضيلت و امامت اهل بيت ( عليهم السلام ) بيان كرد كه بي درنگ به گوش هشام رسيد .
هشام كه پيوسته وجود امام باقر ( عليه السلام ) را خطري براي حكومت خود مي ديد ، از اين خبر بسيار نگران شد و چون نمي توانست در ايام حج به آن حضرت تعرّض كند ، بي درنگ پس از بازگشت به پايتخت خود دمشق ، به حاكم مدينه دستور داد تا امام باقر ( عليه السلام ) و فرزندش جعفر بن محمد را روانه شام كند .
امام ( عليه السلام ) ، ناگزير همراه فرزند ارجمند خود مدينه را ترك كرد و وارد دمشق شد . هشام براي اين كه عظمت ظاهري خود را به رخ امام ( عليه السلام ) بكشد و به خيال خام خود از مقام آن حضرت بكاهد ، سه روز اجازه ملاقات نداد . در اين سه روز ،
________________________________________ 125 ________________________________________
نقشه هاي فراواني را طراحي كرد تا شايد از مقام و جايگاه او بكاهد . مشاوران ، هر يك طرحي درانداختند . يكي مي گفت :
بياييم جلسه مناظره اي ترتيب دهيم و از گوشه و كنار كشور ، دانشمندان را فراخوانيم و در برابر چشمان مردم ، امام را به چالش و پاسخ گويي بخوانيم .
هشام اندكي انديشيد . دور و بر خود را برانداز كرد ؛ جز مشتي از شاعران ، داستان سرايان و مديحه گويان نديد ، پيشاپيش ، خود را بازنده ميدان مي ديد . از اين رو گفت : اگر از راه مبارزه عملي وارد شويم ، كسي را ياراي رويارويي با او نخواهد بود .
شخصي گفت : اي امير ! فكري به ذهنم رسيد ؛ آيا اجازه مي دهي بيان كنم ؟ هشام به او اجازه سخن گفتن داد . مرد گفت : اي هشام ! همه نيك مي دانيم كه دانش و آگاهيِ محمد بن علي ، سرآمد روزگار است ؛ ولي در اين كه بتواند تيرانداز ماهري هم باشد ، بسيار بعيد است ؛ پس بياييم او را به مسابقه تيراندازي فراخوانيم .
هشام كمي با محاسن خود بازي كرد و سپس در حالي كه چشمانش از شيطنت و شادماني برق مي زد ، دست در جيب كرد و كيسه اي از زر درآورد و به رسم پاداش ، به سوي آن مرد انداخت و گفت : آفرين ! جز از اين راه ، شكست نخواهد خورد ، ترتيب انجام مسابقه را بدهيد ! سپس امام را دعوت كرد . گروهي از درباريان را واداشت تا نشانه اي نصب كنند و هنگام ورود امام ، مشغول تيراندازي
________________________________________ 126 ________________________________________
باشند تا صحنه ، طبيعي جلوه كند .
هنگامي كه امام ( عليه السلام ) به دربار هشام وارد شد . هشام ، طوري حركت كرد كه از كنار تيراندازان بگذرند . وقتي به آنان رسيدند ، ناگهان ايستاد و رو به امام كرد و گفت : آيا مايليد در مسابقه تيراندازي شركت كنيد ؟
حضرت پاسخ داد : من پير شده ام ؛ آيا بهتر نيست مرا معاف داريد ؟ هشام كه مي پنداشت مجال خوبي براي شكست امام به دست آورده و امام باقر ( عليه السلام ) در چند قدمي شكست قرار گرفته ، اصرار و پافشاري كرد و وي را سوگند داد كه دعوتش را بپذيرد . و همزمان ، به يكي از بزرگان بني اميه اشاره كرد كه تير و كمان خود را به آن حضرت بدهد .
همه تيراندازان ، از مسابقه دست كشيدند و با شوق و انتظار ، منتظر واكنش امام شدند . ناگهان ، امام به آرامي تير و كمان را از دست آن مرد گرفت و آماده تيراندازي شد . تيري در چلّه كمان نهاد و نشانه گيري كرد و تير را درست به قلب هدف زد . در برابر چشمان بهت زده ناظران ، امام تير دوم را پرتاب كرد و تير دوم ، در چوبه تير پيشين نشست ، آن را شكافت و به هدف خورد . سپس تير سوم نيز به تير دوم اصابت كرد و به همين ترتيب ، نه تير پرتاب كرد كه يكي پس از ديگري به هدف نشست !
عرق شرم و شگفتي ، بر پيشاني هشام نشست و نزديك بود چشمان بينندگان از حدقه درآيد . گاهي به نشانه و گاهي به حضرت مي نگريستند و زبان دل به تحسين او مي گشودند . آنان تاكنون با چنين صحنه اي
________________________________________ 127 ________________________________________
برخورد نكرده بودند ! هشام هم كه كاخ آمال و آرزوهاي خامش فرو ريخته و نقشه اش بر آب شده بود ، بي اختيار گفت : آفرين بر تو اي ابوجعفر ! چگونه مي گفتي پير شده ام ؟ ! تو سرآمد و چيره دست ترين تيرانداز عرب و عجم هستي ! آن گاه سر به زير انداخت و لحظه اي به فكر فرو رفت . به آرامي سر برداشت ، قدم هاي سست خود را به حركت درآورد و كم كم به جايگاه ويژه خود نزديك شد ، نگاهي به اطراف انداخت . در چشمان حاضران ، محبت و تحسين را به خوبي درمي يافت از اين رو ، چاره اي جز احترام و تعظيم نديد .
امام باقر ( عليه السلام ) و فرزند ارجمندش را در جايگاه ويژه ، كنار خود جاي داد و فوق العاده تجليل و احترام كرد . آن گاه رو به امام ( عليه السلام ) كرد و گفت :
قريش از پرتو وجودتان شايسته سروري بر عرب و عجم است ، اين تيراندازي را چه كسي به تو آموخته است و در چه مدتي آن را فرا گرفته اي ؟
حضرت فرمود : مي داني كه اهل مدينه به اين كار عادت دارند . من نيز در ايام جواني ، مدتي به اين كار سرگرم بودم ؛ ولي بعد آن را رها كردم ، امروز چون تو اصرار كردي ناگزير پذيرفتم .
هشام گفت : آيا جعفر نيز مانند تو در تيراندازي مهارت دارد ؟
امام فرمود : خاندان ما ، اكمال دين و اتمام نعمت را كه
________________________________________ 128 ________________________________________
در آيه ( الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ ) ( 1 ) آمده ، از يكديگر به ارث مي بريم و هرگز زمين از چنين افرادي خالي نمي ماند . ( 2 )
هر چند دربار هشام ، همان گونه كه گفته شد ، براي ابراز عظمت علمي معصوم هفتم ، محيط مساعدي نبود ؛ ولي از حسن اتفاق ، پيش از آن كه ايشان شهر دمشق را ترك كنند ، مجال بسيار مناسبي پيش آمد كه امام براي بيداري افكار عموميو معرفي عظمت و مقام علمي خود ، به خوبي از آن بهره بگيرد .
ماجرا اين است كه هشام ، دستاويزي براي جسارت بيشتر به امام ( عليه السلام ) نداشت و ناگزير ، به بازگشت امام به مدينه موافقت كرد . هنگامي كه امام ( عليه السلام ) همراه فرزند گرامي خود از قصر خلافت بيرون رفتند ، در انتهاي ميدان روبه روي قصر ، با جمعيت انبوهي روبه رو شد . امام ( عليه السلام ) از وضع آنان و دليل گردهم آيي پرسيد ، گفتند : اين ها كشيشان و راهبان مسيحي هستند كه در مجمع بزرگ ساليانه خود گرد آمده اند و طبق برنامه همه ساله ، منتظر اسقف بزرگ هستند ، تا دشواري هاي علمي خود را از او بپرسند .
امام ( عليه السلام ) هم به طور ناشناس در آن همايش شركت كردند ، اين خبر ، خيلي زود به هشام رسيد و او نيز افرادي را مأمور كرد تا ناظر وقايع باشند . طولي نكشيد كه اسقف بزرگ كه فوق العاده پير و سالخورده بود ، وارد شد و با
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . مائده : 3
2 . دلائل الامامة ، ص 105 .
________________________________________ 129 ________________________________________
شكوه و احترام فراوان ، در صدر مجلس جاي گرفت ؛ آن گاه ، نگاهي به جمعيت انداخت و چون سيماي امام باقر ( عليه السلام ) نظرش را جلب كرده بود ، از ايشان پرسيد : از ما مسيحيان هستيد يا از مسلمانان ؟
امام ( عليه السلام ) فرمود : از مسلمانان !
اسقف : از دانشمندان آنان هستيد يا افراد عامي ؟
امام ( عليه السلام ) : از افراد عامي نيستم .
اسقف گفت : پس اوّل من بپرسم يا شما مي پرسيد ؟
امام ( عليه السلام ) : اگر مايليد شما بپرسيد .
اسقف : به چه دليل شما مسلمانان ادعا مي كنيد كه اهل بهشت غذا مي خورند و مي آشامند ، ولي مدفوعي ندارند ؟ آيا براي آن ، نمونه و نظيري در همين دنيا وجود دارد ؟
امام ( عليه السلام ) : بلي ! نمونه روشن آن در اين جهان جنين است كه در رحم مادر تغذيه مي كند ، ولي مدفوعي ندارد !
اين پاسخ امام كه اسقف را شگفت زده كرده بود ، با شگفتي پرسيد : شما كه گفتيد از دانشمندان نيستيد ؟
امام ( عليه السلام ) : من چنين نگفتم بلكه گفتم از افراد عامي نيستم .
اسقف : پس سؤال ديگري بپرسم ؟
امام ( عليه السلام ) : بفرماييد
اسقف : به چه دليل عقيده داريد كه ميوه ها و نعمت هاي بهشتي كم نمي شود و هر چه از آنها مصرف
________________________________________ 130 ________________________________________
شود ، باز به حال خود باقي بوده و كاسته نمي شود ؟ آيا نمونه روشني از پديده هاي اين جهان مي توان براي اين موضوع ذكر كرد ؟
امام ( عليه السلام ) فرمود : آري ! نمونه روشن آن در عالم محسوسات ، آتش است ؛ شما اگر از شعله چراغي صد چراغ هم روشن كنيد ، شعله چراغ نخست به جاي خود باقي است و از آن چيزي كاسته نمي شود .
اسقف هر پرسش و مشكلي به نظرش مي رسيد ، همه را پرسيد و پاسخ قانع كننده شنيد و چون خود را ناتوان ديد ، به شدت ناراحت و عصباني شد و گفت :
« مردم ! دانشمند والامقامي را كه اطلاعات و معلومات او بسيار بيشتر از من است به اينجا آورده ايد تا مرا رسوا كند و مسلمانان بدانند كه پيشوايان آنان از ما برتر و داناترند ؟ به خدا سوگند ديگر با شما سخن نخواهم گفت و اگر تا سال ديگر زنده ماندم ، مرا در ميان خود نخواهيد ديد ! اين را گفت و از جا برخاست و بيرون رفت ! »
غريو شادي از ميان حاضران برخاست . اين ماجرا ، به سرعت در شهر دمشق پيچيد و موجي از شادي ، محيط شام را فرا گرفت . در اين ميان ، هشام از نفوذ معنوي امام خشمگين شد و دستور داد كه حضرت ، همان روز دمشق را ترك كند و براي خنثي سازي اين توطئه ، بي درنگ ، پيشواي پنجم را متهم به گرايش به مسيحيت كرد و با كمال ناجوانمردي ، به برخي از فرمانداران خود در بين راه
________________________________________ 131 ________________________________________
شام به مدينه نوشت :
« محمد بن علي ، پسر ابوتراب ، همراه فرزندش نزد من آمده بود ، وقتي آنان را به مدينه بازگرداندم ، نزد كشيشان رفتند و با گرايش به نصرانيت به مسيحيان تقرّب جستند ؛ ولي به خاطر خويشاوندي كه با من دارد ، از كيفر آنان چشم پوشيدم ! وقتي كه اين دو نفر به شهر شما رسيدند ، به مردم اعلام كنيد كه من از آنان بيزارم ! »
ولي تلاش هاي مذبوحانه هشام براي پوشاندن حقيقت به جايي نرسيد و مردم شهر ياد شده ، كه نخست تحت تأثير تبليغات هشام قرار گرفته بودند ، در اثر نشانه هاي امامت كه از آن حضرت مي ديدند ، به عظمت و مقام واقعي پيشواي پنجم پي بردند و بدين ترتيب ، سفري كه آغاز آن با اجبار و تهديد بود ، به يكي از سفرهاي ثمربخش و آموزنده تبديل شد . ( 1 )
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . دلائل الامامه ، ص 105-107 .
________________________________________ 132 ________________________________________

كتابخانه تخصصي حج > اعتقادات و پاسخ به شبهات > كتيبه هاي محبت - فضائل اهل بیت از زبان اهل سنت

________________________________________ 133 ________________________________________
معصوم هشتم
امام جعفر صادق ( عليه السلام )
نام او جعفر و كنيه اش ابوعبدالله و لقبش صادق است . پدر ارجمندش امام باقر ( عليه السلام ) و مادرش امّ فروه مي باشد .
او در هفدهم ربيع الاول سال 83 هجري در مدينه به دنيا آمد و در سن 65 سالگي ، در سال 148 هجري به ملكوت اعلي پيوست و در قبرستان بقيع ، كنار مرقد پدر بزرگوارش به خاك سپرده شد .
امام صادق ( عليه السلام ) از پدر و مادري بزرگوار زاده شد . ولادت امام صادق ( عليه السلام ) در روزگار جدش امام زين العابدين ( عليه السلام ) صورت پذيرفت ، او در سايه تربيت جدش كه تمام معاني بزرگي و عظمت را بدو مي آموخت و تمام مفاهيم فضيلت و كمال را به او آموزش مي داد ، مي زيست . وقتي كليدهاي امامت به پدرش امام باقر ( عليه السلام ) انتقال يافت ، آن حضرت در كنار پدر براي به جا آوردن تكاليف و مسؤوليت هاي خود به بهترين نحو قيام كرد .
در سال 117 هجري ، هنگامي كه امام باقر ( عليه السلام ) به عنوان گرانبهاترين قرباني سياست ستمگرانه بني اميه ، به
________________________________________ 134 ________________________________________
جوار پروردگارش شتافت ، فرزند بزرگوارش را ـ كه در آن هنگام 34 ساله بود ـ به حفظ و حراست از مركز و مدرسه اي كه صدها تن از صاحب نظران و انديشمندان در آن گرد آمده بودند سفارش فرمود و بدين ترتيب رهبري ديني امت و مسؤوليت هاي بزرگ امور سياسي به امام صادق ( عليه السلام ) منتقل شد .
در باب عظمت علمي امام صادق ( عليه السلام ) شواهد فراواني وجود دارد و اين معنا مورد قبول دانشمندان تشيع و تسنن است . فقها و دانشمندان بزرگ در برابر عظمت علمي آن حضرت سر تعظيم فرود مي آوردند و برتري علمي او را مي ستودند .
ابوحنيفه پيشواي فرقه حنفي مي گفت : « من دانشمندتر از جعفر بن محمد نديده ام . » ( 1 ) و ابن حجر هيثمي هم مي نويسد : « به قدري علوم از او نقل شده كه زبانزد مردم گشته و آوازه آن ، همه جا پخش شده است و بزرگترين پيشوايان ( فقه و حديث ) مانند يحيي بن سعيد ، ابن جريح ، مالك ، سفيان ثوري ، سفيان بن عيينه ، ابوحنيفه ، شعبه و ايوب سجستاني از او روايت كرده اند . » ( 2 )
امام صادق ( عليه السلام ) با توجه به فرصت مناسب سياسي كه به وجود آمده بود و با ملاحظه نياز شديد جامعه و آمادگي زمينه اجتماعي ، دنباله نهضت علمي و فرهنگي پدرش امام باقر ( عليه السلام ) را گرفت و حوزه وسيع علمي و دانشگاه بزرگي
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . تذكرة الحفاظ ، ج 1 ، ص 166
2 . صواعق المحرقه ، ص 201
________________________________________ 135 ________________________________________
به وجود آورد و در رشته هاي مختلف علوم عقلي و نقلي آن روز ، شاگردان بزرگ و برجسته اي چون : هشام بن حكم ، محمد بن مسلم ، ابان بن تغلب ، هشام بن سالم ، مؤمن بن طاق ، مفضّل بن عمر ، جابر بن حيان و . . . تربيت كرد كه تعداد آنها را بالغ بر چهار هزار نفر نوشته اند . هر يك از شاگردان حضرت ، شخصيت هاي بزرگ علمي و چهره هاي درخشاني بودند كه خدمات بزرگي انجام دادند . گروهي از آنان داراي آثار علمي و شاگردان متعددي بودند . به عنوان نمونه « هشام بن حكم » سي و يك جلد كتاب نوشته و جابر بن حيان نيز بيش از دويست جلد در زمينه علوم گوناگون به خصوص رشته هاي عقلي و طبيعي و شيمي تصنيف كرده بود ، به همين جهت به عنوان پدر علم شيمي مشهور شده است . كتاب هاي جابر بن حيان به زبان هاي گوناگون اروپايي در قرون وسطي ترجمه گرديد و نويسندگان تاريخ و علوم ، همگي از او به عظمت ياد مي كنند .
امام صادق ( عليه السلام ) با تمام جريان هاي فكري و عقيدتي آن روز برخورد كرد و موضع اسلام و تشيع را در برابر آنها روشن ساخت و برتري بينش اسلام را اثبات نمود . شاگردان دانشگاه امام صادق ( عليه السلام ) فقط شيعيان نبودند ، بلكه از پيروان اهل سنت و جماعت هم حضور داشتند كه در رأس آنان از ابوحنيفه مي توان نام برد كه دو سال شاگرد امام ( عليه السلام ) بود و او اين دو سال را پايه و اساس علوم و دانش خود معرفي مي كند و مي گويد :
________________________________________ 136 ________________________________________
« لَوْلاَ السّنتانِ لَهَلَكَ نُعمان ( 1 ) ؛ اگر آن دو سال نبود ، نعمان هلاك مي شد . »
امام صادق ( عليه السلام ) هر يك از شاگردان خود را در رشته و علومي كه با ذوق و قريحه او سازگار بود ، تشويق و تعليم مي نمود و در نتيجه ، هر كدام از آنها در يك يا دو رشته از علوم مانند : حديث ، تفسير ، طب ، فيزيك ، شيمي ، و امثال اينها تخصص پيدا مي كردند . گاهي امام ، دانشمنداني را كه براي بحث و مناظره مراجعه مي كردند ، راهنمايي مي كرد تا با يكي از شاگردانش كه در آن رشته تخصص داشت مناظره كنند . كساني كه به مدرسه امام صادق ( عليه السلام ) مي آمدند ، اهل منطقه و ناحيه اي خاص نبودند ، زيرا سرشت اسلام در عصر امام ( عليه السلام ) چنان بود كه گسترش علم و فرهنگ و معرفت در هر خانه اي اقتضا مي كرد . زيرا فتوحات پي در پي مسلمانان ، دروازه هاي تازه اي از راه هاي گوناگون زندگي و آداب و رسوم و انديشه هاي مردم را به روي آنان مي گشود و موجب پديد آمدن برخوردي تازه ميان انديشه هاي اسلامي و تئوري هاي ديگر مي شد . اين برخورد تازه در طريقه زندگي در نزد مسلمانان و امتزاج آن با آداب و رسوم ايرانيان و روميان و ديگر همسايگان حكومت اسلامي موجب مي شد تا جامعه نويني با نيازهاي گوناگون پديد آيد ، از اين رو براي پاسخگويي به اين نيازها ، آموزش هاي حضرت بسيار كارگشا بود . البته حركت امام صادق ( عليه السلام ) تنها در زمينه هاي علمي خلاصه نمي شد بلكه
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . الامام الصادق و المذاهب الاربعه ، ج 1 ، ص 70
________________________________________ 137 ________________________________________
امام در فعاليت هاي سياسي نيز نقش تعيين كننده اي داشت . امام به منظور تبليغ جريان اصيل امامت ، نمايندگاني به مناطق مختلف مي فرستاد . در اين دوران برخورد ميان امويان و عباسيان به وجود آمد ، امويان كه از هيچ گونه جنايتي در راه خاموش ساختن آتش انقلاب مخالفانشان باكي نداشتند و بني عباس هم نه خوش كردارتر از امويان بودند و نه براي استحكام بخشيدن به پايه هاي حكومت خود از امويان در خون ريزي و نيرنگ بازي خوددارتر .
هر چند كه در آغاز قيام خود ، نام خليفه اي را كه مردم را به سوي او فرامي خواندند ، معلوم نكرده بودند ، ولي شعارشان اين بود كه « الرضا من آل محمد » يعني براي بيعت با شخص برگزيده اي از خاندان محمد ( صلّي الله عليه وآله ) قيام كرده ايم . حتي سوگند مي خوردند كه اگر بر دشمن غلبه كنند جز دستور اسلام عمل نكنند . امّا امام صادق ( عليه السلام ) با هوش و درايت سياسي خويش دريافته بود كه آنان در شعارهاي خود صادق نيستند . از اين رو در پاسخ به درخواست ابومسلم براي خلافت نوشتند :
« ما اَنْتَ مِنْ رجالي و لا الزّمانُ زماني ( 1 ) ؛ نه تو از ياران مني و نه زمانه ، زمانه من است . »
امام ( عليه السلام ) مي دانستد كه افرادي همچون ابوسلمه و ابومسلم فريب خورده اند و در خط مستقيم اسلام و اهل بيت نيستند و لذا به هيچ عنوان حاضر نبود با آنان
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . الملل و النحل ، ج 1 ، ص 154
________________________________________ 138 ________________________________________
همكاري كند و به اقدامات آنان مشروعيت بخشد زيرا سران اين قيام از مردان مكتب او نبودند . آنان در عرصه انتقامجويي ، كسب قدرت و اعمال خشونت افراط مي كردند و كارهايي انجام مي دادند كه هيچ مسلمان متعهدي نمي تواند آنها را امضا كند .
مورخان مي نويسند : تعداد كساني كه ابومسلم در دوران حكومت خود به قتل رساند ، بالغ بر ششصد هزار نفر بود . ( 1 ) او خود به اين جنايات اقرار مي كرد ، هنگامي كه از ناحيه منصور بيمناك شد ، طي نامه اي به وي نوشت : برادرت ( سفاح ) به من دستور داد كه شمشير بكشم ، به مجرد سوءظن دستگير كنم ، به بهانه كوچكترين اتهامي به قتل برسانم ، هيچ گونه عذري را نپذيرم ، من نيز به دستور وي بسياري از حرمت ها را كه خدا حفظ آنها را لازم شمرده بود ، هتك كردم ، بسياري از خون ها را كه خدا حرمتشان را واجب كرده بود بر زمين ريختم ، حكومت را از اهل آن ستاندم و در جاي ديگر نهادم . ( 2 )
امّا در مورد قيام زيد بن علي بن الحسين ( عليه السلام ) دلايل و شواهد فراواني وجود دارد كه نشان مي دهد قيام او با موافقت امام صادق ( عليه السلام ) بوده است . از جمله اين شواهد ، گفتار امام رضا ( عليه السلام ) در پاسخ مأمون است كه امام ( عليه السلام ) درباره آن فرمود : « پدرم ، موسي بن جعفر ، نقل كرد كه از پدرش جعفر بن محمد شنيده بود كه مي گفت : زيد براي قيامش با من مشورت كرد ، من به او گفتم : عمو جان اگر دوست
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . البداية و النهايه ، ج 10 ، ص 72
2 . تاريخ بغداد ، ج 10 ، ص 208
________________________________________ 139 ________________________________________
داري كه همان شخص به دار آويخته در كناسه ( كوفه ) باشي ، راه تو همين است و موقعي كه زيد از حضور امام صادق ( عليه السلام ) بيرون رفت ، امام فرمود : واي به حال كسي كه نداي او را بشنود و به ياري او نشتابد . » ( 1 )
زيد از معتقدين به امامت حضرت صادق ( عليه السلام ) بوده ، چنانكه از او نقل شده است كه مي گفت : « جعفر ، امام ما در حلال و حرام است . » ( 2 )
امام صادق ( عليه السلام ) هم در حق وي مي فرمود : « خدا او را رحمت كند ، مرد مؤمن و عارف و عالم و راستگويي بود . اگر پيروز مي شد به عهد خود وفا مي كرد و اگر قدرت و حكومت را به دست مي آورد ، مي دانست آن را به چه كسي بسپارد . » ( 3 )
امام صادق ( عليه السلام ) در تخلّق به اخلاق الهي نيز يگانه دهر بود . مالك پيشواي فرقه مالكي مي گفت : « مدتي نزد جعفر ابن محمد رفت و آمد مي كردم ، او را همواره در يكي از سه حالت ديدم : يا نماز مي خواند يا روزه بود و يا قرآن تلاوت مي كرد و هرگز او را نديدم كه بدون وضو ، حديث نقل كند . » ( 4 ) باز هم درباره اش گفته اند : در علم و عبادت و پرهيزگاري ، برتر از جعفر بن محمد ، هيچ چشمي نديده و هيچ گوشي نشنيده و به قلب هيچ بشري خطور نكرده است . ( 5 )
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . عيون اخبار الرضا ( عليه السلام ) ، ج 1 ، ص 225
2 . اختيار معرفة الرجال ، ص 361
3 . تهذيب التهذيب ، ج 1 ، ص 88
4 . همان ، ص 285
5 . الامام الصادق و المذاهب الاربعه ، ج 1 ، ص 53
________________________________________ 140 ________________________________________
امام ( عليه السلام ) بسيار بخشنده و جوانمرد بود . هشام بن سالم يكي از ياران برجسته امام ( عليه السلام ) نقل مي كند : « ابوعبدالله را عادت بر اين بود كه چون هوا تاريك مي شد و پاسي از شب مي گذشت كيسه اي برمي گرفت كه در آن گوشت و نان و پول بود . آن را برگردنش مي آويخت و به سوي نيازمندان مدينه مي رفت و محتويات كيسه را بين آنان تقسيم مي كرد در حالي كه هيچ يك از آن ها حضرتش را نمي شناختند . همين كه آن حضرت از دنيا رفت و نيازمندان ديدند كه از پخش گوشت و نان و پول شبانه خبري نيست ، دريافتند آن مرد ابوعبدالله ( عليه السلام ) بوده است . » ( 1 )
بسيار حليم و با گذشت بود به طوري كه چون وفات آن حضرت در رسيد ، فرمود هفتاد دينار به پسر عمويش حسن ابن علي افطس بدهد ، كسي از آن حضرت پرسيد : آيا به مردي كه با تيغ بر تو حمله برد تا تو را از پاي درآورد ، مال مي بخشي ؟
امام ( عليه السلام ) در پاسخ او فرمود : واي بر شما مگر نخوانده ايد :
( وَ الَّذِينَ يَصِلُونَ ما أَمَرَ اللهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ وَيَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ وَيَخافُونَ سُوءَ الْحِسابِ ) ( 2 ) ؛ كساني كه به پيوند آنچه خداوند فرموده مي كوشند و از پروردگارشان و از بدي حساب مي ترسند .
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . الامام الصادق ( عليه السلام ) ، محمد ابوزهره ، ص 81
2 . رعد : 21
________________________________________ 141 ________________________________________
حضرت در سخني ديگر در همين ارتباط مي فرمودند : همانا خداوند بهشت را آفريد و خوشبويش ساخت و بوي آن را معطّر گردانيد تا از هزار سال راه نيز دريافت شود ، اما عاق والدين و قاطع رحم ، اين بوي بهشت را دريافت نمي كنند . ( 1 )
امام ( عليه السلام ) هرگاه از كسي ناسزا و دشنامي مي شنيد به جايگاه نمازش مي رفت و ركوع و سجود بسيار انجام مي داد و فراوان مي گريست و از خداوند براي كسي كه دشنام و ناسزايش گفته بود ، طلب آمرزش مي كرد . اگر دشنام دهنده از خويشان نزديكش بود ، با دادن پول با وي رابطه برقرار مي كرد و به الطاف و نيكي هاي خويش مي افزود و مي فرمود : من دوست دارم خداوند بداند كه من گردنم را در برابر خويشانم فرود مي آورم و به سوي آنان شتاب مي جويم ، پيش از آنكه از من بي نيازي جويند . سرورم به راستي تو چه بزرگ و شكيبا بودي ! چه روح بزرگي داشتي و سينه ات چه گشاده و خُلق و خويت چه نيكو بود .
جعفر بن محمد ( عليه السلام ) نفس شريف خود را وقف عبادت نمود و آن را بر طاعت و زهد واداشته بود و خود را به دعا و تهجد و نماز و تعبد مشغول ساخته بود . او جبّه خشن و كوتاهي از پشم در برمي كرد و حلّه اي بر روي جامه اش مي پوشيد و مي فرمود : « ما جُبّه پشمين را براي خدا مي پوشيم و حلّه را براي شما . » ( 2 )
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . الامام الصادق ( عليه السلام ) ، علامه مظفر ، ص 251
2 . همان ، ص 270
________________________________________ 142 ________________________________________
يكي از اندرزهاي آن حضرت به فرزند بزرگوار خويش امام كاظم ( عليه السلام ) چنين است : فرزندم ! در حق هر كس كه از تو خواهان خير است ، خوبي كن كه اگر او اهل خير باشد تو كاري بجا كرده اي و اگر اهل خير نباشد ، تو اهل آن هستي . اگر كسي از طرف راستت درآمد و ناسزايت گفت و سپس به طرف چپت رفت و زبان به پوزش گشود ، عذرش را بپذير .
حضرت در ضمن نصيحتي به سفيان ثوري فرمود : « اي سفيان ! به خداوند اعتماد كن تا مؤمن شوي و به آنچه خداوند بر تو بخشش كرده ، خرسند باش تا توانگر گردي و با همسايه ات خوش همسايگي كن تا مسلم شوي و با فاجر همراه و هم صحبت مشو كه به تو گناهكاري مي آموزد و در كار خود با كساني كه از خداوند عزوجل مي ترسند ، مشورت كن . » ( 1 )
ذكر دو نمونه از فضايل آن حضرت ، ما را با عمق منزلت وي بيشتر آشنا مي سازد .
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . الامام الصادق ( عليه السلام ) ، استاد دخيّل ، ص 32
________________________________________ 143 ________________________________________
استجابت دعا و نفرين
پيشوايان معصوم ( عليهم السلام ) ، قافله سالار بندگي و سير و سلوكند . آنان ، بندگان دوست داشتني خدايند و از اين رو ، دعايشان در درگاه ربوبي پذيرفته مي شود . سيره نگاران اهل سنت ، درباره امام صادق ( عليه السلام ) مي نويسند : « او مستجاب الدّعوه بود و هرگاه چيزي از خدا مي خواست ، هنوز كلامش تمام نشده ، خدا دعايش را مستجاب مي كرد . » ( 1 )
سالي از سال ها ، امام صادق ( عليه السلام ) به حج مشرف شده بود ، مردي كه مي دانست منصور ، خليفه عباسي كينه شديدي نسبت به امام دارد ، آرام آرام خود را به وي نزديك كرد و گفت : اي خليفه ! من با گوش هايم شنيدم كه جعفر ابن محمد ، گروهي را دور خود جمع كرد و از شما سعايت و بدگويي مي كرد .
منصور به شدت خشمگين شد و بي درنگ امام را احضار كرد .
امام ( عليه السلام ) در جمع آنان حاضر شد و آن مرد در برابر امام هم ، ادّعاي خود را تكرار كرد . امام صادق ( عليه السلام ) رو به مرد كرد و گفت :
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . نورالابصار في مناقب آل البيت النبي المختار ، ص 223 ؛ جامع الكرامات الاولياء ، ج 4 ، ص4 .
________________________________________ 144 ________________________________________
حال كه شاهدي براي اثبات مدّعاي خود نداري ، حاضري به خداوند سوگند بخوري ؟
آن مرد گفت : آري ! سپس در برابر ديدگان همه حاضران ، به خداوند سوگند خورد كه همه گفته هايش درست است !
امام ( عليه السلام ) رو به منصور كرد و گفت : او بايد آن گونه كه من مي گويم سوگند ياد كند . با ديدن اخلاص و طمأنينه امام ، اضطراب و نگراني در چهره مرد نمايان شد و هر چه از او خواستند اين چنين قسم بخورد ، زير بار نمي رفت ، تا اين كه منصور با عصبانيت زياد به او فرمان داد تا همان گونه كه امام ( عليه السلام ) مي گويد ، سوگند ياد كند .
آن مرد هم ناگزير پذيرفت . سپس امام ( عليه السلام ) رو به مرد كرد و گفت : بگو :
« اگر آن چه درباره جعفر بن محمد صادق گفتم درست نباشد ، از ذمّه حول و قوّت خدا بيرون و به حول و قوت خود پناه برده ام » ؛
مرد هم اين گونه سوگند ياد كرد . اطرافيان ، با التهاب و اضطراب ، منتظر پايان كار بودند . هنوز آخرين كلام مرد به درستي از زبانش جاري نشده بود كه ناگهان حالي خاص به او دست داد و جان خويش را براي دست يابي به متاع و جايزه اي ناچيز از سوي منصور ، از دست داد !
منصور كه از ديدن اين صحنه غافلگير شد ، فقط به اطرافيانش نگريست . همه آنان به قداست و كرامت امام پي برده و در قلب خود ، امام را تحسين مي كردند و اين ،
________________________________________ 145 ________________________________________
براي دستگاه جور و ظلم منصور مناسب نبود ؛ از اين رو به تندي گفت : اي پسرعمو ! از اوّل همه مي دانستيم كه شما از اين اتهام مبرّا و پاك هستيد ؛ تنها مي خواستيم اطرافيان ما نيز به مقام و جايگاه شما آگاه شوند ! سپس به تعظيم و تكريم امام پرداخت و با چهره اي به ظاهر شاد ، امام را بدرقه كرد . ( 1 )
يكي از حاضران كه با ديدن اين صحنه به وجد آمده بود ، به « ليث بن سعد » گفت : من تاكنون نديده بودم كه دعايي ، اين قدر تند و زود به اجابت برسد !
ليث گفت : اي مرد ! آن چه را كه من در ايام حج ديده ام ، اگر برايت بازگويم ، به شگفتي و ارادت تو خواهد افزود .
مرد گفت : بي صبرانه منتظر شنيدنم !
ليث بن سعد گفت : پس خوب گوش كن !
در سال 113 هـ . ق به حج مشرف شدم . وقتي نماز عصر را خواندم ، به بالاي كوه ابوقبيس رفتم . ناگهان ديدم مردي نشسته است و دعا مي خواند . او پيوسته يا ربّ ، يا ربّ مي گفت تا نفسش قطع شد . سپس گفت :
يا حيُّ ، يا حيُّ تا نفسش قطع شد . آنگاه عرض كرد :
« بار خدايا ! من ميل به انگور دارم ؛ پس به من برسان ! بار خدايا ! لباسم كهنه شده است ، لباس نو بر من بپوشان . »
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . صواعق المحرقه ، ج 2 ، ص 587 ؛ فصول المهمه ، ج 2 ، ص 918 .
________________________________________ 146 ________________________________________
به خدا سوگند هنوز كلامش تمام نشده بود كه ديدم سبدي پر از انگور نزد او حاضر شد ؛ در حالي كه ، فصل انگور نبود ، همچنين دو جامه ( بُرد ) ديدم كه نظير آن را تاكنون در دنيا نديده ام ! طاقت نياوردم ؛ خود را به آن مرد نزديك كردم و سلام كردم . تا مرا ديد جواب سلامم را داد و گفت : « الحمدلله » و مرا به خوردن انگور دعوت كرد . از انگوري خوردم كه هنوز مزّه آن را در دهانم احساس مي كنم . انگوري بود بسيار شيرين و آب دار و بي هسته . هر دو از آن خورديم تا سير شديم ؛ ولي هيچ از آن كم نمي شد . دست كردم و پارچه اي را كه داشتم درآوردم ؛ پهن كردم و خواستم مقداري از آن را براي كساني كه دوستشان دارم ببرم .
آن مرد گفت : « نه چيزي از آن برندار » سپس يكي از آن دو جامه را برداشت و ديگري را به من داد ؛ ولي من ديدم لباسم تازه است و از گرفتن آن شرم كردم و گفتم به آن نيازي ندارم ! آن گاه آن والامقام ، جامه نو را پوشيد و جامه كهنه را با آن ديگري برداشت و آرام آرام از كوه سرازير شد . من هم كه اين همه جلال و عظمت را در او ديده بودم ؛ بي اختيار به دنبالش رهسپار شدم ، به مسعي كه رسيد ، مردي به حضورش رسيد و عرض كرد :
اي پسر پيامبر ! من عريانم ؛ پس مرا بپوشان . در اين هنگام حضرت بُرد دوم و لباسش را به آن سائل داد و رفت . ديگر انتظار را روا ندانستم . به سمت مرد فقير رفتم و
________________________________________ 147 ________________________________________
گفتم : اي مرد ! اين آقا كيست ؟
گفت : يعني او را نمي شناسي ؟ او پسر رسول خدا ، جعفر ابن محمد صادق ( عليه السلام ) است .
در دل خود را سرزشن كردم كه چرا از او بهره بيش تري نگرفتم . پس به جستوجويش رفتم تا چيزي از او به يادگار بشنوم و چراغ راه زندگي ام سازم ، ولي هر چه جستم ، او را نيافتم ! ( 1 )
ليث به اينجا كه رسيد ، به چشمان دوستش نگريست ، اشك همچون ابر بهار از چشمان او جاري بود ، دستي بر شانه هاي او زد و گفت : اينها خاندان وحي و رسالتند ، بهترين بندگان خدا و مقربان درگاهند . . .
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . صواعق المحرقه ، ج 2 ، ص 590 ؛ مطالب السؤول ، ص 287 ؛ تذكرة الخواص ؛ ص 309 ؛ جامع الكرامات الاولياء ، ج 2 ، ص 5 .
________________________________________ 148 ________________________________________
تولّدي دوباره
چند سالي بود كه بر درخت نخل برگ و باري نمي نشست و در نيمه راه مكه ، در آن كوير بي باران ، تنهاي تنها بود . به ياد مي آورد زماني كه مسافران به زير درخت مي نشستند و او نيز با خرماي خود ، سخاوتمندانه آنان را ميهمان مي كرد ؛ اما انگار اين كه آفت به جانش رسيده بود ، رهگذران هم يار ديرين خود را از ياد برده بودند و در كنار او دمي نمي آسودند و دلداري اش نمي دادند . نخل خشكيده بارها و بارها آرزو مي كرد كه دوباره سايه مهر خود را بر روي مسافران بگستراند . امّا نخل خشكيده ، امروز حال عجيبي داشت ، از دور ، نوري درخشان را مي ديد كه به سوي او مي آيد . فرشته بهار را مي ديد كه او را نوازش مي كند و پرندگاني را كه شادمانه بر روي دست هاي عريانش مي نشينند . خدايا ! عجب حسّ دل گشايي بود ! . . .
از بيابان ، صداي همهمه اي مي آمد ، خوب گوش كرد اين صدا با آواي پيچ در پيچ و زوزه باد تفاوت داشت . خوب كه دقت كرد ، صداي تكبير شنيد و نوري كه پيشاپيش جمعيتي كوچك در حركت بود . درختِ فرتوت صداي تپش قلبش را مي شنيد و كسي در گوش جانش مي خواند :
________________________________________ 149 ________________________________________
آماده باش كه تحقّق رؤياي سبز زندگي ات نزديك است ! ناگهان ، ناباورانه جمعيت به سوي او راه كج كردند ، كاروان سالارِ مهربان ، نگاهي به سوي او كرد ، دلش به حالش به رحم آمد ؛ تو گويي آرزويش را مي دانست ! به آرامي رو به آسمان كرد و لبان مباركش به حركت آمد و دعايي خواند و سپس رو به نخل تكيده كرد و گفت :
اي درخت ! از آن چه خداوند در تو نهاده ، بر ما اطعام كن . . . .
و درخت خشكيده احساس كرد جوانه هاي مهر و شكوفايي در وجودش شكفته شد و حيات دوباره از سر گرفت و شاخه هايش پر از خرما شد ؛ خرمايي كه شيريني اش ، حتي به كام خودش هم نشست ! درخت ، بال درآورد و قد كشيد ؛ اما هر چه قد مي كشيد ، خود را كوچك تر از مرد مهربان مي ديد ! قطره اي در كنار اقيانوس و برگي در كنار سرسبزي دنيا ! پيش خود انديشيد : او كيست كه با دعاي او ، خداوند چنين هديه گرانبهايي - حق حيات و تولدي دوباره - به او داده است !
در همين افكار بود كه صداي يكي از همراهان كاروان ، او را به خود آورد . انگار كسي مي گفت : ببينيد ! جعفر بن محمد ( عليه السلام ) چه كرد ! در يك لحظه ، از خدا خواست و خالق حيات بخش هم تن اين درخت خشكيده را از عطر بهار پر كرد و دلش را از برگ و ميوه آذين بست . درخت اين بار
________________________________________ 150 ________________________________________
واقعاً خشكش زد ؛ يعني او فرزند پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) است ؟ چگونه مي توانم در برابر اين همه جود و سخا ، زانوي ادب بزنم و تشكر كنم ؟ !
امام انگار نجواي او را مي شنيد ؛ تبسمي كرد و به يارانش فرمود :
اي دوستان ! آيا نمي خواهيد ميهمان كريم ترين نخل مكه شويد ؟ او شما را به سوي خود مي خواند تا از پاره وجودش به شما بچشاند .
ياران گرسنه و در راه مانده ، به دعوت او به سوي نخل باسخاوت آمدند و منتظر اجازه امام شدند .
حضرت فرمود : به نام خدا از آن بخوريد ! ( 1 )
همراهان ، پس از تناول رطب تازه ، نگاه معناداري به هم انداختند ، زيرا در عمرشان ، خرمايي مانند آن نخورده بودند ؛ شيرين و مقوّي و خوش طعم ! همگي به بر حق بودن مولايشان شادمان بودند و خدايشان را از داشتن چنين امام مقربي سپاس مي گفتند . در ميان جمع ، مردي اعرابي بود كه به مقام و منزلت امام ( عليه السلام ) آگاه نبود و در نيمه راه به آنان ملحق شده بود ؛ بي درنگ گفت : « اين سحر است ! » سكوتي همراه با نكوهش همه را فرا گرفت . . .
حضرت در كمال آرامش پاسخش را گفت : اي اعرابي ! اين سخن را مگو ؛ ما وارث پيامبران هستيم ؛ دعا مي كنيم و خدا دعاي ما را مستجاب مي كند ؛ هر چه هست در يد قدرت اوست و از سحر و جادو خبري نيست . . . !
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . وسيلة النجاة .

كتابخانه تخصصي حج > اعتقادات و پاسخ به شبهات > كتيبه هاي محبت - فضائل اهل بیت از زبان اهل سنت

________________________________________ 151 ________________________________________
معصوم نهم
امام موسي كاظم ( عليه السلام )
نامش موسي ، لقبش كاظم ، مادرش بانويي بافضيلت به نام حميده و پدرش پيشواي ششم ، حضرت صادق ( عليه السلام ) است .
ايشان در سال 128 هـ . ق ، در سرزمين « ابواء » از روستاهاي اطراف مدينه ، چشم به جهان گشود و در سال 183 يا 186 هـ . ق به شهادت رسيد .
ابوبصير در روايتي از نحوه ولادت امام هفتم مي گويد : در سالي كه فرزند ابوعبدالله ( عليه السلام ) ، امام موسي ( عليه السلام ) زاده شد من با آن حضرت همراه بودم ، در ابواء فرود آمديم . ابوعبدالله ( عليه السلام ) براي ما و اصحابش چاشت نهاد ، بسيار بود و نيكو ؛ در همان حال كه ما مشغول خوردن بوديم پيك « حميده » نزد آن حضرت آمد و گفت حميده مي گويد : اثر وضع حمل در من ظاهر شده است و تو خود مرا فرمودي كه از اين امر آگاهت كنم كه اين فرزند همچون فرزندان ديگر نيست .
پس ابوعبدالله ( عليه السلام ) شادمان و خوشحال برخاست و ديري نپاييد كه به نزد ما برگشت در حالي كه آستين هاي
________________________________________ 152 ________________________________________
خود را بالا زده بود و لبخندي بر لب داشت . ما گفتيم : خداوند همواره لبت را خندان و ديده ات را روشن گرداند . حال حميده چگونه است ؟
فرمود : خداوند پسري به من بخشيد كه بهترين مخلوق اوست و حميده درباره او خبري به من داده كه من از وي بدان داناتر بودم .
گفتم : فدايت شوم ، حميده درباره او به شما چه خبري داد ؟
فرمود : حميده خبر داد كه چون نوزاد به دنيا آمد دستانش را بر زمين نهاد و سرش را رو به آسمان گرفت . من نيز بدو گفتم كه اين علامت رسول خدا ( صلّي الله عليه وآله ) و علامت امام پس از اوست . . . ( 1 )
اين نوزاد در اواخر عصر متلاطم امويان به دنيا آمد ، چهار ساله بود كه بني اميه نابود شدند و سلسله اي جديد به نام بني عباس بر سر كار آمدند . دوران عمر آن حضرت با خلافت سفّاح ، منصور دوانقي ، هادي و مهدي عباسي و هارون الرشيد همزمان بود و ايشان از ستم ها و بدرفتاري هاي آنان در امان نبود . چه در زمان پدرش امام صادق ( عليه السلام ) و چه پس از او ، سخت گيري ها و فشارهاي خلفا بر خاندان پيامبر ، به ويژه بزرگ آنان يعني امام صادق و امام كاظم ( عليهما السلام ) ادامه داشت ، تا آنكه امام ششم ( عليه السلام ) به شهادت رسيد ، هنگام شهادت پدر ، امام موسي بن جعفر ( عليه السلام ) 20 ساله بود كه رسالت امامت و رهبري را
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . بحارالانوار ، ج 48 ، ص 2
________________________________________ 153 ________________________________________
برعهده گرفت ، تا 30 سالگي با حكومت خفقان بارِ طاغوتي همچون منصور مواجه بود . پس از مرگ منصور ، گرچه اندك گشايشي براي آل علي پيش آمد ولي خود امام همچنان تحت مراقبت شديد و حسادت و دشمني از سوي خلفا بود و مأموران خليفه مراقب رفتار آن حضرت بودند و چون از موقعيت و نفوذ اجتماعي و محبوبيت امام ( عليه السلام ) نگران بودند در زمان « مهدي عباسي » او را از مدينه به بغداد آوردند و محبوس ساختند . مدتي بعد هادي عباسي ـ پسر خليفه ـ ، پس از مرگ پدر به تخت خلافت نشست و بدرفتاري با خاندان رسالت را بيشتر كرد . در همين دوران بود كه يكي از علويان مدينه به نام حسين بن علي به همراه 300 نفر بر ضدّ هادي عباسي قيام كرد و در محلّي به نام فَخّ ـ در اطراف مدينه ـ با سپاهيان خليفه درگير شد و به شهادت رسيد . از اين رو حسين بن علي ، به شهيد فخّ معروف گشت .
امام كاظم ( عليه السلام ) از شنيدن خبر شهادت او و يارانش به شدّت غمگين شد و نهضت او را كه براي امر به معروف و نهي از منكر بود ستود .
امام كاظم ( عليه السلام ) در آن شرايط سخت مي كوشيد تا هم سرپرستي فرزندان پيامبر و آل علي را به خوبي برعهده داشته باشد ، هم به عنوان حجت معصوم الهي ، اسلام و قرآن و معارف دين را ترويج كند و هم با انحرافات فكري و بدعت ها و منحرفان مقابله كند . امام در مقابل حكومت
________________________________________ 154 ________________________________________
بسيار سنجيده عمل مي نمود ، تا بهانه اي به دست ظالمان براي آزار اهل بيت پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) و شيعيان ندهد . آن حضرت به طور پنهاني ياران خود را از همكاري با دستگاه خلافت نهي مي كرد ، نمونه آن ، صفوان جمّال است كه امام كاظم ( عليه السلام ) او را از كرايه دادن شترانش به هارون الرشيد ، حتي براي سفر حج منع كرد . هارون هم از ماجرا آگاه شد و كينه اش نسبت به امام افزوده گشت . موسي بن جعفر ( عليه السلام ) بدترين روزها را در دوره حكومت هارون الرشيد سپري كرد . به دستور او امام را در مدينه دستگير و به بصره برده ، يك سال زنداني بود تا ارتباط شيعيان با ايشان گسسته شود . سپس حضرت را به بغداد پايتخت عباسيان بردند . چندي نزد فضل بن يحيي زنداني بود و آنگاه او را به زندانِ مخوفِ سِندي بن شاهك منتقل كردند . آن حضرت سال ها در زندان هاي بغداد ، در بدترين شرايط به سر برد ، دوران محبوسيّت آن حضرت را در سياهچال هاي بغداد و در غل و زنجير ، از هفت سال تا چهارده سال ذكر كرده اند . سرانجام آن حضرت به دستور هارون الرشيد در زندان مسموم و شهيد شد در حالي كه غل و زنجير به دست ها و پاهايش بود .
امام موسي بن جعفر ( عليه السلام ) ملازم با قرآن بود و در زمانه خويش عابدترين بنده خدا و بزرگ ترين فرمانبر پروردگار به شمار مي آمد . آن حضرت صاحب معجزات و كراماتي بود كه از طرف تمام مسلمانان به تأييد
________________________________________ 155 ________________________________________
رسيده است . ( 1 )
اصولا سرشت انسان بر فضيلت دوستي بنا نهاده شده و اگر اين فضيلت در شخصي تجسم يابد ، انسان بيشتر به آن عشق ميورزد و انگيزه هاي خير و نيكي در ذات فرد ، وي را به پيروي از شخص صاحب فضيلت وامي دارد و شخص مي كوشد به هر نحوي شبيه فرد صاحب فضيلت شود . رفتار و اخلاق امام بسيار والا و دوست داشتني بود ، عبادت هاي عاشقانه و مناجات هاي او در بيرون و درون زندان معروف است ، بسيار پارسا و عبادت پيشه و اهل عفو و گذشت و بزرگواري بود ، حليم و صبور بود ، از اين رو به او لقب كاظم داده اند .
در مقابل گستاخي و توهين نادانان ، چنان بردبار و باگذشت بود كه او را شرمنده اخلاق والاي خويش قرار مي داد . در سخاوت و بخشندگي هم كم نظير بود ، به مانند نياكان پاك زاد خود اغلب شب ها به طور ناشناس پول و نان و خرما به مستمندان مي رساند و اين در حالي بود كه محرومان او را نمي شناختند . آن حضرت به تلاوت قرآن بسيار انس داشت و با صدايي حزين و دلنشين قرآن مي خواند .
شاگردان پدر بزرگوارش ، پس از او از خرمن علوم وي بهره ها بردند . تربيت يافتگان مكتب او در زمينه هاي فقه ، عقايد و كلام ، اخلاق و تفسير و حديث بسيار بودند و در مناظرات علمي بر ديگران پيشي مي گرفتند .
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . نك : بحارالانوار ، ج 48 ، صص 100 ـ 29
________________________________________ 156 ________________________________________
از جمله ياران او مي توان محمد بن ابي عُمير ، صفوان ابن مهران ، صفوان بن يحيي ، حمّاد بن عيسي ، علي بن يقطين ، مفضّل بن عمر ، عبدالرحمان بجلي ، معمّر بن خلاّد ، هشام بن حكم ، يونس بن عبدالرحمان ، اسحاق بن عمّار و مؤمن طاق را نام برد . بعضي از اين افراد ، مخفيانه ، به دستور امام ، براي كاهش فشار حكومت بر شيعيان وارد دستگاه عباسي شده بودند .
در زمان حضرت انشعاباتي در شيعه پديد آمد ، مثل فرقه هاي اسماعيليه ، فطحيه و ناووسيّه و امام ( عليه السلام ) مي كوشيد آنان را هدايت كند و مردم را از گرايش به آنها باز دارد . به راستي كه او پاسدار واقعي و ادامه دهنده داناي دانشگاه بزرگ جعفري بود . ابن حجر هيثمي از دانشمندان اهل سنت مي نويسد : « موسي كاظم وارث علوم و دانش هاي پدر و داراي فضل و كمال او بود ، وي در پرتو عفو و گذشت و بردباري فوق العاده اي كه در رفتار با افراد نادان ، از خود نشان داد كاظم لقب يافت و در زمان او هيچ كس در معارف الهي و دانش و بخشش به پايه او نمي رسيد . » ( 1 )
بسيار زاهد و پارسا بود ، به طوري كه مي گويند ، به خانه ابوالحسن مي رفتيم ، او به نماز ايستاده بود ، در خانه اش چيزي نبود مگر منسوجي از برگ هاي درخت خرما و شمشيري آويخته و يك قرآن . آن حضرت از شدت فروتني و تواضع براي خداوند و عبادت به درگاه او پياده به
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . صواعق المحرقه ، ص 203
________________________________________ 157 ________________________________________
زيارت خانه خدا مي رفت ، از ترس خدا بسيار مي گريست تا آنجا كه محاسنش از اشك تر مي شد ، بيشتر از ديگر مردمان صله رحم به جاي مي آورد و فقراي مدينه را مورد تفقد قرار مي داد . قرآن كريم والاترين ارزش ها را به آن حضرت آموخته بود يكي از برجسته ترين اين ارزش ها مراقبت از نفس و تلاش پي گير براي تزكيه و نجات آن از خشم پروردگار و اصلاح آن بود تا بدين وسيله آن را به جايگاهي براي محبت و خشنودي خداوند تبديل كند ، او خير خواه مردم بود و با احسان به مردم به خداوند تقرّب مي جست . آن حضرت با كرم و بزرگواري خويش با دشمنان و مخالفانش برخورد مي كرد و در نتيجه آنان را با خود دوست مي كرد . آن حضرت حتي از درون زندان نيز در پي ارشاد و راهنمايي دشمنان بود ، او نامه اي به هارون نوشت و در آن فرمود : روزي از بلا و سختي بر من سپري نمي شود جز آنكه روزي از راحتي و رضا از تو سپري مي گردد ، تا آنكه تمام روزهاي ما دو نفر به روزي مي رسد كه پايان ناپذير است و اهل باطل در آن روز زيانمند مي شوند . ياراي ذكر همه فضايل حضرت نمي باشد ، تنها گزيده كوچكي از فضيلت ها را گلچين نموده ، تقديم دوستدارانش مي سازيم .
________________________________________ 158 ________________________________________
عاقبت انديشي امام
علي بن يقطين ، با موافقت امام كاظم ( عليه السلام ) ، وزارت هارون را پذيرفت و با بهره گيري از مقام و جايگاه اجتماعي و سياسي كه داشت ، منشأ خدمات ارزنده اي گرديد .
او همواره مورد تأييد امام كاظم ( عليه السلام ) بود و چندين بار با تدبير امام كاظم ( عليه السلام ) ، از خطر قطعي رهايي يافت كه نمونه اي از آن را ذكر مي كنيم :
هارون الرّشيد ، مقداري لباس به عنوان خلعت براي علي بن يقطين فرستاد كه در ميان آنها ، يك لباس خز مشكي رنگ زربفت ، از نوع لباس ويژه خلفا به چشم مي خورد . ابن يقطين آن لباس ها را به همراه اموالي كه پيش از اين به عنوان « خمس » آماده كرده بود ، نزد امام فرستاد .
حضرت ، همه اموال و لباس ها را پذيرفت ؛ ولي آن لباس ويژه را پس فرستاد و در نامه اي نوشت :
« اين لباس را نگهدار و از دست مده ؛ زيرا در حادثه اي كه برايت پيش مي آيد ، به دردت مي خورد . »
علي بن يقطين ، از راز پس فرستادن آن لباس از سوي امام آگاه نشد ؛ ولي بنا به دستور امام ( عليه السلام ) آن را حفظ كرد تا اين كه روزي يكي از خدمتگزاران خاص خود را به
________________________________________ 159 ________________________________________
دليل كوتاهي در انجام وظيفه ، تنبيه و از كار بركنار كرد .
آن شخص كه از ارتباط علي بن يقطين با امام كاظم ( عليه السلام ) و اموال و هدايايي كه او براي حضرت مي فرستاد آگاهي داشت ، از وي نزد هارون بدگويي كرد و گفت : او معتقد به امامت موسي بن جعفر است و هر سال خمس اموال خود را براي او مي فرستد .
آن گاه ، داستان لباس ها را گواه آورد و گفت : لباس مخصوصي را كه خليفه در فلان تاريخ به او هديه داده بود ؛ به موسي بن جعفر ( عليه السلام ) بخشيده است .
هارون از شنيدن اين خبر ، سخت خشمگين شد و گفت : حقيقت جريان را بايد به دست بياورم و اگر ادعاي تو راست باشد ، خون او را خواهم ريخت . آن گاه بي درنگ علي ابن يقطين را احضار كرد و از سرنوشت آن لباس پرسيد .
علي بن يقطين گفت : اي خليفه ! آن را در بقچه اي گذاشته ام و اكنون جايش محفوظ است .
هارون گفت : اگر راست مي گويي ، زود آن را بياور !
پسر يقطين ، بي درنگ يكي از خدمتگزاران خود را فرستاد و گفت : به فلان اطاق خانه ما برو و كليد آن را از صندوق دار بگير و درِ اطاق را باز كن ؛ آن گاه درب فلان صندوق را باز كن و بقچه اي را كه داخل آن است ، با همان مهري كه دارد به اينجا بياور .
طولي نكشيد كه غلام لباس را به همان شكل كه پيش از اين مهر شده بود آورد و در برابر هارون نهاد ، هارون
________________________________________ 160 ________________________________________
دستور داد مهر آن را بشكنند و سر آن را باز كنند ؛ وقتي بقچه را باز كردند ؛ ديد همان لباسي است كه به او هديه داده است .
خشم هارون فرو نشست و به علي بن يقطين گفت :
پس از اين ، هرگز سخن هيچ بدگويي را درباره تو باور نخواهم كرد ؛ آن گاه دستور داد جايزه ارزنده اي به او دادند و شخص بدگو را خواست . آن مرد به دربار هارون آمد ؛ در حالي كه از ترس به خود مي لرزيد ؛ چون به چشم خود ديده بود لباس را به موسي بن جعفر بخشيده ؛ ولي اينك همان لباس پيش چشم او بود . به دستور هارون ، مجازات سختي براي او در نظر گرفتند تا ناسپاس نباشد و نمكدان شكني نكند . ( 1 )
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . نورالأبصار ، ص150 ؛ فصول المهمه ، ص218 .
________________________________________ 161 ________________________________________
كرامت و بزرگواري امام كاظم ( عليه السلام )
مردي به نام « عمري » ، همواره موسي بن جعفر ( عليهما السلام ) را مي آزرد و به امام علي ( عليه السلام ) هم دشنام مي داد . برخي از نزديكان امام ( عليه السلام ) به او گفتند : اجازه دهيد تا او را از ميان برداريم ؛ ولي امام ( عليه السلام ) به شدت آنان را از اين كار باز مي داشت .
امام ( عليه السلام ) به يارانش فرمود : ببينيد محل كار يا منزل او در كجاست ! خبر آوردند كه وي بيش تر در مزرعه اي بيرون شهر ، سرگرم كار و فعاليت است .
روزي كه آن مرد مشغول كار بود ، حضرت سوار بر مركب ، به مزرعه اش رفت و سواره وارد مزرعه اش شد ! فرياد مرد بلند شد كه : زراعتم را پايمال نكن ! حضرت همچنان پيش رفت تا به آن مرد رسيد . در كنارش نشست و با خوش رويي ، با او آغاز سخن كرد .
از او پرسيد : محصولت چقدر خسارت ديده است ؟
مرد گفت : صد دينار !
فرمود : چه مقدار اميد برداشت داري ؟
گفت : غيب نمي دانم !
دوباره فرمود : تو توقع داري زراعتت چقدر محصول بدهد ؟
________________________________________ 162 ________________________________________
عرض كرد : دويست دينار .
حضرت سيصد دينار به او بخشيد و فرمود : اين پول و اين هم مزرعه ات كه همچنان بر جاي خود باقي است !
اين برخورد صميمانه و كريمانه باعث شد انقلابي در درون مرد به وجود آيد . از جايش برخاست و به سوي امام ( عليه السلام ) آمد و بوسه اي بر سر حضرت زد و اين بار دوستانه از هم جدا شدند .
بي آن كه قطره اي خون ريخته شود ، دشمني ديرپا ، تبديل به دوستي وفادار شد ، به گونه اي كه هنگام نماز ، دوستان حضرت ديدند آن مرد در مسجد نشسته و منتظر آمدن امام است ، پنداشتند در پي آزار حضرت است . از اين رو ، با تندي از او پرسيدند : تو در مسجد چه مي كني ؟ مگر نه اين كه دشمن موسي بن جعفر هستي ؟ !
تندي كلام باعث شد تا دوباره بين آنان جدالي درگيرد و آن مرد ناسزاگويان مسجد را ترك كرد و رفت ؛ اما پيوسته و در همه حال ، براي ابوالحسن موسي بن جعفر ( عليهما السلام ) دعا مي كرد .
وقتي امام ( عليه السلام ) وارد مسجد شد ، يارانش ماجرا را پرسيدند . امام ( عليه السلام ) به كساني كه پيشنهاد قتل آن مرد را داده بودند فرمود : كدام بهتر بود ؛ آن چه شما مي گفتيد يا آن چه من انجام دادم ؟ ديديد كه كار او با همين عطاي اندك اصلاح شد . ( 1 )
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . تاريخ بغداد ، ج 13 ، ص 28 ، ش 6987 .
________________________________________ 163 ________________________________________
ياران امام سكوت كردند و آرام شدند و با خود گفتند : خداوند آگاه تر است كه رسالت و امانت خويش را كجا قرار دهد ؛ ولي اين بار ، نوبت آنان بود كه اشتباه خود را جبران كنند و با عذرخواهي دوباره ، آن مرد را به جرگه دوستان خود وارد كنند . آنان با شناختي كه از مرد داشتند ، مي دانستند كاري سخت و دشوار در پيش دارند ؛ ولي هر چه بود ، اين كار بايد انجام مي گرفت تا وجدانشان آسوده شود .
________________________________________ 164 ________________________________________
________________________________________ 165 ________________________________________
معصوم دهم
امام رضا ( عليه السلام )
حضرت علي بن موسي الرضا ( عليهما السلام ) ، در روز يازدهم ذيقعده سال 148 هـ . ق ديده به جهان گشود ؛ مادر او بانويي با فضيلت به نام تُكْتَم بود كه پس از تولد حضرت ، از سوي امام كاظم ( عليه السلام ) « طاهره » نام گرفت .
كنيه او ابوالحسن و لقبش رضاست او پس از شهادت پدر بزرگوارش در زندان بغداد ، در سن 35 سالگي ، عهده دار مقام امامت و رهبري امت گرديد .
ولادت امام رضا ( عليه السلام ) پنج سال بعد از شهادت امام صادق ( عليه السلام ) واقع شد . يكي از آرزوهاي حضرت صادق ( عليه السلام ) اين بود كه زنده باشد و نوه اش را زيارت كند به همين جهت امام كاظم ( عليه السلام ) مي فرمايند : مكرر پدرم مي فرمود عالم آل محمد ( صلّي الله عليه وآله ) در صلب توست و اي كاش او را درك مي كردم و حتماً او همنام اميرالمؤمنين ( عليه السلام ) است . نام امام هشتم علي است و لقب معروف وي رضا مي باشد .
امام جواد ( عليه السلام ) فرمودند : « اين لقب از سوي خداست ، خداوند تبارك و تعالي او را رضا نام گذارد ، براي آن كه پسنديده و مورد رضاي خدا در آسمان بود و رسول الله ( صلّي الله عليه وآله ) و امامان ( عليهم السلام ) از او راضي بودند و او را براي امامت
________________________________________ 166 ________________________________________
پسنديدند . » ( 1 )
آن حضرت القاب ديگري مانند صابر ، فاضل ، رضي ، وفيّ ، قرّة عين المؤمنين ، سلطان السلاطين ، شمس الشموس ، عالم آل محمد ، ضامن آهو و مانند آن دارد . مفضل بن عمر مي گويد : به محضر امام كاظم ( عليه السلام ) رفتم ، ديدم حضرت رضا ( عليه السلام ) را كه در آن هنگام خردسال بود ، در بغل گرفته و مي بوسد و بر شانه اش مي نهد و به سينه اش مي چسباند و خطاب به او مي فرمايند : پدر و مادرم به فدايت ! چقدر خوشبو و زيبا هستي و برتري تو بر ديگران آشكار است .
به امام عرض كردم : فدايت شوم ، به گونه اي محبت اين كودك بر قلبم افتاده كه قلب هيچ كس جز شما ، مانند قلب من سرشار از محبّت او نيست .
فرمودند : اي مفضّل ! مقام اين كودك نزد من ، همچون مقام من در نزد پدرم مي باشد . ( 2 )
آن امام همام ، بزرگ ترين خدمت علمي را به بشريت نمودند و در شرايط مناسب و محيط مساعد كليات و جزئيات علوم دين و مسائل جهاني را براي مردم تشريح فرمودند و آيات و اخبار و احاديثي را كه از مكتب علوي تا موسوي تفسير و تدريس نشده بود در همه ابعاد اجتماعي ، سياسي ، اقتصادي و فرهنگي بيان كردند . همچنين اساس وحدت اسلامي را روي وحدت علمي و اصول بينش ديني پايه گذاري نمودند و همين قدرت و نفوذ علمي و محبوبيت
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . عيون اخبار الرضا ( عليه السلام ) ، ج1 ، ص20
2 . همان ، ص 60
________________________________________ 167 ________________________________________
ايشان ، موجب سعايت بدانديشان گرديد .
يكي از علماي اهل سنت به نام حاكم نيشابوري درباره مقام علمي حضرت مي نويسد : « حضرت رضا ( عليه السلام ) در مدينه در مسجد رسول خدا ( صلّي الله عليه وآله ) در سن بيست و چند سالگي در مسند فتوا مي نشست و فتوا مي داد . » ( 1 )
پدر بزرگوارش به پسران ديگر خود مي فرمودند : « اين برادر شما علي بن موسي الرضا ( عليه السلام ) ، عالم آل محمد ( صلّي الله عليه وآله ) است در مورد صحت دين و روش هاي خود از او بپرسيد آنچه را او به شما مي گويد ، فراگيريد و رعايت كنيد . ( 2 ) همچنين مي فرمود : كسي كه از او پيروي كند راهِ رشد و هدايت مي پيمايد و كسي كه از او نافرماني كند به راه كفر مي رود . » ( 3 )
امام كاظم ( عليه السلام ) با كمال قاطعيت موضع سياسي خود را مشخص و در برابر طاغوت هاي معاصر يعني منصور دوانيقي ، مهدي عباسي و هادي عباسي و هارون الرشيد ايستادگي نمودند . امام هشتم در تمام اين مدت ، در كنار پدر ، از آرمانِ پدر دفاع مي كردند و دستيار و پشتوانه استوار پدر در حوادث سياسي بودند . هنگامي كه امام كاظم ( عليه السلام ) در سال 179 هـ . ق به دستور هارون دستگير و زنداني شدند ، حضرت رضا در مدينه بودند و به جاي پدر به رسيدگي امور مي پرداختند و نقش بسيار ارزنده اي در نگهباني فرهنگ و فقه تشيّع و حفظ شاگردان پدر و تشكّل شيعه داشتند . مدت امامت آن حضرت بيست سال بود كه ده سال آن
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . عيون اخبار الرضا ( عليه السلام ) ، ج 1 ، ص 40
2 . اعيان الشيعه ، ج 2 ، ص 14
3 . عيون اخبار الرضا ( عليه السلام ) ، ص 32
________________________________________ 168 ________________________________________
معاصر با خلافت هارون الرشيد ، پنج سال معاصر با خلافت « محمد امين » و پنج سال آخر نيز معاصر با خلافت عبدالله المأمون بود .
موقعيت امام رضا ( عليه السلام ) در مدينه ، همه علما و شخصيت هاي سياسي و اجتماعي حجاز را تحت الشعاع قرار داد ، مردم در همه شئون مادي و معنوي ، ايشان را مرجع و پناهگاه خود مي دانستند و نور وجود ايشان چون خورشيدي بر قلب ها مي تابيد و حضرت هفده سال از دوران امامتش را با چنين اجلال و اكرامي در مدينه زيست و سه سال آخر از امامت خود را بنا به درخواست مأمون به خراسان رفتند .
موضع گيري امام ( عليه السلام ) در برابر هارون ، مانند موضع پدر بزرگوارشان بود و هرگز حكومت هارون را تأييد نكردند . پس از آن در حد فاصل خلافت امين و مأمون كه دو برادر درگير جنگ هاي داخلي شدند ، ايام آزادي نسبي امام و فرصت مناسبي براي فعاليت علمي و فرهنگي آن حضرت بود . امام از اين آزادي كمال استفاده را در جهت تربيت شاگردان و رسيدگي به امور شيعيان و تبيين اصول تشيّع و تهذيب و تكميل احاديث خاندان نبوّت و مناظره و مباحثه با غير مسلمانان نمودند و قدم هاي ماندگاري در تعميق ، تحكيم و گسترش تشيع برداشتند . مأمون در ميان خلفاي عباسي از همه داناتر و مكارتر بود و از فقه و علوم ديگر آگاهي داشت ، مأمون مي كوشيد با برخي از كارها ، شيعيان و طرفداران امام را به خود علاقه مند سازد ، مثلا از شايسته تر بودن اميرمؤمنان علي ( عليه السلام ) براي جانشيني
________________________________________ 169 ________________________________________
پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) سخن مي گفت و دشنام و لعن به معاويه را رسمي كرد و فدك را كه از فاطمه زهرا ( عليها السلام ) غصب شده بود به علويان بازگرداند و با علويان در ظاهر انعطاف و علاقه نشان مي داد هر چند در فسق و فجور از ديگر خلفاي عباسي چيزي كم نداشت . از آنجا كه شورش علويان تهديدي جدي براي حكومت مأمون محسوب مي شد ، او با در پيش گرفتن تاكتيكي به فكر افتاد با طرح واگذاري خلافت يا ولايتعهدي به امام رضا ( عليه السلام ) پايه هاي لرزان حكومت خود را تثبيت كند . بهترين شاهد مكر و تزوير مأمون نپذيرفتن پيشنهاد از سوي امام ( عليه السلام ) بود ، چرا كه اگر مأمون در گفتار و كردار خود صادق مي بود ، هرگز امام كه به حق شايسته آن مقام بودند ، طفره نمي رفتند . امام رضا ( عليه السلام ) به مأمون فرمودند : قصد تو از اين كار اين است كه مردم بگويند ، علي بن موسي از دنيا روي گردان نيست . اين دنياست كه بر او اقبال نكرده ، آيا نمي بينيد كه چگونه به طمع خلافت ، وليعهدي را پذيرفته است . ( 1 )
امام رضا ( عليه السلام ) با بي ميلي و به اجبار توسط مأمون از مدينه به مرو در خراسان احضار شد . در طول مسير كه از شهرهاي بصره ، خرمشهر ، اهواز ، اراك ، قم ، ري و نيشابور مي گذشت ، شيعيان كه علاقه مند حضرتش بودند به استقبال مي شتافتند و بهره مي گرفتند ، حديث سلسلة الذهب يكي از هداياي سفر حضرت رضاست كه شرط نجات بخشي انسان ها را توحيد مداري و اعتقاد به
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . بحارالانوار ، ج 49 ، ص 129
________________________________________ 170 ________________________________________
امامت اهل بيت ( عليهم السلام ) دانسته اند . گذشته از نيت پليد مأمون در واگذاري ولايت عهدي به حضرت ، سفر حضرت رضا ( عليه السلام ) به خراسان از جهت فرهنگي ، سياسي و اجتماعي براي گسترش و تحكيم تشيع و احقاق حق و ابطال باطل و دفاع از حقوق شيعيان نقش به سزايي داشت . حوادث و معجزاتي هم كه در مسير راه مدينه تا خراسان و در خود خراسان از آن حضرت ديده شد ، پايگاه مردمي آن حضرت را چند برابر نمود ، موقعيت خاندان رسالت را در نظر مردم بسيار بالا برد و به عكس دشمنان و مخالفان را رسوا ساخت . امام براي پذيرفتن مقام وليعهدي شروطي قائل شدند و فرمودند : « هرگز نه كسي را به مقامي گمارند و نه كسي را عزل كنند و نه رسم و سنتي را نقض و نه چيزي از وضع موجود را دگرگون سازند و از دور مشاور در امر حكومت باشند »
اين همه نشان دهنده مواضع امام ( عليه السلام ) در خنثي سازي نقشه هاي مأمون است . به راستي اگر مأمون امام را حجت خدا و داناترين فرد مي دانست چرا مي خواست نظر خود را به وي تحميل كند و اگر قرار بر تحميل بود چرا خلافت را به ايشان تفويض نكرد ! البته دانايي و پارسايي امام بر كسي پوشيده نبود . امام رضا ( عليه السلام ) آفريننده پيكار مبارزات فكري بزرگ در برابر تهاجمات عباسي براي روشن كردن انحراف هاي فكري در اسلام بودند . در مناظرات مختلفي كه با تمهيدات مأمون براي شكست حضرت مهيا مي شد ، همواره پيروز و سربلند بودند . علم و دانش او بسيار بود ، احاديث بسياري در كتب شيعه از او نقل شده است ، كتاب
________________________________________ 171 ________________________________________
« عيون اخبار الرضا » از تأليفات شيخ صدوق ، مجموعه اي از سخنان آن حضرت را در بردارد .
امام رضا ( عليه السلام ) از صفات والاي اخلاقي برخوردار بودند . كلام كسي را قطع نمي كرد ، از برآوردن نياز محتاجان كوتاهي نمي نمود . پيش همنشينان پاي خود را دراز نمي كرد ، تكيه نمي داد ، به غلامان و خدمتكاران ناسزا نمي گفت . با صداي بلند نمي خنديد ، خنده اش تبسّم بود ، سفره اش را مي گسترد و همه غلامان حتي دربان و كارپردازِ خانه را هم بر سر سفره مي نشانيد .
شب ها كم مي خوابيد ، بيشتر وقت ها تا سحر بيدار بود و عبادت مي كرد ، روزه زياد مي گرفت ، كارهاي خير و صدقات پنهاني در شب هاي تاريك انجام مي داد .
انس به قرآن داشت و پوشش او ساده و خشن بود ، امّا در حضور مردم خود را مي آراست .
شب ها هنگام غذا مي گفت تا ظرفي بياورند و از بهترين غذاهاي سفره بر مي داشت و در ظرف مي نهاد و مي فرمود كه به فقرا برسانند . هرگز از مهمان خويش كار نمي كشيد ، هنگام كمك به سائل و نيازمند ، مي كوشيد تا آبروي او حفظ شود و شرمنده نگردد . حضرت عنايت ويژه اي به نگهباني شيعيان از انحراف فكري و عملي داشتند . به صله رحم سفارش مي فرمودند ، زهد و عبادت ، راز و نياز ، مناجات و سجده هاي طولاني امام ، نشان از ارتباط تنگاتنگ و عاشقانه آن بنده مخلص و معصوم با ذات پاك الهي دارد .
نسبت به اسراف واكنش نشان مي دادند ، مي گويند :
________________________________________ 172 ________________________________________
روزي عده اي از خدمتكاران ميوه مي خوردند ، ولي هنوز همه ميوه ها را تمام نكرده ، آن را دور مي انداختند ، امام رضا ( عليه السلام ) وقتي كه اسراف آن ها را ديدند از روي ناراحتي فرمودند : « سبحان الله اگر شما احتياج نداريد ، افرادي هستند كه نياز دارند ، آن را به نيازمندان بخورانيد . » ( 1 )
حضرت مي فرمودند : « در قيامت كسي به من نزديك تر است كه در دنيا خوش اخلاق تر و نسبت به خانواده خود نيكوكارتر باشد » .
همچنين مي فرمود : « دوست هر انساني عقل او و دشمنش ناداني وي مي باشد . » ( 2 )
محبت كردن با مردم را نصف عقل مي دانستند و سخت ترين كارها را سه چيز مي شمردند : انصاف و حق گويي اگرچه عليه خود باشد ، در همه حال به ياد خدا بودن و با برادران ايماني در اموال مواسات كردن و ديگر اينكه مي فرمود : « مرد زير زبانش پنهان است و چون سخن بگويد شناخته مي شود . » ( 3 )
فضايل حضرت بسيار زياد است و قابل بيان در ضمن يك كتاب نيست ، از باب اختصار به ذكر دو نمونه اكتفا مي كنيم .
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . فروع كافي ، ج 6 ، ص 297
2 . كشف الغمه ، ج 3 ، ص 124
3 . مسند الامام الرضا ( عليه السلام ) ، صص 285 ـ 290
________________________________________ 173 ________________________________________
يادگار هميشه جاويد
اباصلت هروي ـ از ياران نزديك امام رضا ( عليه السلام ) ـ مي گويد : من همراه امام علي بن موسي الرضا ( عليه السلام ) بودم . هنگامي كه مي خواست از شهر نيشابور خارج شود ، بر استري خاكستري رنگ سوار بود و « محمد بن رافع » ، « احمد بن الحرث » ، « يحيي بن يحيي » و « اسحاق بن راهويه » و گروهي از دانشمندان ، گرد امام اجتماع كردند ، عنان استر را گرفتند و گفتند : تو را به حرمت پدران پاكت سوگند مي دهيم كه براي ما حديثي كه خودت از پدرت شنيده باشي بگو !
امام ( عليه السلام ) سر از محمل بيرون آورد و فرمود : پدرم ، بنده شايسته خدا موسي بن جعفر ( عليه السلام ) برايم گفت كه پدرش جعفر بن محمد صادق ( عليه السلام ) از پدرش محمد بن علي باقر ( عليه السلام ) از پدرش علي بن الحسين سيدالعابدين ( عليه السلام ) از پدرش سرور جوانان بهشت حسين ( عليه السلام ) از پدرش علي بن ابي طالب ( عليه السلام ) نقل كرد كه فرمود : از پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) شنيدم كه مي فرمود : فرشته خدا جبرئيل ، خبر آورد كه خداي متعال فرموده است :
« منم خداي يكتا كه خدايي جز من نيست ؛ مرا بپرستيد ! كسي كه با اخلاص گواهي دهد كه خدايي
________________________________________ 174 ________________________________________
جز الله نيست ، در قلعه من درآمده و كسي كه به قلعه من درآيد ، از عذاب من ايمن خواهد بود . » ( 1 )
البته گروهي از شيعيان بر اين باورند كه اين روايت دنباله اي دارد ؛ اسحاق بن راهويه كه خود در آن جمع حضور داشت ، مي گويد : امام ( عليه السلام ) پس از بيان مطالب بالا ، اندكي با مركب خود راه پيمودند و آن گاه فرمودند :
« بِشُروطِها وَأَنَا مِنْ شُرُوطِها » ؛
يعني ايمان به يگانگي خدا كه موجب ايمني از عذاب الهي مي شود شرايطي دارد و پذيرش ولايت و امامت ائمه از جمله آن شرايط است ؛ در اين حال بيست و چهار هزار قلم دان ، آماده نوشتن كلمات امام ( عليه السلام ) بودند . ( 2 )
ناگفته نماند كه اصل اين روايت ، به شيوه هاي گوناگون ، در كتاب هاي شيعه و اهل سنّت آمده است ؛ به گونه اي كه نويسنده كشف الغمّه مي نويسد :
چون امام رضا ( عليه السلام ) وارد نيشابور شدند ، ابوزرعه و محمد ابن اَسلم طوسي كه دو پيشوا و حافظ احاديث نبوت بودند ، به محضر حضرت شرفياب شده و عرض كردند : اي امام ، اي سلاله پاك و اي خلاصه نبوت ! به حق پدران پاكيزه و گذشتگان گرامي خود ، چهره مبارك را به ما بنما و حديثي از پدران خود براي ما روايت كن كه ما با آن حديث ، تو را ياد كنيم .
حضرت ، استر خود را نگه داشتند ، سايبان مهر را برداشتند و چشمان مسلمانان را به طلعت مبارك خود
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . صواعق المحرقه ، ص 205 .
2 . بحارالأنوار ، ج 49 ، ص 127 .
________________________________________ 175 ________________________________________
روشن كردند . مردم ايستاده بودند ، برخي فرياد مي زدند ، گروهي مي گريستند ، پيشوايان و قاضيان فرياد كشيدند : اي مردم ! گوش فرا دهيد و ياد بگيريد و پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) را درباره عترتش اذيت نكنيد . آن گاه مردم نيشابور گوش فرا دادند و اين حديث را از امام ( عليه السلام ) شنيدند :
« كلمةُ لا اله الاّ الله حِصْني فَمَن قالها دَخَلَ حِصْني و مَنْ دَخَلَ حِصْني اَمِنَ مِنْ عذابي ؛ ( 1 ) كلمه لا اله الا الله دژ و قلعه محكمي است ، اگر كسي آن را بگويد ، در دژ من وارد مي شود و هر كس داخل قلعه من شد ، از عذاب من ايمن است . »
هروي مي گويد : امام از نيشابور خارج شدند و در دِه « سرخ » ، در نيم فرسخي شريف آباد و شش فرسخي مشهد مقدس پياده شدند و براي اقامه نماز ، آب خواستند . آب نداشتيم ؛ امام به دست مبارك خويش خاك را كاويدند ، چشمه اي جاري شد ؛ چنان كه آن گرامي و همه همراهان وضو ساختند و اين آب تاكنون باقي است . ( 2 )
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . كشف الغمه ، ج 3 ، ص 102 .
2 . عيون اخبارالرضا ( عليه السلام ) ، ج 2 ص 135 .
________________________________________ 176 ________________________________________
فراتر از مدح
ابونواس ، از شاعران نامور زمان خود بود . وي در مورد هر موضوعي از طبيعت و شكار و شراب و مانند آن ، اشعاري سروده بود ، اما در مورد علي بن موسي الرضا ( عليه السلام ) سكوت اختيار كرده بود .
روزي يكي از ياران ابونواس گفت : اي مرد ! تو را چه مي شود ، با اين كه در كنار معدن فيض و كرامت هستي ، درباره وي اشعاري نمي سرايي ؟
ابونواس پاسخ داد : آيا فكر مي كني به خاطر عدم ارادت به او شعر نمي گويم ؟
گفتند : اگر چنين نيست ، پس چه دليلي داري ؟
ابونواس گفت : به خدا سوگند ، چون شأن و مقامش فراتر از شعر است ، درباره او شعر نسروده ام ؛ روا نيست كه چون مني ، درباره او زبان درازي كند .
يارانش گفتند : اي ابونواس ! از سوي ديگر شايسته نيست كه تو درباره هر چيز ناچيزي شعري سروده اي ؛ ولي درباره بهترين انسان ها ساكت مانده اي ! فكر نمي كني ماندگاري شعرها به خاطر ارزش موضوع شعر باشد ؟ آيا نمي خواهي پس از مرگت ، اشعارت جاويدان بماند ؟
ابونواس كمي به فكر فرو رفت ، در دل در برابر اين منطق قوي تسليم شد ، سر برداشت و رو به يارانش كرد و گفت : اي همراهان ، خدا خيرتان دهد ، امروز مرا به راهي
________________________________________ 177 ________________________________________
ماندگار هدايت كرديد .
يارانش گفتند : اي ابونواس ! تو در سرعت و ذكاوت ، شهره اي ؛ از تو مي خواهيم كه تا ساعتي ديگر ، شعري هر چند كوتاه ، براي علي بن موسي بسرايي !
ابونواس پس از چند لحظه ، شعري براي امام رضا ( عليه السلام ) سرود و آن را براي دوستانش با صدايي رسا ، خواند :
« به من گفته شد در ايراد انواع سخن زيبا ، تواناترينِ مردمي ؛ تو داراي اشعار و سروده هاي نيكويي هستي كه دستان شيفتگان را پُر از دُرّ مي كند . از چه رو مدح « پسر موسي » را رها كردي و از ويژگي ها و كرامت هايي كه در او گرد آمده است ، دم نمي زني ؟
گفتم : از مدح امامي كه جبرئيل ، دربان در خانه پدرش بوده است ناتوانم ! »
ابونواس ، اين شعر را سرود و همان گونه كه خود گمان مي كرد ، ماندگار ماند و در هر محفلي خوانده مي شد . روزي پس از مرگش ، دوستداران شعرش گفتند : « آفرين اي ابونواس ، چقدر زيبا سروده اي ؛ اينان در حيات و ممات ، منشاء خير و بركات اند » ديگري گفت : شنيده ايم كه ابن حبّان بُستي ، فقيه ، رجالي و يكي از پيشوايان بزرگ اهل سنت ، درباره توسل خود به آرامگاه حضرت چنين گفته است :
« بارها قبرش را زيارت كرده ام و در ايام اقامتم در توس ، هر دشواري برايم پيش آمد ، كنار قبر علي بن موسي الرضا ـ درود خدا بر او و بر جدّش باد ـ مشرف مي شدم ،
________________________________________ 178 ________________________________________
زيارت مي كردم و از خدا مي خواستم مشكل را از سر راهم بردارد . بي استثنا پاسخ مي شنيدم و آن سختي از من برطرف مي شد ؛ اين چيزي است كه بارها آن را آزموده و همواره چنين يافته ام . خداوند ما را بر محبت مصطفي ( صلّي الله عليه وآله ) و دودمانش بميراند . » ( 1 )
آن مرد گفت : يعني آنها واسطه هاي فيض الهي اند و با عنايت به آنان ، خداوند مشكلات را حل مي كند ؟ !
شخص فاضلي از ميان همان جمع گفت : آيا دوست داريد ، واقعه ديگري در همين باره به شما بگويم ؟ همراهان اعلام آمادگي كردند و او گفت :
ابن حجر در تهذيب التهذيب به نقل از حاكم نيشابوري آورده است :
از ابوبكر محمد بن المؤمل بن الحسين بن عيسي شنيدم كه مي گفت : با امام اهل حديث ، ابوبكر بن خزيمه و هم سنگش ، ابو علي ثقفي و گروه بي شماري از اساتيدمان ، راهي زيارت علي بن موسي الرضا ( عليه السلام ) در توس شديم . آن چنان تعظيم و احترامي را از ابن خزيمه نسبت به آن بارگاه مشاهده كرديم كه در بهت و حيرت فرو رفتيم . ( 2 )
حيرت آورتر اين كه بارها گفته شده هر گونه زيارت و واسطه قرار دادن نيكان نزد خداوند ، بدعت و شرك است و آدمي را از دين خارج مي كند ؛ به راستي چگونه بزرگانشان با زيارت مشرك نمي شدند ! ولي . . .
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . الثقات ، ج 8 ، ص 457 .
2 . تهذيب التهذيب ، ج 7 ، ص 387 ، ش 627 .

كتابخانه تخصصي حج > اعتقادات و پاسخ به شبهات > كتيبه هاي محبت - فضائل اهل بیت از زبان اهل سنت

________________________________________ 179 ________________________________________
معصوم يازدهم
امام محمدتقي ( عليه السلام )
امام نهم كه نامش محمد و كنيه اش ابوجعفر و لقب او تقي و جواد است ، در ماه رجب سال 195 هـ . ق . در شهر مدينه ديده به جهان گشود .
مادر او سبيكه كه از خاندان ماريه قبطيه همسر پيامبر اسلام به شمار مي رود ، از نظر فضيلت هاي اخلاقي ، در درجه والايي قرار داشت و برترين زنان زمان خود بود ؛ به گونه اي كه امام رضا ( عليه السلام ) از او ، به عنوان بانويي منزّه و پاكدامن و بافضيلت ياد مي كرد .
روزي كه پدر امام جواد ( عليه السلام ) درگذشت ، او حدود هفت يا هشت سال داشت و در سن بيست و پنج سالگي به شهادت رسيد و در قبرستان قريش در بغداد ، در كنار قبر جدّش موسي بن جعفر ( عليه السلام ) به خاك سپرده شد .
امام رضا ( عليه السلام ) 55 سال داشت اما هنوز صاحب فرزندي نشده بود ، از همين رو شايعاتي از سوي سران و مبلغان فرقه واقفيه كه معتقد به غيبت امام موسي كاظم ( عليه السلام ) بودند ، مي گفتند كه ، او پس از خود به امامت هيچ امامي وصيت نكرده است . از اين رو به امام رضا ( عليه السلام ) خرده مي گرفتند كه
________________________________________ 180 ________________________________________
تو چگونه امامي هستي كه فرزند نداري ؟ !
امام رضا ( عليه السلام ) هم در پاسخ فرمودند : شما از كجا مي دانيد كه من فرزندي ندارم ؟ به خدا قسم روزها و شب ها سپري نمي شود تا آن كه خداوند مرا فرزند ذكوري عنايت مي فرمايد كه حق و باطل را از هم جدا مي سازد .
يكسال بعد از اين ماجرا يعني در سال 195 هجري ، شيعيان وفادار ، مشتاقانه در انتظار ولادت فرزند امام رضا ( عليه السلام ) بودند ، آن شب ، ماه پاره اي كه از خورشيد تابان تر و پرشكوه تر و والاتر بود ، درخشيدن گرفت .
آري امام جواد ( عليه السلام ) در زماني پا به عرصه هستي نهاد كه شيعيان با يكديگر به اختلاف برخاسته بودند و تبليغات برخي از مخالفان به دل هاي بعضي از مردم ساده لوح نفوذ كرده بود . در اين برهه ، تولد فرزند موعود امام رضا ( عليه السلام ) نشانه صدق آن حضرت و بطلان عقيده واقفيه شد .
اين كودك بزرگوار چونان گلي كه در دست نسيم پرورش مي يابد ، تحت نظارت و هدايت پدر گرامي خود بود ، پدرش معارف و آداب الهي را به وي مي آموخت و بدين سان پايه هاي حَسَب با شرف گوهر جمع آمدند و امام جواد را براي پذيرفتن مشيت الهي يعني دست يابي به مقام سيادت و امامت در زمان كودكي آماده مي ساختند .
تا اين زمان ، امام جواد ( عليه السلام ) در مدينه مي زيست و از هدايت و تربيت پدر بزرگوارش برخوردار بود ، تا آنكه حضرت رضا ( عليه السلام ) در سال 200 به خراسان رفت . آن هنگام حضرت جواد شش ساله بود . پس از شهادت پدر ، در سال 203 هجري به امامت رسيد در حالي كه حدود هشت سال داشت .
________________________________________ 181 ________________________________________
پيشواي نهم در مجموع ، دوران امامت خود را با دو خليفه عباسي يعني مأمون و معتصم معاصر بوده است و هر دو نفر او را به اجبار از مدينه به بغداد احضار كردند و طبق شيوه اي كه مأمون در مورد امام رضا به كار گرفته بود او را در پايتخت زير نظر قرار دادند . زماني كه امام محمدتقي ( عليه السلام ) در مدينه بود شيعيان همانطور كه نزد پدرش رفت و آمد مي كردند نزد آن حضرت نيز شرفياب مي شدند زيرا آنها مي دانستند كه امام جواد ( عليه السلام ) پيشواي آينده آنها و بنا به تعبير خودشان « امام صامت » ايشان است .
روزي در حالي كه شيعيان در محضر حضرت بودند ناگهان حال آن حضرت دگرگون شد و شروع به گريستن كرد ، چون خادم آمد امام ( عليه السلام ) به او فرمود مجلسي سوگواري برپاي دارد گفت : در سوگ چه كسي ؟ فدايت شوم . فرمود : سوگ ابوالحسن رضا ( عليه السلام ) . او همين ساعت در خراسان شهيد شد . پدر و مادرم به فدايت ! خراسان هزاران مايل از مدينه فاصله دارد و بين اين دو ، كوه ها و دشت هاي بسياري است . آري ! اما اكنون دل شكستگي اي از طرف خداي عزوجل بر من رسيد كه پيش از اين نظير نداشته ، از اينجا دانستم كه پدرم رحلت نموده است . ( 1 )
امام جواد ( عليه السلام ) را با كنيه ابوجعفر مي خوانند تا يادآور كنيه جدش محمد بن علي الباقر ( عليه السلام ) باشد وگرنه آن حضرت فرزندي به نام جعفر نداشت . همچنين آن حضرت القاب گوناگوني داشت از جمله : جواد ، تقي ، مرتضي ، منتجب و
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . بحارالانوار ، ج 50 ، ص 63
________________________________________ 182 ________________________________________
قانع ، اما از اين ميان تنها لقبي كه شهرت بيشتري داشت و آن « ابن الرضا » بود و آن هم به خاطر آوازه فضل و بزرگواري امام رضا ( عليه السلام ) بود .
يكي از راويان مي گويد : نزد ابوالحسن رضا ( عليه السلام ) در خراسان ايستاده بودم . يكي پرسيد : سرورم اگر حادثه اي روي داد به چه كسي رجوع كنيم ؟
امام رضا ( عليه السلام ) فرمود : به ابوجعفر رجوع كنيد . گويا شخصي كه سؤال كرده بود سن ابوجعفر را كوچك شمرد ، از اين رو امام رضا ( عليه السلام ) به او فرمود : خداوند سبحان حضرت عيسي ( عليه السلام ) را كه صاحب آييني تازه بود در كمتر از اين سن به نبوت مبعوث كرد . ( 1 )
پس از آغاز دوران امامتش حدود 8 سال در مدينه اقامت كرد ، در طول اين مدت مورد احترام خاص و عام و پناهگاه دور و نزديك بود . مردم مسائل و مشكلات خود را از آن حضرت مي پرسيدند و او در كوتاه ترين زمان ، مشكلات آنان را حل مي كرد . يكي از راويان مي گويد : زماني كه ابوالحسن رضا ( عليه السلام ) از دنيا رفت به حج رفتيم و بر ابوجعفر وارد شديم ، شيعيان از هر شهر و دياري آمده بودند تا ابوجعفر ( عليه السلام ) را ببينند . مردم با ديدن امام ( عليه السلام ) متعجب شدند اما زماني كه پرسش هاي خود را مطرح كردند و پاسخ مستدل و منطقي گرفتند سر تعظيم فرود آوردند . از سوي ديگر مأمون همواره مورد شماتت عباسيان بود ، از اين كه امام رضا ( عليه السلام ) را به ولايت عهدي برگزيده بود و او
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . بحارالانوار ، ج 50 ، ص 24
________________________________________ 183 ________________________________________
نمي توانست مقام علمي اين خاندان را به وضوح به اطرافيان بفهماند از اين رو تصميم گرفت امام جواد ( عليه السلام ) را به بغداد فراخواند ، افزون بر اين موجي از ناخشنودي عمومي به خاطر كشته شدن امام رضا ( عليه السلام ) به دست مأمون كشور را فراگرفته بود . مأمون براي سرپوش نهادن بر خيانت خود در حق امام رضا ( عليه السلام ) و براي رويارويي با خواص عباسيان و نيز به خاطر دلجويي از عموم مردم ، فرستاده اي را به مدينه روانه كرد و طي يك دعوت رسمي امام جواد ( عليه السلام ) را به سوي خود طلبيد .
مأمون استقبال باشكوهي از آن حضرت به عمل آورد و تصميم گرفت دخترش ام الفضل را به همسري او درآورد . عباسيان بر اين تصميم اعتراض كردند و مأمون براي نشان دادن منزلت امام ( عليه السلام ) مناظره اي ترتيب داد تا حضرت با يحيي بن اكثم مناظره كند كه نتيجه آن شكست سنگين يحيي بن اكثم بود .
سخنان و مناظرات امام جواد ( عليه السلام ) و حلّ مشكلات بزرگ علمي و فقهي توسط آن حضرت ، تحسين و اعجاب دانشمندان اسلامي اعم از شيعه و سني را برانگيخت . ابن حجر هيثمي مي نويسد : مأمون او را به دامادي انتخاب كرد ، زيرا با وجود كمي سنّ از نظر علم و آگاهي و حلم ، بر همه دانشمندان برتري داشت . ( 1 )
البته اين ازدواج كاملا جنبه سياسي داشت ، او مي خواست با فرستادن دختر خود به خانه حضرت ، او را زير نظر داشته باشدو از كارهاي او بي خبر نماند . او
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . صواعق المحرقه ، ص 205
________________________________________ 184 ________________________________________
مي خواست با اين وصلت علويان را از اعتراض و قيام بر ضد خود باز دارد و خود را دوستدار و علاقه مند به آنان وانمود كند .
امام جواد ( عليه السلام ) با تمام محدوديت هاي موجود ، از طريق نصب وكلا و نمايندگان ارتباط خود را با شيعيان حفظ مي كرد . امام به هواداران خود اجازه مي داد كه به درون دستگاه حكومت نفوذ كرده مناصب حساس را در دست بگيرند از اين رو محمد بن اسماعيل بن بزيع و احمد بن حمزه قمي مقامات والايي در دستگاه حكومت داشتند . نوح بن درّاج نيز چندي « قاضي بغداد » و پس از آن قاضي « كوفه » بود . بعضي ديگر از شيعيان مانند حسين بن عبدالله نيشابوري حاكم « بُست » و « سيستان » شد و « حكم ابن عليا اسدي » به حكومت بحرين رسيد ، هر دو نفر به امام جواد ( عليه السلام ) خمس مي پرداختند كه حاكي از بستگي پنهاني آنان به امام نهم بود . ( 1 )
اصولا يكي از ابعاد زندگي ائمه ما بُعد فرهنگي آن است . اين پيشوايان بزرگ هر كدام در عصر خود فعاليت فرهنگي داشته و در مكتب خود ، شاگرداني تربيت مي كردند هر چند تعداد شاگردان حضرت صادق ( عليه السلام ) فراوان بود امّا از دوره امام جواد ( عليه السلام ) تا امام عسكري ( عليه السلام ) به دليل فشارهاي سياسي و كنترل شديد فعاليت آنان از طرف دربار خلافت شعاع فعاليت آنان بسيار محدود بود و از اين نظر تعداد راويان و تربيت يافتگان كمتر بود به طوري كه
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . تاريخ سياسي غيبت امام دوازدهم ، ص 79
________________________________________ 185 ________________________________________
تعداد شاگردان و اصحاب امام جواد ( عليه السلام ) قريب صد و ده نفر بوده اند . ( 1 ) و جمعاً 250 حديث از آن حضرت نقل شده است . در عين حال بايد توجه كنيم در همين تعداد معدود ، شخصيت هاي كم نظيري همچون علي بن مهزيار ، احمد ابن محمد بن ابي نصر بزنطي ، زكريا بن آدم ، محمد بن اسماعيل بن بزيع ، حسين بن سعيد اهوازي ، احمد بن محمد بن خالد برقي بودند كه هر كدام در صحنه علمي و فقهي از سران به شمار مي رفتند و برخي داراي تأليفات متعدد بودند . حضرت همواره مورد كينه و حسد مقربان دربار خليفه بود ، يكي از اين افراد ابن ابي داود قاضي بغداد بود كه در مناظره با امام ناكام ماند ، در نتيجه به سعايت و بدگويي نزد معتصم دست زد تا اين كه كينه قبلي معتصم به وسيله ابن ابي داوود شعلهور شد و دستور داد تا منشي يكي از وزرايش امام ( عليه السلام ) را مسموم كند . امام ( عليه السلام ) هنگام شهادت بيش از 25 سال نداشت .
امام ( عليه السلام ) از شخصيت والاي اخلاقي بهره مند بود ، او را به خاطر دست بخشنده و آوازه جود و كرمش ، جواد مي خواندند . از سخنان آموزنده آن حضرت است كه فرمود : « صبر را بالش كن ، فقر را در آغوش گير و شهوت را دور كن و با هواي نفس به ستيز برخيز و بدان كه در برابر ديده خداوندي و بنگر كه چگونه اي ؟ »
نمونه هايي از فضايل حضرت عبارتند از :
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . رجال ، شيخ طوسي ، ص 397
________________________________________ 186 ________________________________________
علم آسماني
هنگامي كه امام رضا ( عليه السلام ) به ملكوت اعلي پيوست ، محمد بن علي هفت سال سن داشت ؛ از اين رو ، در اين كه ، چه كسي پس از امام رضا ( عليه السلام ) وظيفه امامت را برعهده دارد ، اختلاف بود .
علما و دانشمندان بزرگي چون ريّان بن صلت ، صفوان بن يحيي ، محمد بن حكيم ، يونس بن عبدالرحمان و گروهي از بزرگان و معتمدان شيعه ، در خانه عبدالرحمان ابن حجاج ، در يكي از محله هاي بغداد گرد هم آمده بودند تا تعيين تكليف كنند .
عبدالرحمان ، ميزبان مجلس بود و با رويي گشاده از حاضرين پذيرايي مي كرد ، كسي سخن نمي گفت . . . چشم ها نگران و قلب ها مضطرب بود . گاه تك سرفه يا گريه اي با صدا ، سكوت اتاق را مي شكست . كم كم گريه ها در فراق علي بن موسي شدت گرفت .
عبدالرحمان از اين كه ميهمانان چنين نگران و ناراحت بودند ، راضي نبود . در اين ميان ، يونس پسر عبدالرحمان سر بلند كرد و گفت : گريه نكنيد دوستان ! بياييد مشورت كنيم و ببينيم چه كسي عهده دار امامت ماست . بگذاريد بينديشيم و ببينيم كه بايد مسائل خودمان را پس از مولايمان امام رضا ( عليه السلام ) ، از چه كسي بپرسيم ؟ آخر فرزند او هنوز كودك است و بايد تا بزرگ شدن او چاره اي بينديشيم !
________________________________________ 187 ________________________________________
هنوز اين حرف به درستي از دهان يونس بيرون نيامده بود كه ريّان بن صلت از سمتي ديگر برخاست و بر سر يونس فرياد زد : خاموش مرد !
سر و صداي ديگران هم بلند شد . عبدالرحمان به ميان آنها رفت تا آرام شان كند . يونس با بي اعتنايي به حرفش ادامه داد : برادران ! بهتر است ما در اين باره مشورت كنيم ! ريّان اين بار آشفته تر و خشمگين تر شد و با صداي بلند گفت : از تو انتظار نداشتم ! نكند وصيت امام رضا ( عليه السلام ) را از ياد برده اي !
مشاجره بين آنان بالا گرفت و وساطت ديگران هم راه به جايي نبرد . ريّان رو به يونس كرد و گفت : اي ريّان ! تو كسي هستي كه ادعا داري ايمانت به اهل بيت ( عليهم السلام ) زياد است ؛ ولي دروغ مي گويي ؛ چون در دلت به آنان شك داري . اگر امام جواد ( عليه السلام ) از سوي خداوند امام است و ا گر سنش حتي يك روز هم باشد ، مثل يك پيرمرد عالم است ؛ بلكه بالاتر از آن . امّا اگر امامت او از سوي خداوند نباشد ، هزار سال هم عمر داشته باشد ، هيچ علمي ندارد و برتر نيست . امامت كه به سن و سال نيست !
يونس با شنيدن اين استدلال آرام گرفت و ديگران نيز به نكوهش و سرزنش او پرداختند و عبدالرحمان نيز براي آرام كردن مجلس ، او را از اتاق بيرون برد .
. . . سرانجام گروه هشتاد نفري دانشمندان ، پس از شور و مشورت فراوان تصميم گرفتند به مدينه بروند و امام جواد ( عليه السلام ) را از نزديك ببينند . . .
مسافران ، پس از طي مسافتي طولاني به مدينه
________________________________________ 188 ________________________________________
رسيدند و به يكي از خانه هاي كنار حرمِ پيامبر خدا ( صلّي الله عليه وآله ) يعني خانه قديمي امام صادق ( عليه السلام ) وارد شدند .
خدمتكاران ، زيرانداز بزرگي پهن و با شتاب از آنان پذيرايي كردند تا خستگي سفر از تن و جانشان زدوده شود .
پس از پذيرايي ، عبدالله بن موسي ، عموي حضرت جواد ( عليه السلام ) وارد شد . همگي به احترام او برخاستند و او در صدر مجلس جاي گرفت . آن گاه يكي از همراهان عبدالله به پا خاست و با صدايي رسا گفت :
اي ميهمانان عزيز ! اين پسر رسول خداست ؛ هر كس پرسشي دارد ، از وي بپرسد .
پچ پچ حاضران به پا خاست . آنها در انتظار ديدن امام جواد ( عليه السلام ) بودند ؛ ولي پيرمردي كه خود را فرزند رسول خدا ( صلّي الله عليه وآله ) مي دانست ، ادّعاي زعامت مي كرد ! چاره اي نبود ؛ بنابراين دانشمندان از عبدالله پرسش كردند و عبدالله در برابر پرسش ها درماند و به اشتباه ، پاسخشان را مي داد ! دانشمندان خشمگين شدند و عبدالله تصميم گرفت با شرمندگي مجلس را ترك كند . دانشمندان هم غرق شگفتي و التهاب شدند . انتظار چنين برخوردي را نداشتند ! يكي از دانشمندان گفت : اگر امام جواد ( عليه السلام ) پاسخ پرسش هاي ما را مي دانست ، به عبدالله فرصت آمدن نمي داد !
ديگري مي گفت : چرا عبدالله به جاي جواد آمده ، پس او كجاست ؟
ناگهان دري از صدر مجلس باز شد و ميهمانان به آن
________________________________________ 189 ________________________________________
سو سر برگرداندند ؛ « موفق » ، خدمتكار امام جواد ( عليه السلام ) بود ، وارد اتاق شد و خبر آمدن ابن الرضا ( عليه السلام ) را داد !
دانشمندان با ورود امام جواد ( عليه السلام ) به پا خاستند و شادي كنان دهان به سلام و صلوات گشودند .
امام جواد ( عليه السلام ) پس از پاسخ سلام ، به همگي خوش آمد گفت و آن گاه بر زمين نشست و حاضران همه ساكت شدند و ديده به او دوختند .
امام ( عليه السلام ) اجازه پرسش داد . نخستين پرسش ، بي درنگ پرسيده شد ، امام جواد ( عليه السلام ) فوري به آن پاسخ درست و بي اشكال داد .
شخص ديگري پرسش دوم را طرح كرد و او نيز متين و مهربان ، با اطمينان كامل به او پاسخ داد ؛ آن گاه سؤالي ديگر و سؤالي ديگر و . . .
دانشمندان از اين همه علم و دانش ، مبهوت ماندند . در نگاهشان شادي مي درخشيد . ناگهان يكي از آنان ، صدا به تكبير بلند كرد . يكي از بزرگان جمع به امام جواد ( عليه السلام ) گفت : عموي شما به پرسش ما اشتباه پاسخ مي داد !
عبدالله كه با آمدن امام جواد دلگرم شده و دوباره به مجلس پيوسته بود ، سر به پايين انداخت و امام رو به او كرد و فرمود :
« لا اله الا الله ؛ اي عمو ! خداوند در روز قيامت از تو خواهد پرسيد چرا با آن كه در ميان امت ، از تو داناتر وجود داشت ، ندانسته به بندگان من فتوا دادي ؟ » ( 1 )
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . دلائل الامامة ، صص 204 ـ 206 ؛ اثبات الوصية ، صص 213 ـ 215 .
________________________________________ 190 ________________________________________
عموي مهربان
روزي در مسجد پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) ، پيرمردي بلندقامت و نوراني درس مي گفت . اسم او علي بن جعفر بود . شاگردانش در كنار قبر رسول خدا ( صلّي الله عليه وآله ) دور او حلقه زده بودند . جز صداي او ، صدايي به گوش نمي رسيد . او روايتي از امام كاظم ( عليه السلام ) را براي طالبان دانش و معرفت ، مي شكافت و توضيح مي داد .
برخي از شاگردان ، مثل محمدبن حسن بن عمار ، شنيده ها را مي نوشت تا آن را دربند كرده و به آيندگان بسپارد .
مسجد از بوي خوش دانش و فقاهت لبريز بود . درب چوبي مسجد ، نيمه باز بود . در اين هنگام ، مثل اين كه خورشيد در آستانه درب مسجد درخشنده باشد ، نوري به مجلس درس پاشيده شد . شاگردان جوانِ عليّ بن جعفر ـ برادر امام كاظم ( عليه السلام ) و عموي بزرگ امام رضا ( عليه السلام ) ـ متوجه نوجواني شدند كه در آستانه در ظاهر شده بود .
حرف هاي عليّ بن جعفر نيمه تمام ماند ؛ او نيز به نوجوان نوراني نگاه كرد . سكوت ، همه جا را فرا گرفته بود . علي بن جعفر ، چشمان خود را تنگ كرد و به دقت به كودك تازه وارد نگريست . ناگهان تمام چهره او پر از شادي و سرور شد .
بي درنگ برخاست ، بدون عبا و با شتاب به استقبال او شتافت و از ميان شاگردانش رد شد . در آستانه در كه رسيد ، ايستاد و سلام كرد ؛ آن گاه با همه بزرگي اش ، خم شد و
________________________________________ 191 ________________________________________
دستان او را بوسيد !
شاگردان شگفت زده شدند ؛ او كيست كه اين گونه استاد پير و فرزانه اين همه احترامش مي كند . علي بن جعفر وقتي به شاگردان نگريست ، احساس كرد آنان به خوبي اين ماه پاره را نمي شناسند ؛ از اين رو با صدايي رسا گفت : اي محمد بن علي ، برادر زاده خوبم ! چه خوب شد كه به ما افتخار ديدار داديد ، بر ما منّت نهاديد ! چه امري داريد ؟
پچ پچ شاگردان بالا گرفت ؛ آن گاه كه ديدند علي بن جعفر با احترام در كنار جواد ايستاده ، تا او خواسته اش را بگويد .
در اين هنگام ، لبان كوچك اما پر نشاط امام جواد ( عليه السلام ) به حركت درآمد و با ملاحت و مهرباني ، در كمال ادب به عموي مهربانش گفت : اي عمو ! دَرست را ادامه بده ، خدا تو را رحمت كند !
علي بن جعفر با شرمساري تمام گفت : اي آقاي من ! چگونه در جاي خود بنشينم ، در حالي كه تو ايستاده اي ؟
امام جواد ( عليه السلام ) وقتي كه چنين ديد ، با عموي مهربانش خداحافظي كرد و به آرامي از مسجد بيرون رفت ؛ ولي پيرمرد همچنان با نگاه خويش او را دنبال مي كرد ؛ تا جايي كه از تيررس نگاهش ناپديد شد .
سپس به جلسه درس خود بازگشت . امّا همهمه عجيبي در ميان شاگردان پيچيده بود . هر يك چيزي مي گفت . يكي مي گفت : اين چه كاري بود استاد ؟
ديگري گفت : او يك كودك است ؛ چرا دستش را بوسيديد ؟
ديگري مي گفت : مگر عموي پدر او نيستيد و سن و
________________________________________ 192 ________________________________________
سالتان بيش تر از او نيست ؛ پس چرا احترامش كرديد ؟
علي بن جعفر دستي به محاسن سفيدش كشيد ، به چشمان كنجكاو و پرسش گر شاگردان نگريست ، درنگي كرد و سپس گفت : خداوند مرا با اين ريش سفيد و دانايي ، شايسته امامت ندانست ؛ ولي اين كودك را به امامت برگزيد و به او مقام بالايي داد ؛ اكنون چرا من بزرگي و دانايي او را انكار كنم ؟
هيچ كس سخني نگفت ؛ گويي لب هاي شاگردان عليّ بن جعفر به هم دوخته شده بود . عليّ بن جعفر اين بار بلندتر از پيش گفت :
« از حرف هاي شما به خدا پناه مي برم ؛ من بنده خدا هستم و او هر چه بگويد ، مي پذيرم . من خدمتگزار جواد ( عليه السلام ) هستم ؛ بگذاريد خيالتان را راحت كنم ؛ هرگاه امام جواد مي خواهد به جايي برود ؛ من دور از چشمان او برمي خيزم و كفش هاي او را جفت مي كنم و با اين كارم ، نه تنها ناراحت نمي شوم ، بلكه با عشق و علاقه آن را انجام مي دهم ! »
تو گويي با اين جمله آخر ، استاد تير خلاص را به شاگردانش زده باشد ؛ زيرا همگي سرها را به زير انداخته و از اعتراض خود شرمنده بودند . در اين هنگام ، استاد بزرگوار كتاب هاي خود را برداشت ، ردايش را پوشيد و از مسجد رسول خدا ( صلّي الله عليه وآله ) بيرون رفت .
اين بار نوبت به ديدگان شرمنده شاگردان رسيده بود تا ردّ پاي استاد را تا افق هاي دور ، به تماشا بنشينند . . . ( 1 )
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . دلائل الامامة ، ص 91 .
________________________________________ 193 ________________________________________
معصوم دوازدهم
امام هادي ( عليه السلام )
امام ابوالحسن علي النقي الهادي ( عليه السلام ) پيشواي دهم شيعيان ، در نيمه ذي حجه سال 212 هـ . ق . در اطراف مدينه ، در محلي به نام « صريا » به دنيا آمد .
پدرش ، پيشواي نهم ، امام جواد ( عليه السلام ) و مادرش بانوي گرامي « سمانه » است .
مشهورترين القاب امام دهم ، نقي و هادي است و به آن حضرت ، ابوالحسن الثالث نيز مي گويند .
امام هادي ( عليه السلام ) در سال 220 هـ . ق . پس از شهادت پدر گرامي اش بر مسند امامت نشست و در اين هنگام هشت ساله بود . مدت امامت آن بزرگوار ، 33 سال و عمر شريفش 41 سال و چند ماه بود و در سال 254 هـ . ق . در شهر سامرا به شهادت رسيد .
امام هادي ( عليه السلام ) در مدت امامت خود با چند تن از خلفاي عباسي معاصر بود ، خلفايي همچون معتصم ، واثق پسر معتصم ، متوكل ، برادر واثق ، منتصر پسر متوكل ، مستعين پسر عموي منتصر ، معتزّ پسر ديگر متوكل ، اين دوره از خلافت عباسي ويژگي هايي دارد كه آن با دوره هاي قبلي متمايز مي شود ، در اين دوره از زوال و هيبت و عظمت
________________________________________ 194 ________________________________________
خلفا كاسته شد و خليفه عملا يك مقام تشريفاتي بيش نبود . متأسفانه خلفا غرق در خوش گذراني و هوس راني شده بودند و گسترش ظلم و بيدادگري و خودكامگي مشهود بود ، به همين جهت قيام ها و نهضت هاي علويون نيز گسترش يافته بود . شيوه علويون در اين مقطع اين بود كه از كسي نامي نبرند و مردم را به رهبري شخص برگزيده اي از آل محمد دعوت كنند . زيرا سران نهضت مي ديدند كه امامان معصوم آنان در قلب پادگان نظامي « سامراء » تحت مراقبت و مواظبت شديد قرار گرفته اند و دعوت به شخصي خاص ، باعث قطع حيات او مي گردد . شدت و ضعف اين قيام ها با عملكرد خلفا ارتباط داشت ، به عنوان نمونه در دوره حكومت « منتصر » كه تا حدي به خاندان امامت گرايش داشت و كسي در زمان او متعرض شيعيان نمي شد قيامي صورت نگرفت اما روي هم رفته در فاصله سال 219 تا 270 قمري تعداد 18 قيام را ثبت كرده اند كه نوعاً توسط حكومت عباسي سركوب شده اند . علل شكست اين قيام ها در ضعف رهبري و نداشتن برنامه ريزي صحيح و تاكتيك مناسب بود . بر خلاف منتصر ، در بين خلفاي معاصر امام هادي ( عليه السلام ) بيش از همه متوكل نسبت به بني هاشم بدرفتاري و خشونت روا مي داشت و اموال دوستداران علي ( عليه السلام ) را مصادره و آنان را از بين مي برد .
از اين رو امام هادي ( عليه السلام ) به ويژه در زمان متوكل ، فعاليت هاي خود را به صورت سرّي انجام مي داد و در
________________________________________ 195 ________________________________________
مناسبات خود با شيعيان نهايت درجه پنهانكاري را رعايت مي كرد . به واقع كه امام هادي در عصر متوكل سختي هاي فراواني را تحمل نمود آنگاه كه متوكل بارگاه ابا عبدالله الحسين را چندين بار تخريب كرد و به دستور او در سال 243 هجري از مدينه به سامرا تبعيد شد تا زير نظر و كنترل دستگاه خلافت باشد . در مدت 15 سالي كه با متوكل عباسي معاصر بود از طرف اين خليفه گستاخ و سنگدل برخوردهاي اهانت آميزي با ايشان صورت مي گرفت ، امّا شخصيت ممتاز معنوي حضرت به حدي بود كه غلامان و درباريان را مجذوب خود مي ساخت و او را به دستور خليفه مجدداً با احترام به خانه اش باز مي گرداندند ، امّا بلافاصله به بهانه اين كه وي زمينه ساز قيام و شورش بر ضد خليفه است و از سوي پيروانش در قم و جاهاي ديگر به او پول و نامه مي رسد ، شبانه به خانه اش مي ريختند و تفتيش مي كردند و امام را با وضعي نامناسب به قصر متوكل مي بردند . در چنين شرايط بحراني ، هيچ زمينه اي براي قبضه قدرت سياسي نبود . در نتيجه امام هادي ( عليه السلام ) رسالت خود را در دفاع از ماهيت اسلام و جهاد فرهنگي مي دانست و كار مهم او تربيت نسلي از راويان برجسته و ترويج كنندگان فرهنگ اهل بيت و مقابله با گرايش هاي انحرافي و بدعت هاي ديني و غُلات بود . وي دانش فراوان و كمالات ارزنده اي داشت و همه علويون او را به پيشوايي ، فضيلت و بزرگي قبول داشتند . او مثل نياكان خود ، گنجينه دانش هاي الهي و معارف ديني بود و راويان بسياري خوشه چين خرمن علوم وي بودند ، احاديث او را مي شنيدند
________________________________________ 196 ________________________________________
و ثبت مي كردند و براي ديگران بازگو مي كردند چهره هاي درخشاني كه خوشه چين مكتب ايشان بوده اند عبارتند از فضل بن شاذان ، حسين بن سعيد اهوازي ، ايوب بن نوح ، ابوعلي ( حسن بن راشد ) حسن بن علي ناصر كبير ، عبدالعظيم حسني و عثمان بن سعيد اهوازي و . . . ناگفته نماند كه پي ريزي كتب معتبر حديث و تفسير و كلام از سوي علماي شيعه به طور عمده در زمان آن امام شكل گرفت و آن حضرت مرجع دانشمندان ، فقها و متكلمان عصر خويش شمرده مي شد .
شبكه ارتباطي وكالت در زمان امام هادي ( عليه السلام ) ادامه يافت و هدف اصلي اين سازمان جمع آوري خمس ، زكات ، نذورات و هدايا از مناطق مختلف توسط وكلا و تحويل آن به امام و نيز پاسخگويي امام ( عليه السلام ) به سؤالات و مشكلات فقهي و عقيدتي شيعيان و توجيه سياسي آنان توسط وكيل امام بود . اين سازمان كاربرد مؤثري در پيشبرد مقاصد امامان داشت . عدم تماس مستقيم بين امام و پيروانش نقش مذهبي ـ سياسي وكلا را افزايش داد به نحوي كه وكلاي امام مسئوليت بيشتري در گردش امور يافتند . همين شبكه ارتباطي هم در زمان متوكل مصون نماند به طوري كه او كوشيد تا فعاليت هاي سازمان يافته زيرزميني علويون را نابود كند و با دست زدن به يك رشته عمليات نظامي ، بعضي از وكلاي امام در بغداد ، مدائن ، كوفه و ساير نقاط عراق را دستگير ، زنداني و به شهادت رساند ولي حضرت با تلاش
________________________________________ 197 ________________________________________
مستمر خويش اين شبكه را در اوج سختگيري ها ، زنده و پويا نگه داشت .
امام دهم مانند پدران خود تجسّمي از ارزش هاي ديني و فضايل اخلاقي و رفتار كريمانه بود . عبادت و بندگي ، پارسايي و زهد ، بخشش و جود ، حلم و بردباري ، عفو و اغماض ، رسيدگي به محرومان و مستمندان ، كار و تلاش ، هدايت و ارشاد ، مبارزه با بدعت و انحراف از شاخصه هاي مهم اخلاقي امام هادي ( عليه السلام ) است . موعظه هايش دلنشين و سخنانش حكمت آموز بود .
امام هادي ( عليه السلام ) با آنكه در سامرا تحت كنترل و مراقبت قرار داشت ، امّا با وجود همه رنج ها و محدوديت ها ، هرگز به كمترين سازشي با ستمگران تن نداد . بديهي است كه شخصيت الهي و موقعيت اجتماعي امام و نيز مبارزه منفي و عدم همكاري او با خلفا ، براي طاغوت هاي زمان هراس آور و غير قابل تحمل بود و پيوسته از اين موضوع رنج مي بردند ، سرانجام تنها راه را خاموش كردن نور خدا پنداشتند و درصدد قتل امام برآمدند و بدين ترتيب امام هادي ( عليه السلام ) نيز مانند امامان پيشين با مرگ طبيعي از دنيا نرفت بلكه در زمان « معتز » مسموم گرديد و به شهادت رسيد و در سامرا در خانه خويش به خاك سپرده شد . امروز شهر سامرا در عراق ، مدفن او را چون نگيني در برگرفته و حرم او قبله اهل دل و زيارتگاه شيعيان است . از ميان فضايل گرانسنگ حضرت ، دو نمونه را انتخاب كرده ايم كه فرا روي خوانندگان ارجمند مي نهيم .
________________________________________ 198 ________________________________________
ستاره اي در شب
روزي دو تن از نزديكان متوكل نزد او رفتند و شروع كردند به خبرسازيِ دروغ كه ما در منزل امام هادي ( عليه السلام ) ، اسلحه و نوشته ها و چيزهاي ديگري ديده ايم كه شيعيانِ او از قم برايش فرستاده اند و امام ( عليه السلام ) نيز قصد شورش و انقلاب عليه خليفه مسلمين را دارد و . . .
متوكل ، لحظه به لحظه عصباني تر و برافروخته تر شد . رييس نگهبانان را طلبيد و به او گفت : شبانگاه به خانه امام هجوم ببريد و همه خانه او را وجب به وجب ، جست و جو كنيد ، در هر حالي كه او را يافتيد ، به نزدم بياوريد و .
آفتاب عالمتاب ، كم كم اشعه هاي خود را از بام گيتي جمع مي كرد و به تدريج پرده تاريك شب ، بر روي جهان كشيده مي شد .
در اين هنگام ، گروهي از مأموران متوكل ، به آرامي به سوي منزل امام به حركت درآمدند . پشت ديوارهاي خانه كمين كردند و همين كه پرده سياه شب همه جا را پوشاند ، با اشاره رئيس نگهبانان ، مأموران چالاك از ديوارها بالا رفتند و بي صدا ، همه خانه را جست و جو كردند ؛ ولي هر چه مي گشتند ، چيزي نمي يافتند ؛ تا اين
________________________________________ 199 ________________________________________
كه به درب اتاقي نزديك شدند كه از آن ، صداي دلنشين تلاوت قرآن به گوش مي رسيد . درب اتاق را گشودند ، امام هادي ( عليه السلام ) را تنها در اتاقي يافتند كه لباس پشمين بر تن دارد و بر زميني سنگ فرش نشسته و به عبادت خداوند و قرائت قرآن مشغول است .
رئيس نگهبانان گفت : اي مرد ! برخيز ؛ متوكل تو را خواسته ، بايد با ما نزد متوكل بيايي .
امام ( عليه السلام ) فرمود : اگر اجازه دهيد ، اين سوره را به اتمام برسانم و سپس با هم نزد متوكل خواهيم رفت .
رييس نگهبانان با صداي بلندتري گفت : نه ! چنين اجازه اي نداريم ؛ خليفه از ما خواسته است تا در هر حالي شما را يافتيم ، بي درنگ نزد او ببريم .
امام هادي ( عليه السلام ) برخاست و نگهبانان او را با همان حال نزد متوكل بردند و به او گفتند : در خانه حضرت چيزي نيافتيم و او را رو به قبله ديديم ؛ در حالي كه قرآن مي خواند . وقتي امام ( عليه السلام ) وارد شد ، متوكل با غرور زياد ، در بالاي مجلس ، روي تخت نشسته بود . دستور داد تا امام ( عليه السلام ) را نزدش ببرند . متوكل كه بر اثر مستي فراموش كرده بود چه كسي در برابرش ايستاده ، جام شرابي را كه در دستش بود ، به امام ( عليه السلام ) تعارف كرد ؛ امام ( عليه السلام ) وقتي اين عمل را از متوكّل ديد ، دانست كه شراب ، عقل و هوش او را ربوده است ؛ از اين رو لب به سخن گشود و گفت :
________________________________________ 200 ________________________________________
به خدا قسم ، هرگز شراب داخل خون و گوشت من نشده ؛ مرا معاف بدار !
متوكل پذيرفت و گفت : پس شعري بخوان و با خواندن شعر ، مجلس ما را رونق ده !
امام ( عليه السلام ) فرمود : من اهل شعر نيستم و كم تر از اشعار گذشتگان در ياد دارم . اين بار متوكل عذر امام را نپذيرفت و با اصرار از امام خواست كه حتماً شعري بخواند .
امام هادي ( عليه السلام ) نيز وقتي اصرار متوكل را ديد ، شروع به خواندن اشعاري كرد كه مضمون آن چنين بود :
قلّه هاي بلند را براي خود منزلگاه كردند . همواره مردان مسلّح در اطراف آنها بودند و از آنها نگهباني مي كردند ؛ ولي هيچ يك از آنها نتوانست جلوي مرگ را بگيرد و آنها را از گزند روزگار محفوظ بدارد . در پايان از دامن آن قلّه هاي بلند و از داخل آن كاخ هاي محكم و مستحكم ، به داخل گودال هاي گور پايين كشيده شدند و با چه بدبختي به آن گودال ها فرود آمدند . پس از آن كه دستبندها به خاك سپرده شدند ، فريادگري فرياد برآورد : كجا رفت آن زر و زيور و آن تاج ها و شكوه و جلال دستبندها و لباس هاي فاخر ؟ !
كجا رفت آن چهره هاي به ناز و نعمت پرورده اي كه با احترامشان پرده مي آويختند ؟ گور ، عاقبت آنها را رسوا كرد و پاسخ داد بر آن چهره ها ، اكنون كرم ها در
________________________________________ 201 ________________________________________
حال رفت و آمدند ؛ زمان درازي از دنيا خوردند و آشاميدند و همه چيز را بلعيدند ؛ ولي امروز همان ها كه خورنده همه چيز بودند ، خوراك زمين و حشرات آن شده اند .
تأثير كلام امام ( عليه السلام ) آن قدر بود كه مجلس بزم ، به مجلس سوگ تبديل شد ، همهمه و غوغايي برپا شد و هر كدام از حاضران ، از بختِ بد و عمل ناپسند خود ، صدا به گريه و ناله بلند كردند .
متوكل آن قدر گريست كه ريشش مرطوب شد . ناگهان جام شراب را محكم بر زمين كوبيد و با صداي بلند فرياد زد : اين بساط ها را زودتر جمع كنيد . ( 1 )
آري ! مجلس به هم ريخت و نور حقيقت توانست گرچه براي مدّت كوتاهي ، خليفه را از تخت غرور و تكبّر ، به زير بكشد و قلب سنگدل او را نرم و بيدار كند ؛ ولي اين بيداري به درازا نكشيد و خيلي زود ، زرق و برق زندگيِ فرداي آن روز ، همه اتفاق هاي شب گذشته را از جلوي چشم متوكل محو كرد . روز از نو و روزي از نو . . .
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . مروج الذهب ، ج 4 ، ص 11 ؛ نورالأبصار ، ص 166 ؛ تذكرة الخواص ، ص 361 ؛ وفيات الاعيان ، ج 3 ، ص272 ؛ مآثر الأناقه في معالم الخلافه ، ج1 ، ص 232 .
________________________________________ 202 ________________________________________
حلال مشكلات
متوكل در روزهاي آغازين خلافت خود بيمار شد و با خود نذر كرد اگر شفا يابد ، دينار يا سكه زر زيادي در راه خدا صدقه بدهد .
از قضا متوكل از آن بيماري جان سالم به در برد و به فكر اداي نذرش افتاد ؛ ولي هر چه انديشيد كه چه مقدار بايد دينار در راه خدا بدهد ، راه به جايي نبرده و درمانده شد ؛ از اين رو دستور داد همه دانشمندان را براي حل مشكل آماده كنند .
دانشمندان از جاي جاي كشور گرد هم آمدند ؛ ولي هر چه بيش تر در اين مسأله مي انديشيدند ، بيش تر به حيرت فرو رفته و به ناتواني خود در حل اين مسأله اعتراف مي كردند . تنها يك راه بيش تر نمانده بود و آن ، حل مشكل به دست علي بن محمد بود ؛ همو كه متوكل از همان نخست به خوبي مي دانست كه تنها اوست كه مي تواند اين معضل را حل كند ؛ ولي تكبّرش مانع دعوت از امام ( عليه السلام ) شده بود .
اينك ديگر چاره اي نداشت و بايد به رغم ميل قلبي خود ، امام را دعوت مي كرد تا در حضور همه دانشمندان ، گره از مشكلات بگشايد . متوكل ناگزير شد از امام هادي ( عليه السلام ) بپرسد .
________________________________________ 203 ________________________________________
امام هادي ( عليه السلام ) بي درنگ پاسخ داد : « براي نذرت بايد هشتاد و سه دينار بپردازي . » فقها ، دانشمندان و متوكل از اين پاسخ شگفت زده شدند . همهمه اي مجلس را فراگرفت . بزرگ دانشمندان به متوكل گفت : از او بخواهيد تا توضيحي دهد اين پاسخ را از كجا آورده است ؟
متوكل رو به حضرت كرد و گفت : اين ها مي خواهند دليل پاسخ شما را بدانند .
امام ( عليه السلام ) فرمود : چه كسي مي تواند بگويد جنگ ها و سريه هاي زمان پيامبر اسلام ( صلّي الله عليه وآله ) چقدر بوده است ؟
با اين پرسشِ امام ، دانشمندان به شور و مشورت پرداختند و حاصل همفكري آنان اين بود كه گفتند : ما فكر مي كنيم هشتاد و سه جنگ بوده است ؛ اما نمي دانيم چه رابطه اي بين اين پرسش و پاسخ شما وجود دارد ؟
امام ( عليه السلام ) فرمود :
خداوند در قرآن مجيد مي فرمايد :
( لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللهُ فِي مَواطِنَ كَثِيرَة ) ( 1 ) ؛ خداوند ، شما ( مسلمانان ) را در موارد كثيري ياري كرده است و همه خاندان ما روايت كرده اند كه جنگ ها و سريه هاي زمان پيامبر اسلام ( صلّي الله عليه وآله ) هشتاد و سه جنگ بوده است . ( 2 )
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . توبه : 25 .
2 . تذكرة الخواص ، ص 360 .
________________________________________ 204 ________________________________________
دانشمندان به رابطه دقيق بين كثير و هشتاد و سه دينار زر به خوبي پي بردند و يكي از آنان زير لب گفت :
« الله اكبر ! خدا بهتر مي داند كه علم و دانش را براي كدام خاندان قرار دهد »
ديگران نيز به علامت تأييد سر تكان مي دادند و متوكل كه از قبل پيش بيني اين صحنه را مي كرد ، در عين دست يابي به پاسخ خود ، در دل از محبوبيت علمي امام ( عليه السلام ) نگران و ناراحت بود . . .

كتابخانه تخصصي حج > اعتقادات و پاسخ به شبهات > كتيبه هاي محبت - فضائل اهل بیت از زبان اهل سنت

________________________________________ 205 ________________________________________
معصوم سيزدهم
امام حسن عسكري ( عليه السلام )
امام حسن عسكري ، يازدهمين پيشواي شيعيان در سال 232 هـ . ق . چشم به جهان گشود . پدرش امام دهم حضرت هادي ( عليه السلام ) و مادرش بانوي پارسا و شايسته « حُدَيثه » است كه برخي از او به نام « سوسن » ياد كرده اند .
از آن جا كه پيشواي يازدهم به دستور خليفه عباسي در سامرا ، در محله « عسكر » سكونت اجباري داشت ، از همين رو عسكري ناميده مي شد .
از مشهورترين القاب ديگر حضرت ، « نقي » و « زكي » و كنيه اش ابومحمد است . او 22 ساله بود كه پدر ارجمندش به شهادت رسيد .
مدت امامتش 6 سال و عمر شريفش 28 سال بود . در سال 260 هـ . ق . به شهادت رسيد و در سامرا ، كنار مرقد پدرش به خاك سپرده شد .
امام عسكري پس از شهادت امام هادي ( عليه السلام ) به امامت رسيد و به مدت 6 سال پيشوايي امت را بر عهده گرفت . حضرت در مدت كوتاه امامت خود با سه نفر از خلفاي عباسي كه هر يك از ديگري ستمگرتر بودند ، معاصر بود اين سه تن المعتزبالله ، المهتدي بالله و المعتمد بالله بودند .
________________________________________ 206 ________________________________________
خلفاي عباسي كه روز نخست به نام طرفداري از علويان و به عنوان گرفتن انتقام از بني اميه قيام كرده بودند ، تمام وعده هاي خود را ناديده گرفته و بيشتر از آنان به اهل بيت ستم مي كردند . ناگفته نماند كه اين سه خليفه در حقيقت آلت دست تركاني بودند كه پس از قتل متوكل بر دربار مسلط شده و حاكم واقعي بودند و خليفه تنها يك مقام تشريفاتي بيش نبود .
براي مثال روزي گروهي از تركان وارد قصر معتز شدند ، او را كشان كشان به اتاقي بردند ، آنگاه با چوب و چماق به جانش افتادند و پيراهنش را سوزاندند و او را در حياط قصر زير آفتاب نگه داشتند . آفتاب آن روز به قدري گرم بود كه زمين مانند تنور داغ بود و هيچ كس نمي توانست دو پاي خود را بر روي زمين بگذارد و ناچار بود به اصطلاح پابه پا شود . در اين موقع تركان او را از مقام خلافت خلع كردند و گروهي را بر اين خلع گواه گرفتند . سپس به منظور قتل خليفه معزول تصميم گرفتند او را به يك نفر بسپارند تا در اثر گرسنگي و تشنگي و شكنجه هاي فراوان به زندگي او خاتمه دهد . بدين گونه خليفه را در حالي كه نيمه جاني در بدن داشت در سردابي جا دادند و درب سرداب را با خشت و گچ مسدود كردند و معتز به همان حالت زنده به گور شد . ( 1 )
پس از او مهتدي بر تخت نشست . البته مهتدي معتدل تر بود و تا حدودي به شكايات مردم رسيدگي و در
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . الكامل في التاريخ ، ج 7 ، صص 195 ـ 196
________________________________________ 207 ________________________________________
غذا و لباس و امور اقتصادي مشي معتدلانه اي داشت . با اين حال با امام ( عليه السلام ) به خشونت رفتار مي كرد ، تا روزي كه مانند برادر خود كشته شد . وي امام عسكري را به زندان فرستاد و تا شب كشته شدن وي ، امام ( عليه السلام ) در زندان بود .
پس از او معتمد به خلافت رسيد و امام ( عليه السلام ) چهار سال در زمان او زيست . معتمد شيفته خوشگذراني و عياشي بود و به مردم توجهي نداشت ، او چنان غرق در شهوات بود كه وظيفه خلافت در حقيقت به عهده برادرش موفق بود . خلفاي عباسي از هرگونه اعمال فشار و محدوديت نسبت به امامان دريغ نمي كردند . شدت فشارها به حدي بود كه سه پيشواي بزرگ شيعه كه در مركز حكومت آنها يعني سامرا مي زيستند با عمر كوتاهي ـ امام جواد ( عليه السلام ) در سن 25 سالگي ، امام هادي در سن 41 سالگي و امام عسكري ( عليه السلام ) در سن 28 سالگي ـ جام شهادت نوشيدند .
در زمان امام عسكري ( عليه السلام ) شيعه به صورت يك قدرت عظيم درآمده بود . امام نيز مقبوليت عمومي داشت .
شكوه و عظمت امام را وزير دربار معتمد يعني احمد بن عبيدالله بن خاقان چنين توصيف كرده است : « در سُرّ من راي هيچ كس از علويه را همچون حسن بن علي بن محمد بن الرضا نه ديدم و نه شناختم و در وقار و سكوت و عفاف و بزرگواري و كرمش ، در ميان خاندانش و نيز در نزد سلطان و تمام بني هاشم همتايي چون او نديدم . بني هاشم او را بر سالخوردگان و توانگران خويش مقدم مي دارند و بر فرماندهان و وزيران و دبيران و عوام الناس او را مقدم مي كنند و درباره او از كسي از بني هاشم و
________________________________________ 208 ________________________________________
فرماندهان و دبيران و داوران و فقيهان و ديگر مردمان تحقيق نكردم جز آنكه او را در نزد آنان در غايت شكوه و ابهت و جايگاهي والا و گفتار نكو يافتم و ديدم كه وي را بر خاندان و مشايخش و ديگران مقدم مي شمارند و دشمن و دوست از او تمجيد مي كنند . » ( 1 )
هنگامي كه طاغوت وي را دربند انداخت يكي از عباسيان به كسي كه مأمور زنداني امام بود و صالح بن وصيف نام داشت گفت : بر او سخت بگير و او را آسوده مگذار ، صالح گفت : با او چه كنم ؟ من دو تن از بدترين كساني را كه توانستم پيدا كنم ، يافتم و آنها را مأمور وي ساختم و اينك آن دو در عبادت و نماز به جايگاهي بزرگ رسيده اند .
سپس دستور داد آن دو تن را احضار كنند ، از آن دو پرسيد : واي بر شما ، شما با اين مرد ( امام حسن ) چه كرديد ؟
آن دو گفتند : چه توانيم گفت درباره مردي كه روزها روزه مي دارد و تمام شب را به نماز مي ايستد و با كسي همسخن نمي شود و به كاري جز عبادت نمي پردازد . چون به ما مي نگرد به لرزه مي افتيم و چنان مي شويم كه اختيارمان از كف بيرون مي شود . ( 2 )
همه از ارزش و نهايت كرامت آن حضرت در پيشگاه پروردگارش آگاهي داشتند تا آنجا كه معتمد وقتي در شرايط بحراني و ناآرام ، خليفه شد و چون مي دانست هر
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . سيرة الائمه الاثني عشر ، ص 482
2 . همان ، ص 309
________________________________________ 209 ________________________________________
خليفه تنها يك يا چند سال بر تخت مي نشيند ، نزد امام عسكري رفته از وي خواست برايش دعا كند تا خلافت او بيست سال به طول انجامد . با تمام اين دانستي ها ، خاندان عباسي و پيروان آنان ، طبق روايات و اخبار متواتر مي دانستند كه مهدي موعود كه تار و مار كننده همه حكومت هاي خودكامه است ، از نسل حضرت عسكري ( عليه السلام ) خواهد بود به همين جهت پيوسته مراقب وضع زندگي او بودند تا بلكه بتوانند فرزند او را به چنگ آورده و نابود كنند . فشار و اختناق در مورد پيشواي يازدهم فوق العاده شديد بود و از هر طرف او را تحت كنترل و نظارت داشتند . حكومت عباسي به قدري از نفوذ و موقعيت مهم اجتماعي امام نگران بود كه امام را ناگزير كرده بود هر هفته روزهاي دوشنبه و پنجشنبه در دربار حاضر شود . ( 1 )
با تمام اين سخت گيري ها ، امام عسكري فعاليت خود را در هفت محور ساماندهي نمود . از كوشش هاي علمي در دفاع از آيين اسلام و ردّ شبهات مخالفان و نيز تبيين انديشه صحيح اسلامي فروگذار ننمود با ايجاد شبكه ارتباطي در جهت كنترل اوضاع كوشيد . برغم تمامي كنترل ها و مراقبت هاي حكومت عباسي ، به فعاليت هاي سرّي سياسي پرداخت و از شيعيان و به ويژه ياران خاص خود ، حمايت و پشتيباني مالي نمود . به توجيه سياسي رجال و عناصر مهم شيعه همت گماشت . از اخبار غيبي
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . اعلام الوري ، ص 376
________________________________________ 210 ________________________________________
براي جلب منكران امامت و دلگرمي شيعيان بهره گرفت و بالاخره شيعيان را براي دوران غيبت فرزند خود ، آماده ساخت . امام در شرايط سخت سياسي ، به تقيه و پنهان كاري روي آورده بود . عثمان بن سعيد عَمروي كه از نزديكترين و صميمي ترين ياران امام ( عليه السلام ) بود ، در پوشش روغن فروشي فعاليت مي كرد ، شيعيان و پيروان حضرت عسكري ( عليه السلام ) اموال و وجوهي را كه مي خواستند به امام تحويل دهند ، به او مي رساندند و او آنها را در ظرف ها و مشك هاي روغن قرار داده و به حضور امام ( عليه السلام ) مي رساند .
حضرت صاحب كرامت ها و فضيلت هاي بي شمار و پيشتاز بود ، در عبادت ، ذكر ، قنوت هاي طولاني و دعاهاي پرمحتوا و عارفانه مثال زدني است ، علم او افزون ، حلم و بردباري اش چشمگير ، مقاومتش دشمن شكن ، و اراده اش در مقابل فشارهاي دستگاه خلافت ، شكست ناپذير و استوار بود و هرگز با خلفاي زمان خويش نه سازش كرد و نه به خواست آنان تن داد . رضاي الهي را پيوسته بر رضا و پسند حكّام ترجيح مي داد . سخاوت و بخشندگي او فراوان بود و نيازمندان ، خانه او را نقطه اميد خود مي دانستند و از عطاهاي او برخوردار مي شدند .
اخلاق نيكو و برخورد جذّاب و سلوك والاي او همه را تحت تأثير قرار مي داد . سخنان حضرت مي تواند همواره چراغ راه شيعيان در رسيدن به كمال و سعادت باشد . ايشان مي فرمود : شما را به ترس از خدا و پارسايي در دين خود و كوشش در را خدا و راستگويي و امانت پردازي به هر كه به شما چيزي سپرده ، خوب باشد يا بد ، به طول دادن
________________________________________ 211 ________________________________________
سجده ها و خوش همسايگي سفارش مي كنم .
حضرت مي فرمود : دو خصلت است كه برتر از آنها چيزي نيست ، ايمان به خداوند و سود رساندن به برادران .
حضرت گستاخي فرزند بر پدر ، در خُردي اش را منجر به ناسپاسي او در بزرگي اش مي دانستند .
آن بزرگوار مي فرمود : پارساترين مردم كسي است كه به هنگام برخورد با امور شبهه ناك باز ايستد ، عابدترين مردم كسي است كه فرايض را بر پاي دارد و زاهدترين مردم كسي است كه از حرام دست شويد و سخت كوش ترين مردم كسي است كه گناهان را ترك گويد .
و البته خفاشان ، تاب تحمل نور و فضيلت را ندارند ، آن خفاش صفتان ، حضرت امام عسكري ( عليه السلام ) را در سال 260 هجري مسموم و به شهادت رساندند در حالي كه حضرت ، 28 سال داشت .
از آن همه بزرگي و كرامت ، به ذكر دو نمونه از فضيلت هاي وي پرداخته ايم ، تا درسي براي زندگي ما باشد .
________________________________________ 212 ________________________________________
محبوب دل ها
احمد بن عبيدالله بن خاقان ، متصدّي اراضي و خراج قم بود . روزي در مجلسش ، سخن از علويان و عقايد آنان به ميان آمد . احمد كه خود از ناصبيان متعصّب و سرسخت بود ، مي گفت : من در سامرّا كسي از علويان را همانند حسن ابن علي بن محمّد بن علي الرضا ( عليهم السلام ) نديدم و نشناختم . خاندانش او را بر بزرگسالان و محترمان خود مقدّم مي داشتند و نزد سران سپاه و وزيران و عموم مردان نيز همين وضع را داشت .
به ياد دارم روزي نزد پدرم بودم ؛ دربانان خبر آوردند كه ، ابومحمّد ابن الرضا امام حسن عسكري ( عليه السلام ) آمده است . پدرم با صداي بلند گفت : بگذاريد وارد شود !
من از اين كه دربانان نزد پدرم از امام ( عليه السلام ) به كنيه و احترام ياد كردند ، شگفت زده شدم ؛ زيرا نزد پدرم ، جز از خليفه يا وليعهد يا كسي كه خليفه دستور داده باشد ، از كسي به كنيه ياد نمي كردند . آن گاه مردي جوان ، گندمگون ، خوش قامت ، خوش رو ، نيكو اندام و با هيبت و جلالت وارد شد . چون چشم پدرم بر او افتاد ، برخاست و چند گام به استقبال او رفت . به ياد نداشتم پدرم نسبت به كسي از بني هاشم يا فرماندهان نظامي چنين كرده باشد . دست در گردن او انداخت و صورت و سينه او را بوسيد و دست او را گرفت و بر جاي نماز خود نشانيد و خود در كنار
________________________________________ 213 ________________________________________
او نشست و با او به صحبت پرداخت . ضمن گفت و گو با او مي گفت : فدايت شوم !
من از آن چه مي ديدم ، درشگفت بودم . ناگاه درباني آمد و گفت : موفق عباسي آمده است . معمول اين بود كه چون موفق مي آمد ، پيش تر از او دربانان و نيز فرماندهان ويژه سپاه او مي آمدند و در فاصله درب خانه تا مجلس پدرم در دو صف مي ايستادند و به همين حال مي ماندند تا موفّق بيايد و برود . پدرم پيوسته متوجّه ابومحمد ( عليه السلام ) بود و با او گفت و گو مي كرد ؛ تا آن كه چشمش به سربازان و غلامان مخصوص موفّق افتاد ؛ در اين هنگام به آن حضرت گفت : فدايت شوم ، اگر مايليد ، تشريف ببريد !
آن گاه به دربانان خود گفت : تا ايشان را از پشت ، در دو صف ببرند تا موفّق او را نبيند . امام ( عليه السلام ) برخاست و پدرم به گرمي او را بدرقه كرد .
به دربانان و غلامان پدرم گفتم : اين چه كسي بود كه او را در حضور پدرم به كنيه ياد كرديد و پدرم با او چنين رفتاري داشت ؟
گفتند : او يكي از علويان است كه به او حسن بن علي مي گويند و به ابن الرّضا معروف است .
شگفتيِ من بيش تر شد و پيوسته در انديشه و نگراني بودم تا اين كه شب شد ؛ عادت پدرم اين بود كه پس از نماز عشا مي نشست و گزارش ها و اموري را كه لازم بود ، آماده مي كرد تا به گوش خليفه برساند . وقتي نماز خواند ، نشست . من هم آمدم و نشستم . كسي پيش او نبود .
________________________________________ 214 ________________________________________
پرسيد : احمد ! كاري داري ؟
گفتم : آري پدر ، اگر اجازه مي دهي بگويم ؟
پدر ! اين مرد كه صبح او را ديدم ، چه كسي بود كه نسبت به او اين قدر احترام مي گذاشتي و همواره به او مي گفتي : « فدايت شوم » و خودت و پدر و مادرت را فداي او مي كردي ؟
گفت : پسرم ! او امام رافضيان ، حسن بن علي ( عليهما السلام ) معروف بن ابن الرضاست . آن گاه ، اندكي سكوت كرد . من نيز ساكت ماندم . سپس گفت : پسرم ! اگر خلافت از دست خلفاي بني عباس بيرون رود ، كسي از بني هاشم جز او سزاوار آن نيست و اين ، به جهت فضيلت و عفّت و زهد و عبادت و اخلاق نيكو و شايستگي اوست . اگر پدر او را مي ديدي ، مردي بزرگوار و با فضيلت را ديده بودي .
با اين سخنان ، انديشه و نگراني ام بيش تر شد و خشمم نسبت به پدرم افزوده گرديد . در پي تحقيق بيش تر برآمدم . از هيچ كس نپرسيدم ، مگر او را نزد آن شخص ، در نهايت بزرگي و ارجمندي يافتم و هيچ دوست و دشمني را نديدم ، مگر آن كه در مورد او به نيكي سخن مي گفت و او را مي ستود . ( 1 )
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . اسدالغابه ، ج 1 ، ص 206 .
________________________________________ 215 ________________________________________
هوشمندي امام
ابوهاشم ، داوود بن قاسم جعفري ، درباره مقام الهي حضرت مي گويد :
به همراه ابومحمد عسكري و شماري ديگر ، زنداني بوديم . مردم سامرا دچار خشكسالي بودند . چند روزي از زنداني شدن امام ( عليه السلام ) نگذشته بود كه مردم به دستور معتمد خليفه عباسي ، سه روز پي در پي براي نماز باران ، بيرون شهر رفتند ؛ ولي نتيجه اي نبخشيد . در اين هنگام ، فرستاده اي از راهبان بزرگ مسيحي نزد معتمد آمد و گفت : ما مي توانيم مشكل گشايي كنيم ؛ اگر به ما اجازه دهيد ، اطمينان داريم كه دعاي ما مستجاب خواهد شد .
معتمد كمي به فكر فرو رفت و آن گاه سر برداشت و به آنان اجازه داد .
در ميان راهبان ، مردي بود كه هر گاه دست به دعا برمي داشت ، باران رحمت سرازير مي شد . مسيحيان با تكيه بر او ، به بيرون شهر رفتند و مشغول نماز شدند ، مسلمانان نيز دورادور ، تماشاگر اين نيايش شدند ؛ ناگهان ديدند غريو ابرها در همه جا پيچيد و كم كم قطره هاي باران بر سر و روي همگان جاري و بر شدّت آن افزوده مي شد . پس از آن كه باران قطع شد ، مردم بار ديگر نزد معتمد رفتند و گفتند :
اي امير ! اين اندازه باران ، كفاف ما را نمي دهد ؛ حال كه آنان نزد خداوند از عالمان مسلمان مقرّب ترند ، بار ديگر به آنان دستور
________________________________________ 216 ________________________________________
دهيد تا فردا نيز به صحرا روند و تقاضاي باران كنند .
معتمد بار ديگر به آنان دستور داد تا به دعاي باران بايستند . و روز دوم نيز مسيحيان به همراه راهب مستجاب الدّعوه به صحرا رفتند و به فريادرسي از درگاه الهي پرداختند ؛ اين بار ، آن قدر باران آمد تا مردم از آن بي نياز شدند .
اين كرامت كافي بود تا گروهي از مسلمانان سست بنياد ، نسبت به حقّانيت دين خود ، دچار ترديد شوند و به دين مسيحيت بگروند و اين ، براي خليفه خيلي گران آمد . بنابراين نشستي با مشاوران ترتيب داد و از آنان راه چاره جُست . شخصي گفت : اي امير ! گمان مي كنم كه تنها يك نفر مي تواند ما را از اين تنگنا برهاند . معتمد گفت : او چه كسي است ؟ هر چه زودتر او را حاضر كنيد !
مرد گفت : اي خليفه ! آيا ايمن هستم تا او را به شما معرفي كنم ؟
معتمد به او امان داد ؛ مرد گفت : او كسي نيست جز ابومحمد عسكري كه اينك در زندان است !
معتمد ، نخست خشمگين شد ؛ ولي كم كم آرام شد و پيش خود انديشيد ، از ما و اطرافيان كه كاري ساخته نيست ؛ پس بهتر است ، از او استمداد بجوييم ؛ از اين رو دستور داد امام ( عليه السلام ) را نزدش بياورند . فرستاده خليفه به زندان آمد و به صالح بن يوسف زندان بان گفت : امير پيغام داده تا ابومحمد حسن را به نزدش ببرم .
صالح بن يوسف گفت : هنوز چند روز بيش تر نيست كه او دربند است ؛ چرا اين قدر زود دستور آزادي او را داده است ؟ و غرولند كنان به سمت كليدهاي زندان رفت و درب
________________________________________ 217 ________________________________________
زندان را گشود و امام ( عليه السلام ) را صدا زد و همراه فرستاده خليفه به دربار فرستاد .
چون چشم خليفه به حضرت افتاد ، گفت : امت محمد را درياب كه به پيش آمد ناگواري دچار شده است و آن گاه ماجرا را شرح داد .
امام ( عليه السلام ) فرمود : روز سوم يعني فردا نيز به آنان اجازه دهيد تا راهي بيابان شوند و مانند دو روز پيش ، طلب باران كنند .
بر شگفتي خليفه افزوده شد ؛ او با خود مي انديشيد كه اين چه پيشنهادي است ؟ اگر موفق شوند بر شك و ترديد مردم افزوده مي شود !
از اين رو گفت : اين كار چه سودي دارد ؟ مردم از باران بي نياز شده اند .
حضرت با صلابت و آرامش فرمود : اين كار براي آن است كه شك از دل مردم زدوده شود . معتمد وقتي اطمينان و آرامش حضرت را ديد ، دستور داد تا مسيحيان همانند دو روز پيش به صحرا روند و دعاي باران به جاي آورند . امام ( عليه السلام ) و گروهي از مسلمانان نيز با آنان همراه شدند . آنان به عادت دو روز پيش به دعا مي پرداختند . در همان حال ، آسمان ابري شد و باران تندي فرو باريد .
همگان نگاهي تحسين آميز حاكي از تشكر به راهب انداختند و لبخند رضايت بر گوشه لبان راهب و همراهانش نشست .
در اين حال امام ( عليه السلام ) فرمود : دست راهب را كه براي دعا به آسمان بلند بود را بگيرند و آنچه در آن است را بيرون بياورند . راهب كمي ايستادگي كرد ؛ ولي چاره اي جز تسليم در برابر جمع نداشت ؛ به آرامي دست راهب گشوده
________________________________________ 218 ________________________________________
شد و پاره اي استخوان آدمي از بين انگشتان او هويدا گشت . آن را برداشته و نزد امام ( عليه السلام ) آوردند .
امام ( عليه السلام ) استخوان را گرفت و داخل پارچه اي پيچيد . سپس به مسيحيان گفت : اكنون دعا كنيد ! اين بار ، دعاي آنان بي فايده بود ، چون ابرها از هم گسست و خورشيد نمايان شد . مردم از كار امام شگفت زده شدند و مسيحيان نيز از اين كه دعاي آنان بي اثر شده ، نگاه معنا داري به راهب انداختند ؛ در اين حال خليفه پرسيد :
اي ابومحمد ! اين چه ماجرايي بود ؟
امام ( عليه السلام ) فرمود : اين تكه استخوان ، استخوان يكي از پيامبران است كه اين مرد از قبور آنان به دست آورده است ؛ هر گاه استخوان پيامبري زير آسمان برهنه شود ، آسمان مي بارد .
خليفه گفت : پس بياييد ما هم آن را امتحان كنيم تا مردم بدانند كه نزول باران به خاطر اين استخوان بوده ؛ نه تأثير دعاي مخلصانه مسيحيان . آن گاه دستور داد تا مسلمانان آن را آزمودند و همان گونه يافتند كه حضرت فرموده بود . چون قطره هاي باران شروع به باريدن كرد ، مردم از هوشمندي امام ( عليه السلام ) شگفت زده شده و بر لطف و محبت آنان نسبت به امام افزوده شد . پس از آن ، امام ( عليه السلام ) به منزل خويش در سامرا بازگشت ؛ در حالي كه آن شبهه از دل مردم زدوده شده و مسلمانان و خليفه شادمان بودند . ( 1 )
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . نور الابصار في مناقب آل النبي المختار ، ص 339 ؛ فصول المهمه في معرفة احوال الائمة ، ص282 .

كتابخانه تخصصي حج > اعتقادات و پاسخ به شبهات > كتيبه هاي محبت - فضائل اهل بیت از زبان اهل سنت

________________________________________ 219 ________________________________________
معصوم چهاردهم
امام زمان ( عليه السلام )
دوازدهمين پيشواي معصوم ، حضرت حجة بن الحسن المهدي ، امام زمان ( عليه السلام ) ، در نيمه شعبان سال 255 هـ . ق . در شهر سامرا ديده به جهان گشود .
او هم نام پيامبر اسلام و كنيه آن حضرت « ابوالقاسم » است .
از جمله القاب آن حضرت ، حجّت ، قائم ، خلف صالح ، صاحب الزّمان و بقية الله است و مشهورترين آن ها مهدي مي باشد .
پدرش ، پيشواي يازدهم ، حضرت امام حسن عسكري ( عليه السلام ) و مادرش بانوي گرامي ، نرجس است كه به نام ريحانه ، سوسن و صيقل نيز از او ياد شده است .
ميزان فضيلت و معنويت نرجس خاتون آن قدر والا بود كه حكيمه خواهر امام هادي ( عليه السلام ) كه خود از بانوان ارجمند خاندان امامت بود ، او را سرآمد و سرور خاندان خويش و خود را خدمتگزار او مي ناميد .
حضرت مهدي ( عليه السلام ) داراي دو دوره غيبت هستند : صغري و كبري . اولي ـ غيبت صغري ـ از هنگام تولد تا پايان دوره نيابت خاصه و دومي ـ غيبت كبري ـ تا هنگام
________________________________________ 220 ________________________________________
ظهور و قيام آن حضرت ادامه مي يابد .
امام زمان ( عليه السلام ) پنج ساله بود كه پدرش امام عسكري ( عليه السلام ) به شهادت رسيد . حضرت بر بدن مطهر پدر نماز خواند و چون مأموران از وجود او باخبر شدند در تعقيب او به منزل امام هجوم آوردند ، ولي حضرت در يكي از سرداب هاي خانه از چشم ها ناپديد شد و هر چه گشتند او را نيافتند . اعتقاد به موضوع مهدويت ، اختصاص به شيعه ندارد ، بلكه اهل سنت نيز آن را قبول دارند ، منتها آنان تولد حضرت مهدي را انكار مي كنند و مي گويند : شخصيتي كه پيامبر اسلام ( صلّي الله عليه وآله ) از قيام او خبر داده ، هنوز متولد نشده است و در آينده تولد خواهد يافت . ( 1 )
با اين حال تعداد قابل توجهي از مورخان و محدثان اهل سنت ، تولد آن حضرت را در كتاب هاي خود ذكر كرده اند و آن را يك واقعيت دانسته اند . ( 2 )
بعضي از خواص شيعيان موفق به ديدار حضرت مهدي ( عليه السلام ) شده اند . حسن بن ايوب بن نوح مي گويد : ما براي پرسش درباره امام بعدي ، به محضر امام عسكري ( عليه السلام ) رفتيم . در مجلس آن حضرت چهل نفر حضور داشتند . عثمان بن سعيد عَمروي به پا خاست و عرض كرد مي خواهم از موضوعي سؤال كنم كه درباره آن از من داناتري .
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . شرح نهج البلاغه ، ج 7 ، ص 94
2 . صواعق المحرقه ، ص 208 ؛ الاتحاف ، ص179 ؛ نورالابصار ، ص168 ؛ فصول المهمه ، ص310 ؛ ينابيع الموده ، ج3 ، ص36
________________________________________ 221 ________________________________________
امام ( عليه السلام ) فرمود : بنشين . عثمان با ناراحتي خواست از مجلس خارج شود .
حضرت فرمود : هيچ كس از مجلس بيرون نرود ، كسي بيرون نرفت و مدتي گذشت . در اين هنگام ، امام ( عليه السلام ) عثمان را صدا كرد ، او بپا خاست . حضرت فرمود : مي خواهيد به شما بگويم براي چه به اينجا آمده ايد ؟
همه گفتند : بفرماييد .
فرمود : براي اين به اينجا آمده ايد كه از حجت و امام پس از من بپرسيد .
گفتند : آري .
در اين هنگام پسري نوراني همچون پاره ماه كه شبيه ترين مردم به امام عسكري ( عليه السلام ) بود وارد مجلس شد ، حضرت با اشاره به او فرمود : « اين ، امام شما بعد از من و جانشين من در ميان شما است ، فرمان او را اطاعت كنيد و پس از من اختلاف نكنيد كه در اين صورت هلاك مي شويد و دينتان تباه مي شود . » ( 1 )
متأسفانه امام حسن عسكري ( عليه السلام ) چون نياكان پاكش ، به دست دشمنان جام شهادت نوشيد و دشمنان در پي يافتن حضرت مهدي ( عليه السلام ) برآمدند . در نتيجه خداوند ايشان را از ديده ها غايب نمود . در اثر غيبت حضرت مهدي مردم آزمايش مي شوند ، گروهي كه ايمان استواري ندارند ، باطنشان ظاهر مي شود و دستخوش شك و ترديد مي گردند و كساني كه ايمان در اعماق قلبشان ريشه
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . ينابيع الموده ، ج 3 ، ص 123 ؛ منتخب الاثر ، ص355
________________________________________ 222 ________________________________________
دوانيده است به سبب انتظار ظهور آن حضرت و ايستادگي در برابر شدائد پخته تر و شايسته تر مي گردند و به درجات بلندي از اجر و پاداش الهي نائل مي آيند .
امام موسي بن جعفر ( عليه السلام ) فرمود : « هنگامي كه پنجمين فرزندم غايب شد ، مواظب دين خود باشيد ، مبادا كسي شما را از دين خارج كند ، او ناگزير غيبتي خواهد داشت به طوري كه گروهي از مؤمنان از عقيده خويش برمي گردند ، خداوند به وسيله غيبت ، بندگان خويش را آزمايش مي كند . » ( 1 )
يكي ديگر از علت هاي غيبت ، حفظ جان امام ( عليه السلام ) بود ، زراره يكي از ياران امام صادق ( عليه السلام ) مي گويد ، امام صادق ( عليه السلام ) فرمود : امام منتظَر پيش از قيام خويش مدتي از نظرها غايب خواهد شد . عرض كردم : چرا ؟
فرمود : بر جان خويش بيمناك خواهد بود . ( 2 )
همچنين آمده است ، پيشواي دوازدهم هيچ حكومتي را ، حتي از روي تقيه ، به رسميت نمي شناسد و با هيچ كس بيعت نمي نمايد تا به موقع ، دين خداوند را به طور كامل به اجرا درآورد .
چنانكه گذشت ، غيبت امام مهدي ( عليه السلام ) به دو دوره تقسيم مي شود : غيبت صغري و غيبت كبري ، غيبت صغري از سال 260 هجري تا سال 329 ، يعني حدود 69 سال بود . در دوران غيبت صغري ، ارتباط شيعيان با امام به كلي قطع نبود و آنان به گونه اي خاص و محدود ، با امام
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . اصول كافي ، ج 1 ، ص 337
2 . همان
________________________________________ 223 ________________________________________
ارتباط داشتند . در طول اين مدت ، افراد مشخصي به عنوان « نايب خاص » با حضرت در تماس بودند و شيعيان مي توانستند به وسيله آنان مسائل و مشكلات خويش را به عرض امام برسانند و توسط آنان پاسخ دريافت دارند و حتي گاه به ديدار امام نائل شوند . اين دوره در حقيقت دوره آماده سازي شيعيان براي غيبت كبري بود . اگر غيبت كبري ناگهاني اتفاق مي افتاد ممكن بود موجب انحراف افكار شود و ذهن ها آماده پذيرش آن نباشد . در هر حال با زمينه سازي مدبرانه غيبت كبري آغاز شد و تا كنون ادامه دارد .
اين دو غيبت ، توسط امامان قبلي پيش گويي شده بود ، براي نمونه : امام علي ( عليه السلام ) فرمودند : « غايب ما ، دو غيبت خواهد داشت كه يكي طولاني تر از ديگري خواهد بود ، در دوران غيبت او ، تنها كساني در اعتقاد به امامتش پايدار مي مانند كه داراي يقيني استوار و معرفتي كامل باشند . » ( 1 )
ابوبصير مي گويد : به امام صادق ( عليه السلام ) عرض كردم : امام باقر ( عليه السلام ) مي فرمود : قائم آل محمد ( صلّي الله عليه وآله ) دو غيبت خواهد داشت كه يكي طولاني تر از ديگري خواهد بود .
امام صادق ( عليه السلام ) فرمود : بلي چنين است . ( 2 )
گذشت زمان ، اين پيش گويي ها را تأييد كرد و دو غيبت امام تحقق يافت .
در دوره غيبت كبري ، علماي واجدالشرايط ، از سوي امام زمان ( عليه السلام ) نيابت عامه دارند .
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . ينابيع الموده ، ج 3 ، ص 82
2 . الغيبة ، نعماني ، ص 173
________________________________________ 224 ________________________________________
اسحاق بن يعقوب مي گويد ، از محمد بن عثمان ، دومين نايب خاص حضرت مهدي ( عليه السلام ) خواستم نامه ام را به پيشگاه امام برساند ، در آن نامه مسائل مشكلي كه داشتم پرسيده بودم . از جمله سؤالاتم اين بود كه در پيش آمدها در عصر غيبت به چه كسي مراجعه كنم ؟
حضرت با خط خود جواب نوشته بود :
« و أمّا الحوادث الواقعة فارجعوا فيها إلي رواة حديثنا فإنهم حجتي عليكم وأنا حجة الله ؛ ( 1 ) و امّا در حوادثي كه رخ مي دهد به راويان احاديث ما مراجعه كنيد ، آنها حجت من بر شما هستند و من حجت خدا ( بر ايشان ) هستم . »
البته ، بايد توجه داشته باشيم كه غايب بودن امام هرگز به اين معنا نيست كه وجود آن حضرت به يك روح نامرئي تبديل شده ، بلكه وي زندگي طبيعي عيني و خارجي دارد ، منتها با عمري طولاني ، آن حضرت در ميان مردم و در دل جامعه رفتوآمد دارد و در نقاط مختلف زندگي مي كند ، ولي به صورت ناشناس و فرق بسيار است بين نامرئي و ناشناس . ( 2 )
مردم از وجود آن حضرت بهره مي گيرند ، همانطور كه رسول الله ( صلّي الله عليه وآله ) در پاسخ به اين پرسش كه ، آيا شيعه در زمان غيبت ، از وجود قائم ، فايده اي مي برد ؟
فرمود : آري ، سوگند به پروردگاري كه مرا به پيامبري
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . احتجاج ، ج 2 ، ص 163
2 . مهدي انقلابي بزرگ ، ص 250
________________________________________ 225 ________________________________________
برانگيخت ، در دوران غيبتش از او نفع مي برند و از نور ولايتش بهره مي گيرند ، همان گونه كه از خورشيد به هنگام قرار گرفتن در پشت ابرها استفاده مي كنند . ( 1 )
خود حضرت مهدي ( عليه السلام ) در پاسخ به سؤالات اسحاق ابن يعقوب نوشتند : اما چگونگي استفاده مردم از من ، همچون استفاده آنهاست از خورشيد ، هنگامي كه در پشت ابرها پنهان مي شود . ( 2 )
امام زمان ( عليه السلام ) به رخصت خداوندي ، شاهد بر مردم است ، شناخت مؤمنان از اين حقيقت موجب مي شود كه ، آن ها در نيكي ها شتاب گيرند و خود را همانند امام خويش سازند . البته منتظران حضرتش وظايف سنگيني برعهده دارند اولين رسالت آنان ، شناخت حجت خدا و امام عصر ( عليه السلام ) است . ، اين موضوع بدان درجه اهميت دارد كه در روايت آمده است :
« مَنْ ماتَ وَلَمْ يَعْرِفْ اِمامَ زمانِهِ ماتَ مَيْتَةً جاهِليَّةً ؛ ( 3 ) هر كسي بميرد و امام زمانش را نشناسد به مرگ جاهلي مرده است . »
وظيفه ديگر شيعه منتظر ، تهذيب نفس و آراستگي به اخلاق نيكوست . در روايتي از امام صادق ( عليه السلام ) آمده است : « هر كس دوست مي دارد از ياران حضرت قائم ( عليه السلام ) باشد بايد منتظر باشد و در اين حال ، به پرهيزگاري و اخلاق نيكو رفتار نمايد . پس چنان چه در اين حال بميرد و پس از
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . بحارالانوار ، ج 52 ، ص 93
2 . الغيبه ، طوسي ، ص 177
3 . كافي ، ج 1 ، ص 371
________________________________________ 226 ________________________________________
مردنش ، قائم ( عليه السلام ) به پا خيزد ، پاداش او هم چون پاداش كسي خواهد بود كه آن حضرت را درك كرده است ، پس كوشش كنيد و در انتظار بمانيد ، گوارا باد شما را اي گروه مشمول رحمت خداوند . » ( 1 )
در كنار اين وظايف ، حفظ و تقويت پيوند قلبي با امام عصر ( عليه السلام ) و تجديد دايمي عهد و پيمان با آن حضرت بسيار مهم است . از شيعيان خواسته شده كه در آغاز هر روز و حتي بعد از نماز واجب ، دعاي عهد بخوانند كه نشان از اهميت پيوند دايمي شيعيان با مقام عظماي ولايت دارد .
در اين عصر ، بر شيعيان لازم است كه آمادگي براي ظهور حجت حق در خود ايجاد كنند .
امام صادق ( عليه السلام ) مي فرمايد : « هر يك از شما بايد براي خروج حضرت قائم ( عليه السلام ) سلاحي مهيا كند هر چند يك تير باشد كه خداي تعالي هرگاه بداند كه كسي چنين نيتي دارد ، اميدوارم عمرش را طولاني كند تا آن حضرت را درك كند . » ( 2 )
بايد دانست كه امام زمان ( عليه السلام ) واسطه فيض و رحمت الهي بين خدا و بندگان است ، جاي ترديد نيست كه آن بزرگوار از كردار همه بندگان نيكوكار و بدكار آگاه مي شود ، خصوصاً اين كه به مسلمانان و شيعيان توجه خاصي دارد و هم چون پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) هرگاه كار نيكي را از آنان ببيند ، خدا را سپاس مي گويد و بر هر كار بدي برايشان استغفار مي كند . ( 3 )
به راستي اگر بدانيم در هر هفته يك بار ، حضرت
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . بحارالانوار ، ج 53 ، ص 177
2 . همان
3 . همان ، ج 17 ، ص 150
________________________________________ 227 ________________________________________
حجت ( عليه السلام ) كارنامه هر يك از ما را مي بيند ، چقدر در راه اصلاح نفس و بهسازي اعمال ما مي تواند مؤثر باشد . امام صادق ( عليه السلام ) در تذكري مي فرمايد :
« اِنَّ أَعْمالَ أُمَّةِ مُحَمَّد ( صلّي الله عليه وآله ) تُعْرَضُ عَلي رَسُولِ اللهِ كُلَّ خَميس فَلْيَسْتَحْي أَحَدُكُمْ مِنْ رَسُولِ اللهِ أَنْ يَعْرِضَ عَلَيْهِ القبيحَ ؛ ( 1 ) كردار امت محمد ( صلّي الله عليه وآله ) هر پنجشنبه بر او عرضه مي گردد ، پس هر يك از شما بايد از پيامبر خدا ( صلّي الله عليه وآله ) حيا كند كه مبادا كارهاي زشت خويش را به او عرضه بدارد .
خود حضرت درباره وجود شريفش مي فرمايد : « وجود من براي اهل زمين موجب امان است ، همان گونه كه ستارگان براي اهل آسمان ها موجب امان هستند . » ( 2 )
ايشان در سخني ديگر فرمودند : « از خدا بترسيد و تسليم ما شويد و كارها را به ما بسپاريد . پس بر ماست كه شما را از سرچشمه سيراب برگردانيم ، همان گونه كه بردن شما به سوي سرچشمه به وسيله ما بوده است و در پي آن چه از شما پوشيده است ، نرويد . » ( 3 )
و پايان بخش اين مقال ، فضايلي از زبان اهل سنت :
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . بحارالانوار ، ج 17 ، ص 150
2 . كمال الدين و تمام النعمه ، ص 485
3 . بحارالانوار ، ج 52 ، ص 179
________________________________________ 228 ________________________________________
مهدي از اهل بيت ( عليهم السلام )
شيعه و سني بر اين امر اتفاق دارند كه مهدي موعود ( عج ) از اهل بيت و ذريّه رسول گرامي اسلام است . گروهي از اهل سنّت مشغول بحث و گفت و گو درباره حضرت مهدي ( عليه السلام ) شدند ، يكي از آنها گفت : مهدي از اهل بيت ( عليهم السلام ) است .
ديگري گفت : به چه دليل اين حرف را مي زني ؟
او گفت : روايتي ديده ام از سعيد بن مسيّب كه مي گويد :
« نزد امّ سلمه بوديم كه سخن از مهدي به ميان آمد . هر كس حدس و گماني مي زد ، تا اين كه امّ سلمه گفت : از رسول خدا ( صلّي الله عليه وآله ) شنيدم كه مي فرمود : مهدي از عترتم ، از اولاد فاطمه است . » ( 1 )
البته با شنيدن اين سخن ، گروه زيادي از حاضران قانع شدند ؛ ولي شخصي گفت ، دوستان ! براي اطمينان بيش تر شما ، من هم روايتي را از كتاب هاي معتبر اهل سنت خوانده ام ؛ اگر مايل باشيد ، آن را به شما بگويم .
حاضران اشتياق شان را براي شنيدن نشان دادند . گفت : از ابوسعيد خدري روايت شده كه رسول خدا ( صلّي الله عليه وآله )
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . سنن ابن ماجه ، ج 2 ، ح 4086 ؛ تاريخ بخاري ، ج 3 ، ص 346 .
________________________________________ 229 ________________________________________
فرموده اند : قيامت برپا نمي شود تا اين كه زمين پر از ظلم و جور شده باشد .
آن گاه فرمود : سپس مردي از عترتم يا از اهل بيتم قيام مي كند و زمين را پر از عدل و داد مي كند ؛ همان گونه كه پر از ظلم و جور شده است . من اين روايت را در مسند احمد ، ابي يعلي ، صحيح ابن حبان و مستدرك حاكم ديده ام . ( 1 )
در اين هنگام ، عالمي از عالمان اهل سنت به جمع آنان افزوده شد و از آنان پرسيد : الحمد لله مي بينم به مباحثه علمي و گفت و گوي روايي مشغوليد ؛ در مورد چه چيزي صحبت مي كرديد ؟
حاضران گفتند : ما در اين كه مهدي موعود از اهل بيت پيامبر اكرم ( صلّي الله عليه وآله ) است يا از خاندان ديگر به گفت و گو نشسته بوديم و اين روايات گفته شد و تقريباً به اين نتيجه رسيده ايم كه مهدي از آل پيامبر اكرم ( صلّي الله عليه وآله ) است ؛ نظر شما چيست ؟
عالم اهل سنّت گفت : من هم با شما هم عقيده ام .
يكي از حاضران پرسيد : حال كه چنين است ، شما كه حافظ قرآن و بسياري از روايات معتبر از كتب اهل سنت هستيد ، آيا مي توانيد ما را به روايتي ديگر ميهمان كنيد ؛ اساساً آيا روايت ديگري هم از رسول خدا وجود دارد ؟
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . مسند احمد ، ج 3 ، ص 36 ؛ مسند ابي يعلي ، ج 2 ، ص 274 ، ح 987 ؛ صحيح ابن حبان ، ج 8 ، صص 290 ـ 291 ، ح 6874 ؛ مستدرك حاكم ، ج 4 ، ص 557 .
________________________________________ 230 ________________________________________
عالم گفت : آري ! باز هم روايات ديگري داريم ، براي مثال حاكم نيشابوري به سند خود از ابي سعيد خدري مي گويد :
« اَلْمَهْدِيُّ مِنّا اَهْلَ الْبَيْتِ ؛ مهدي از ما اهل بيت است . »
ترمذي هم به سند خود از پيامبر اكرم ( صلّي الله عليه وآله ) نقل كرده است :
« يَلي رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ بَيْتي يُواطي اسْمُهُ اِسْمي ( 1 ) ؛ شخصي از اهل بيتم ، متولّي كل زمين خواهد شد كه نام او هم نام من است . »
مي خواهم به شما بگويم كه ميان شيعه و سني در اين مسأله اتفاق است و آنان نيز رواياتي دارند ؛ كه به عنوان نمونه ، يكي از روايات را ذكر مي كنيم . از امام محمد باقر ( عليه السلام ) آمده است :
« اَلْمَهْدِيُّ رَجُلٌ مِنْ وُلْدِ فاطِمَة ( 2 ) ؛ مهدي مردي از اولاد فاطمه است . »
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . جامع ترمذي ، ج 4 ، ص 505 ؛ مسند احمد ، ج 1 ، ص 376 .
2 . بحارالانوار ، ج 51 ، ص 43 ، ح 32 و تاريخ بخاري ، ج 3 ، ص346 ؛ سنن ابي داوود ، ج 4 ، ص 107 ؛ سنن ابن ماجه ، ج 2 ، ص 1368 ، ح4086 .
________________________________________ 231 ________________________________________
اقتداي حضرت عيسي ( عليه السلام )
خالد به دوستش گفت : شنيده ام كه با آمدن امام مهدي ( عليه السلام ) ، حضرت عيسي ( عليه السلام ) به ايشان اقتدا مي كند ، شما چيزي در اين باره مي دانيد ؟
سعيد گفت : خالد ! من هم مثل شما چيزهايي در اين باره شنيده ام ؛ ولي پژوهشي در اين باره نكرده ام .
خالد : مي گويند اگر درباره مسأله اي ، كسي تحقيق و پژوهش نمايد ، ماندگار مي ماند ؛ من پيشنهاد مي كنم كه با هم به كتابخانه برويم و با بررسي كتاب هاي تاريخي و روايي ، به حقيقت برسيم .
سعيد : من هم موافقم ، اينك با مجهّز شدن كتابخانه ها به نرم افزارهاي الكترونيكي ، زمان جست و جوي ما نيز كاهش مي يابد .
هر دو به سمت كتابخانه حركت كردند . آنان از اعضاي كتابخانه بودند و كتاب دار نيز مردي فاضل ، خوش برخورد و دلسوز بود . مشكل خود را با او در ميان گذاشتند و با كمك او ، كتاب هاي موجود را بررسي كردند و با كمي صرف وقت دريافتند كه در اين كتابخانه ، چهار كتاب در اين باره وجود دارد .
با خوشحالي كتاب ها را از قفسه كتابخانه برداشتند و دفتر تحقيقي خود را نيز آماده كردند تا يافته هاي خود را براي انتقال به ديگران ثبت كنند .
________________________________________ 232 ________________________________________
نخستين كتاب ، صحيح مسلم بود . در اين كتاب ، مسلم با سند خود از جابر بن عبدالله انصاري از پيامبر گرامي اسلام ( صلّي الله عليه وآله ) نوشته بود :
همواره گروهي از امّتم بر حق و ظاهرند تا روز قيامت .
سپس فرمود : عيسي بن مريم از آسمان فرود آيد . امير آنها به حضرت عيسي مي گويد : پيش آي و براي ما امامت كن . او در پاسخ مي گويد : خير ! به راستي برخي از شما بر برخي ديگر امير است ؛ به جهت اكرام خدا بر اين امّت . ( 1 )
خالد و سعيد نگاه معناداري به هم مي اندازند ؛ تو گويي كه معناي روايت را به خوبي درنيافته اند . كتاب دار كه مردي عالم و صاحب فضيلت است ، مي گويد : برداشت من از اين روايت اين است كه هنگام نزول حضرت عيسي ( عليه السلام ) ، امام زمان ( عليه السلام ) از او مي خواهد كه بر اين امت ، امامت جماعت كند ؛ او نيز اين تقاضا را به جهت احترام گذاشتن بر حضرت و امت اسلامي نمي پذيرد و امر امامت جماعت را به امام زمان ( عليه السلام ) واگذار مي كند .
اين بار نوبت به صحيح بخاري مي رسد . صفحه و آدرس را قبلاً به كمك رايانه يافته اند ؛ با كمي ورق زدن به صفحه مورد نظر مي رسند و خالد آن را مي خواند كه بخاري به سند خود از ابي هريره نقل مي كند كه رسول خدا ( صلّي الله عليه وآله ) فرمود :
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . صحيح مسلم ، ج 1 ، ص 137 .
________________________________________ 233 ________________________________________
« كَيْفَ أَنْتُمْ إِذا نَزَلَ ابن مَريَم فيكُمْ وَإِمامكم مِنْكِمْ ( 1 ) ؛ چگونه ايد زماني كه فرزند مريم فرود آمده در حالي كه امام شما فردي از خودتان است ؟
كتاب دار مي گويد : دوستان ! بگذاريد اين بار ببينم شيعيان در اين باره چه نظري دارند ؟
اين كتاب بحارالانوار است كه از كتاب هاي مهم روايي تشيع به شمار مي رود . در اينجا از قول امام محمد باقر ( عليه السلام ) آمده است :
« قائم ، به وسيله ترس ياري و تأييد مي شود . زمين براي او خواهد چرخيد و سلطنتش مشرق و مغرب عالم را فراخواهد گرفت ، خداوند عزّوجلّ با او ، دينش را ظاهر مي كند ؛ هر چند مشركان نسبت به آن كراهت داشته باشند . روي زمين جاي خرابي نيست ؛ مگر آن كه آباد مي شود و روح الله عيسي بن مريم فرود مي آيد و پشت سر او اقامه نماز خواهد كرد . » ( 2 )
سعيد مي گويد : اگر نوبتي هم باشد ، نوبت من است . جامع الصّغير را مي گشايد و با صدايي ملايم مي خواند : ابوسعيد خدري از رسول خدا ( صلّي الله عليه وآله ) نقل مي كند :
مِنَّا الَّذي يُصَلّي عِيسَي بن مَريَم خَلْفَه ( 3 ) ؛ از ماست كسي كه عيسي بن مريم به او اقتدا كرده و نماز مي گزارد .
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . صحيح بخاري ، ج 4 ، ص 205 .
2 . بحارالانوار ، ج 52 ، ص 191 ، ح 24 .
3 . جامع الصغير ، ج 2 ، ص 546 ؛ كنز العمال ، ح 38673 ؛ عقدالدرر ، ص25 .
________________________________________ 234 ________________________________________
سعيد و خالد از اين كه راه درست را برگزيده و به اطلاعات خوبي رسيده بودند ، بسيار شادمان بودند .
سعيد رو به خالد كرد و گفت : افزون بر پژوهش در اين باره ، نكته اي نظرم را به خودش جلب كرده است .
پرسيد : چه چيزي ؟
سعيد گفت : اين كه شيعه و سني در خيلي از جاها مثل هم فكر مي كنند و بسياري از اصول و فروع ديني آنان مشترك است ؛ مي خواهم پيشنهادي به شما بدهم و آن اين كه اگر مايل باشيد ، گستره پژوهش ها را بيش تر كنيم و نقطه هاي اشتراك شيعه و سني را به دست آوريم !
خالد گفت : فكر خوبي است ؛ حتي مي توانيم در برخي از موارد از آقاي كتاب دار هم كمك بگيريم . كتاب دار با لبخندي دلنشين و تكان دادن سر ، مهر تأييد بر تصميم آنان زد و اين آغازي بود بر پايان يك تصميم . . . .
بلبل از فيض گل آموخت سخن ، ورنه نداشت * * * اين همه قول و غزل تعبيه در منقارش
________________________________________ 235 ________________________________________
فهرست منابع
1 . قرآن كريم .
2 . نهج البلاغه .
3 . اتحاف ، شبراوي
4 . اثبات الوصية ، مسعودي ، نجف ، المطبعة الحيدريه .
5 . احتجاج ، طبرسي
6 . احقاق الحق
7 . اختيار معرفة الرجال ، شيخ طوسي
8 . الاستيعاب في معرفة الاصحاب ، ابن عبدالبر ، بيروت ، دار احياء التراث العربي .
9 . اسدالغابة في معرفة الصحابه ، ابن اثير ، تهران ، المكتبة الاسلامية .
10 . اصول كافي ، كليني
11 . اعلام الوري بأعلام الهدي ، فضل بن حسن طبري ، تهران ، دارالكتب الاسلاميه .
12 . اعيان الشيعه
13 . اقبال الاعمال
14 . الغيبة ، شيخ طوسي
15 . الامام الصادق ( عليه السلام ) ، محمد ابوزهره
16 . الامام الصادق ( عليه السلام ) ، علامه مظفر
________________________________________ 236 ________________________________________
17 . الامام الصادق ( عليه السلام ) ، استاد دخيّل
18 . الامام الصادق و المذاهب الاربعه ، حيدر اسد
19 . بحارالانوار ، علامه مجلسي
20 . البداية و النهاية ، حافظ ابن كثير ، بيروت ، دارالمعارف .
21 . بلاغة الامام الحسين ( عليه السلام )
22 . تاريخ الاسلام ذهبي
23 . تاريخ الخلفا ، سيوطي
24 . تاريخ بخاري ، محمد بن اسماعيل بخاري
25 . تاريخ بغداد ، خطيب بغدادي ، بيروت ، دارالكتاب العربي .
26 . تاريخ دمشق ، ابن عساكر دمشقي شافعي ، بيروت ، مؤسسة المحمودي للطباعة و النشر .
27 . تاريخ سياسي غيبت امام دوازدهم ( عليه السلام ) ، دكتر حسين جاسم ، ترجمه محمدتقي آية اللّهي
28 . تاريخ طبري
29 . تاريخ يعقوبي ، يعقوبي ، ابن واصح اخباري ، دار صادر ، دار بيروت .
30 . تذكرة الحفاظ ، شمس الدين ذهبي ، هند ، حيدرآباد دكن .
31 . تذكرة الخواص ، سبط ابن جوزي ، نجف ، المكتبة الحيدريه ، 1383هـ . ق .
32 . تهذيب التهذيب ، ابن حجر عسقلاني ، حيدرآباد دكن .
33 . تهذيب الكمال ، يوسف كمال مزي شافعي ، بيروت ، مؤسسة الرساله .
34 . الثقات ، ابن حبان ، هند ، حيدرآباد دكن .
35 . جامع الصغير ، جلال الدين سيوطي شافعي ، بيروت ، دارالفكر .
________________________________________ 237 ________________________________________
36 . جامع الكرامات الاولياء ، نبهاني ، بيروت ، دارالمعرفه .
37 . جامع ترمذي ، محمد بن عيسي ترمذي ، بيروت ، دارالكفر .
38 . جلاء العيون ، سيد عبدالله شبّر
39 . حلية الاولياء ، ابونعيم احمد اصفهاني ، بيروت ، داراحياء التراث العربي .
40 . خصال ، شيخ صدوق
41 . الدرالمنثور في التفسير بالمأثور ، جلال الدين سيوطي ، كتابخانه آيت الله مرعشي قم .
42 . دلايل الامامة ، محمد بن جرير بن رستم الطبري ، نجف ، منشورات المطبعة الحيدريه .
43 . ذخاير العقبي ، ابوجعفر احمد بن عبدالله ، مشهور به محب الدين طبري ، قم ، مكتبة المحمديه .
44 . رجال ، شيخ طوسي
45 . زندگي و سيماي حضرت فاطمه زهرا ، علامه سيد محمدتقي مدرّسي ، ترجمه صادق شريعت .
46 . سنن ابن ماجه ، محمد بن يزيد بن ماجه قزويني ، بيروت ، دارالفكر .
47 . سنن ابي داود ، تصحيح و تعليق محمد محيي الدين عبدالحميد ، بيروت ، دار احياء التراث العربي .
48 . سنن ترمذي
49 . سير اعلام النبلا ، شمس الدين محمد ذهبي شافعي ، بيروت ، مؤسسة الرساله .
50 . سيره ابن هشام
51 . سيرة الائمة الاثني عشر
________________________________________ 238 ________________________________________
52 . شذرات الذهب في اخبار من ذهب ، ابن عباد حنبلي عبدالحي ، بيروت ، داراحياء التراث .
53 . شرح نهج البلاغه ، ابن ابي الحديد
54 . صحيح ابن حبّان
55 . صحيح بخاري ، محمد بن اسماعيل البخاري ، قاهره ، مكتبة عبدالحميد احمد حنفي .
56 . صحيح مسلم ، مسلم بن الحجاج القشيري ، قاهره ، مكتبة محمدعلي صبيح .
57 . صواعق المحرقة ، احمد بن حجر هيثمي ، بيروت ، مؤسسة الرساله .
58 . طبقات ، محمد بن سعد واقدي ، بيروت ، دار احياء التراث العربي .
59 . عقد الدّرر
60 . علّموا اولادكم محبة آل بيت النبي ( صلّي الله عليه وآله ) ، محمد عبده يماني
61 . عيون اخبار الرضا ( عليه السلام )
62 . غيبة ، نعماني
63 . فرائد السمطين
64 . فروع كافي ، كليني
65 . فرهنگ سخنان فاطمه ( عليها السلام ) ، محمد دشتي
66 . الفصول المهمة في معرفة احوال الأئمة ( عليهم السلام ) ، ابن صباغ مالكي علي بن محمد ، بيروت ، مؤسسه اعلمي .
67 . فصول المهمّة في معرفة الأئمة ( عليهم السلام )
68 . فضائل اصحاب النبي ( صلّي الله عليه وآله )
69 . في رحاب ائمة اهل البيت ( عليهم السلام )
________________________________________ 239 ________________________________________
70 . فيض القدير
71 . الكامل في التاريخ ، ابن اثير ، بيروت ، دار صادر .
72 . كشف الغمه
73 . كمال الدين و تمام النعمة
74 . كنز العمّال ، متقي هندي ، بيروت ، مؤسسة الرساله
75 . لسان العرب ، ابن منظور افريقي .
76 . مآثر الاناقة في معالم الخلافة
77 . مجمع الزوايد
78 . محجة البيضاء ،
79 . مختصر تاريخ ابن عساكر
80 . مروج الذهب و معادن الجوهر ، مسعودي
81 . مستدرك علي الصحيحين ، محمد بن عبدالله حاكم نيشابوري ، بيروت ، دارالمعرفة .
82 . مسند ، احمد بن حنبل ، مصر ، دارالصادر .
83 . مسند ابي يعلي
84 . مسند الامام الرضا ( عليه السلام )
85 . مطالب السؤول في مناقب آل الرسول ( عليهم السلام ) ، محمد بن طلحة الشافعي ، بيروت ، مؤسسة امّ القري .
86 . معاني الاخبار
87 . المعجم الكبير
88 . مغازي ، واقدي
89 . الملل و النحل ، شهرستاني
90 . مناقب ، خوارزمي
91 . مناقب آل ابي طالب ، ابن شهر آشوب
92 . منتخب الاثر ، لطف الله صافي
________________________________________ 240 ________________________________________
93 . المنتظم في التاريخ الملوك و الأمم ، ابن جوزي ، بيروت ، دارالكتب العلميه .
94 . مهدي انقلابي بزرگ ، مكارم شيرازي
95 . نزهة المجالس ، صفوري شافعي
96 . نفس المهموم ، حاج شيخ عباس قمي
97 . نورالابصار في مناقب آل النبي المختار ، مؤمن ابن حسن شبلنجي شافعي .
98 . وسيلة النجاة ، علامه محمد مبين هندي ، هند ، چاپ لكنهو
99 . وفيات الاعيان ، احمد بن محمد بن خلكان ، قاهره ، مكتبة النهضة .
100 . وقعة صفين ، نصر بن مزاحم
101 . ينابيع المودة لذوي القربي ، سليمان بن ابراهيم قندوزي حنفي ، ايران ، انتشارات اسوه .

دیدگاه ها

ارسال ديدگاه جديد

(لطفا از درج سوال در ديدگاه ها خودداري فرماييد براي طرح سوالات خود به اين آدرس مراجعه فرماييد)

  • آدرس های وب و ایمیل به صورت اتوماتیک به لینک تبدیل می شوند.
  • تگ های مجاز : <a> <br><em> <strong> <cite> <code> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd>
  • خطوط و پاراگرافها به صورت اتوماتیک جدا سازی می شود.
  •  

 

کد امنیتی
این سوال برای آزمایش کردن شما است که آیا شما یک بیننده واقعی ( انسان ) هستید و یا یک رایانه برای ساخت اسپم .
3 + 3 =
دو عدد را جمع کنید و وارد کنید . به عنوان مثال 1+3 را باید 4 وارد کنید .