پاسداری از مرقد پیامبران و امامان(جعفر سبحانی)

1 ________________________________________
بسم الله الرحمن الرحيم
________________________________________ 3 ________________________________________
پاسداري از مرقد پيامبران و امامان
نقدي بر كتاب زيارت از ديدگاه امامان
جعفر سبحاني
________________________________________ 9 ________________________________________
پيش گفتار
جهاني كه ما در آن زندگي مي كنيم ، به صورت دهكده واحدي درآمده كه همگان مي توانند از عقايد و آراي يكديگر به صورت صحيح آگاه شوند و در حقيقت اين نعمت الهي مي تواند وسيله همدلي و همفكري ميان مسلمانان باشد ، ولي جاي تأسّف است كه برخي پيوسته به جاي تأكيد بر مشتركات ، بر اختلافات دامن مي زنند و مانع از آنند كه نوعي يگانگي و همكاري ميان مسلمانان صورت پذيرد و پيوسته عقايد و افكار برادران ديني خود را به صورت غير صحيح نقل مي كنند .
گاهي غرضورزي به جايي مي رسد كه يك مسأله فقهي ( بناي بر قبور ) را به صورت يك مسأله عقيدتي درآورده و آن را مايه تكفير قرار مي دهند .
اخيراً كتابي به نام « المزار عند الأئمّة الأطهار » به قلم دكتر عبدالهادي الحسيني در كشور بحرين چاپ و در
________________________________________ 10 ________________________________________
كشور سعودي منتشر شده و به آن اكتفا نشده و فرد ديگري به نام « زين العابدين ابراهيمي » آن را به فارسي برگردانده و به نام « زيارت از ديدگاه ائمه » در « دارالقائم ( موهوم ) » چاپ و در مكه و مدينه منتشر گرديده است .
آنان يك مسأله فقهي را آن چنان مطرح مي كنند كه گويا علاقه مندان مراقد انبيا و اوليا از صفوف موحدان بيرون رفته و به خيل مشركان پيوسته اند .
ما كراراً منطق آنان را در تمام موارد بررسي كرده و پاسخ آن را داده ايم ولي براي اين كه حجّت بر نويسنده و مترجم تمام شود و روشن گردد كه منطق وهابيت ، سست و بي پايه است ، و علاقه مندان خاندان رسالت ، از منطق قوي و نيرومندي برخوردارند ، بار ديگر هر دو كتاب را مورد بررسي قرار مي دهيم و در چند فصل به پرسش ها و شبهات آنان پاسخ مي دهيم :
1 . آثار سازنده زيارت از ديدگاه قرآن و سنّت .
2 . بناي بر قبور و صيانت آثار انبياء و اوليا .
3 . بناي مسجد در كنار مرقد پيامبر و اولياي الهي و نماز ( گزاردن ) در چنين مساجد .
4 . سوگواري در فراق عزيزان .
5 . گناهاني بر سر مزار .
با بررسي اين موضوعات پنج گانه بخش اعظم گفته هاي « المزار » مورد بررسي و تجزيه و تحليل قرار مي گيرد .
ولي نويسنده در آخر كتاب درباره توسّل به ارواح
________________________________________ 11 ________________________________________
مقدسه سخن گفته كه خود دفتر جداگانه اي مي طلبد و ما در اين مورد در دو كتاب به صورت گسترده سخن گفته ايم . ( 1 )
سخن را كوتاه مي كنيم . اميد است همه مسلمانان جهان در حفظ آثار اسلامي و يادگارهاي پاكان و نياكان و هر چه كه به حفظ ارزش هاي اسلامي كمك مي كند موفق باشند .
قم ـ مؤسسه امام صادق ( عليه السلام )
جعفر سبحاني
22شعبان 1429
برابر با 3شهريور 1387
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . 1 . آيين وهايت ، 2 . وهابيّت ، مباني فكري و كارنامه عملي .
________________________________________ 13 ________________________________________
بخش اول
آثار سازنده زيارت
از ديدگاه قرآن و سنّت
« زيارت » در لغت به معني « قصد » است و در موردي به كار مي رود كه فردي از نقطه اي به نقطه اي براي ديدار شخصي يا مكاني برود و هدفش از اين كار تعظيم و تكريم آن فرد يا آن مكان باشد ( 1 ) . گاهي نيز زيارت به جمله ها و عباراتي گفته مي شود كه انسان با آنها با فرد سخن مي گويد و اين اصطلاحي ديگر غير از اصطلاح لغوي است .
فطرت و آيين اسلام
آيين اسلام ، آيين فطري است و دستورهاي آن ، با آفرينش انسان ، هماهنگ و همسوست ؛ اين آيين ، از هر نوع تشريع خلاف فطرت ، پيراسته است . قرآن مجيد بر اين اصل تصريح مي كند و مي فرمايد :
( فَأقِمْ وَجْهَكَ لِلدّينِ حَنيفاً فِطْرَتَ اللهِ الَّتي
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . مصباح المنير ، ص 354 .
________________________________________ 14 ________________________________________
فَطَرَ النّاسَ عَلَيْها لا تَبْديلَ لِخَلْقِ الله ذلِكَ الدّينُ القَيِّمُ ولكِنّ أكْثَرَ النّاسِ لا يَعْلَمونَ ) ( 1 )
« پس رو به آيين حق گرا ـ توحيد خالص ـ كن كه خداوند در نهاد انسان ها جاي داده است . دگرگوني در آفرينش الهي نيست . اين است آيين استوار ، ولي بيشتر مردم نمي دانند » .
مثلاً انسان پيوسته عدل و داد را دوست داشته و از ظلم و ستم بيزار بوده است . به زندگي اجتماعي علاقه مند ، و از زندگي در بيغوله ها گريزان مي باشد و همچنين . . . .
اينك مسأله ديدار چهره هاي محبوب را در آرامگاه هاي شان از نظر اسلام بررسي مي كنيم .
علاقه به درگذشتگان فطري است
هر انسان سالمي به پدران و مادران و فرزندان و بستگان و دوستان خود علاقه دارد ، و گاهي هستي خود را فداي آنها مي كند ، و پس از درگذشت آنها نيز به ياد آنها مي باشد ، و در خانه دل ، مهر و محبت آنها را پرورش مي دهد ، و لذا آثار و يادگارهاي آنها را حفظ مي كند . از اين جهت ، پس از خاكسپاري ، علاقه مند است كه مهر جوشان خود را در كنار قبر آنها به نمايش بگذارد ، تا رابطه او با اين از دست رفتگان قطع نشود ، و آرامگاه آنان به صورت خاصي محفوظ بماند . بنابراين جلوگيري از زيارت قبور افراد مورد علاقه ، امري است بر خلاف فطرت و گامي است بر خلاف خواسته هاي
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . لقمان ، 30 .
________________________________________ 15 ________________________________________
آفرينش انسان . از اين جهت شرع مقدس به زيارت قبور دستور داده و آثاري بر آن بيان شده است .
آثار تربيتي زيارت قبور
شكي نيست كه انسان با حرص و ولعِ به مال و جاه آفريده شده ؛ ولي در عين حال عواملي در حيات او هست كه اين خواسته را تعديل مي كند و به اين غريزه سر و سامان مي بخشد و كاري مي كند كه تلاش او براي زندگي و گردآوري اموال و ثروت در مسير سعادت او باشد نه در مسير گردآوري اموال .
يكي از عوامل تعديل كننده اين درخواست ، رفتن به وادي خاموشان است كه در آن بزرگان و قدرتمندان و ثروتمندان جهان با يك لباس سفيد هم شكل آرميده اند و چيزي جز كفن همراه خود نبرده اند . همين ديدار ، سبب مي شود كه انسان ، از حرص و آز خويش بكاهد . در رواياتي كه از پيامبر اكرم ( صلّي الله عليه وآله ) نقل شده ، اين نكته تصريح شده است . پيامبر گرامي ( صلّي الله عليه وآله ) مي فرمايند :
« كُنتُ نَهَيْتُكُم عن زيارةِ القُبُورِ . ألا فَزُوروها فإنَّها تُرِقُّ القلبَ و تُدْمِعُ العَيْنَ و تُذَكِّرُ الآخِرَة » ( 1 ) .
« من شما را از زيارت قبور نهي كرده بودم ـ به خا طر اين كه به زيارت قبور مشركان مي رفتند كه خود ممنوع است ـ اكنون ( كه قبور مسلمانان و شهيدان در برابر شماست ) ، زيارت كنيد ! زيرا
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . كنز العُمّال ، ج 15 ، حديث 42555 .
________________________________________ 16 ________________________________________
زيارت دل ها را نرم مي كند و ديدگان را اشك بار مي سازد و آخرت را به خاطر مي آورد » .
و در حديث ديگر فرمودند :
« زُوروا القُبُورَ فإنّها تُذَكِّر الآخِرةَ » ( 1 ) .
« گور مردگان را زيارت كنيد زيرا آخرت را به ياد شما مي آورد » .
امّ سلمه مي گويد : پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) فرمودند :
« زُوروا القُبُورَ فإنَّ لَكُم فيها عِبْرَة » .
« قبور را زيارت كنيد زيرا براي شما آموزنده است » .
زيارت قبور عالمان
آن چه گفته شد مربوط به زيارت قبور مردم عادي است كه كمترين فايده آن ، يادآوري مرگ و روز رستاخيز است ؛ ولي زيارت تربت عالمان ، اثر ديگري دارد ؛ زيرا علاوه بر اين كه از شخص آنان تجليل مي شود ، نوعي ترويج از علم و دانش به شمار مي رود و سبب مي شود كه نسل جوان ، به خاطر احترامي كه عالمان ـ در زندگي و پس از مرگ ـ دارند به علم ، گرايش پيدا كنند و در شمار آنان درآيند .
زيارت تربت شهيدان
زيارت تربت شهيدان كه با خون سرخ خويش از شرف و عزّت ملّتي دفاع كرده اند ، مفهومي فراتر از زيارت قبور
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . صحيح مسلم ، ج 2 ، ص 671 .
________________________________________ 17 ________________________________________
افراد عادي دارد . حضور در كنار مرقد آنان نوعي بستن پيمان با آنان است كه راه آن ها را ادامه خواهند داد . براي روشن شدن مطلب ، مثالي را مطرح مي كنيم :
زائر خانه خدا ، در طواف ، « حجرالاسود » را استلام مي كند . هدف از دست گذاردن بر اين سنگ سياه چيست ؟ هدف ، نوعي پيمان بستن با ابراهيم خليل ( عليه السلام ) است كه پيوسته در راه آرمان او ، سعي و كوشش كند وچون دست زائر به قهرمان توحيد نمي رسد ، دست بر چيزي مي گذارد كه بازمانده از اوست .
در احاديث اسلامي وارد شده است كه زائر خانه خدا به هنگام استلام حجر بگويد :
« أمانتي أدَّيْتُها و مِيثاقي تَعاهَدْتُهُ لِتَشْهَدَ لي بِالمُوافاة » .
« امانتي كه بر ذمّه ام بود ادا كردم ، و بيعت خود را تجديد نمودم تا به اداي آن گواهي دهي » .
از اين بيان روشن مي شود كه چرا اسلام دستور مي دهد به زيارت شهيدان اُحُد و كربلا و ديگر شهداي عزيز بشتابيم ؛ زيرا حضور در كنار تربت آنان و يا دست گذاردن بر ضريح و قبر آنان نوعي بستن پيمان با روح و هدف آنان است كه زائر راه آنان را تداوم خواهد بخشيد .
پس زيارت قبر شهيد ، گذشته از تكريم و احترام او ، پاسداري از آرمان هاي اوست .
________________________________________ 18 ________________________________________
حضور در حرم پيامبر ( صلّي الله عليه وآله )
حضور در حرم پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) گذشته از اين كه قدرشناسي از جان فشاني ها و فداكاري هاي اوست ، بيعت با آن حضرت و نشان پايداري بر آرمان هاي او به شمار مي رود . اين مطلب از امام هشتم ( عليه السلام ) وارد شده است :
« إنّ لِكُلِّ إمام عَهداً في عُنُقِ أوْلِيائِهِ و شِيعَتِهِ و إنَّ مِنْ تَمامِ الوَفاءِ بِالعَهْدِ زيارةَ قُبُورِهِم » ( 1 ) .
« هر امامي بر گردن دوستان و شيعيان خويش پيماني دارد و زيارت قبور پيشوايان ، بخشي از عمل به اين پيمان است » .
تو گويي با اين زيارت ، با پيشواي خود پيمان مي بندد كه جز راه و رسم آنان ، از راه و رسم ديگري پيروي نكند . زائر مرقد رسول خدا ( صلّي الله عليه وآله ) با رهبر خويش چنين گفتگو مي كند :
اي رسول خدا ( صلّي الله عليه وآله ) ! اگر انصار در « عقبه دوم » با تو بيعت كردند تا از حريم رسالت دفاع كنند ، و يا گروهي از مهاجر و انصار در « حديبيّه » زير شجره با تو بيعت كردند كه از دين خدا دفاع كنند ، من نيز اي شفيع امّت ! با حضور در حرم تو و تماس با تربت پاك تو ، با تو بيعت مي كنم كه پاسدار آرمان هاي تو باشم . گرد شرك و گناه نگردم و از تو مي خواهم كه برايم از درگاه الهي طلب آمرزش كني .
اگر گردشگران عالم براي ديدار آثار باستاني و مناظر زيبا ، رنج سفر بر خود هموار مي كنند ؛ من با دويدن در بيابان
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . وسائل الشيعة ، ج 10 ، باب 44 ، از ابواب مزار ، حديث 2 .
________________________________________ 19 ________________________________________
و خفتن در كنار خار مغيلان ، خواهان زيارت مرقد تو هستم . از آن جا كه دستم به تو نمي رسد ، تربت تو را مي بويم و مي بوسم .
طلب آمرزش از پيامبر خدا
در قرآن مجيد به گناه كاران دستور داده شده به حضور پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) برسند و از او درخواست آمرزش كنند و پيامبر خدا ( صلّي الله عليه وآله ) هم در حق آنان دعا كند . در اين صورت خدا گناهان آنان را مي بخشد :
( و لَوْ أنَّهُم إذْ ظَلَموا أنْفُسَهُم جآؤوك فاسْتَغْفَروا اللهَ و اسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسولُ لَوَجَدوا اللهَ تَوّاباً رَّحيماً ) ( 1 )
« اگر آنان كه بر خويش ستم كرده اند نزد تو مي آمدند و از خدا آمرزش مي خواستند و پيامبر نيز براي آنان آمرزش مي خواست ، خدا را توبه پذير و مهربان مي يافتند » .
اين آيه هر چند در آغاز نظر ، مربوط به دوران حيات پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) است ، ولي با توجه به اين كه پيامبرِ شهيدان بهتر از شهيدان ، زنده است و پيام هاي زائران را مي شنود و پاسخ درودفرستندگان را نيز مي گويد ؛ مي تواند براي زائران مرقد خويش طلب مغفرت كند .
شگفتا ! همين آيه هم اكنون كه مرقد رسول خدا ( صلّي الله عليه وآله ) در اختيار افراد بي مهر و يا كم مهر قرار گرفته است ، بالاي مرقد او نوشته شده است .
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . نساء : 64 .
________________________________________ 20 ________________________________________
زيارت قبور و سنّت پيامبر ( صلّي الله عليه وآله )
نه تنها پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) به طور شفاهي ، ياران را به زيارت قبور مي خواند ، بلكه خود نيز عملا به زيارت آنها مي رفت . مُسلِم در صحيح خود نقل مي كند : عايشه ـ همسر پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) ـ مي گويد : پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) در آخرين بخش شب ، خانه را به قصد زيارت بقيع ترك مي كرد و آنگاه وارد اين سرزمين مي شد و با آرميدگان در دل خاك چنين مي گفت :
« اَلسَّلامُ عَلَيكُم دارَ قَوم مُؤمنينَ وَأتاكُم ما تُوعَدوُنَ غَدَاً مُؤَجَّلوُنَ وَإنّا إن شاءَ اللهُ بِكُمْ لاحِقُونَ . ألّلهُمَّ اغْفِرْ لأهلِ البَقيعِ الغَرْقد » ( 1 ) .
« درود بر شما اي ساكنان خانه افراد باايمان ! آن چه كه به وقوع آن در آينده وعده داده مي شديد ، سراغ شما آمد ( و شما ميان مرگ و روز رستاخيز به سر مي بريد . ) ما نيز به شما خواهيم پيوست . پروردگارا ! اهل بقيع غرقد را بيامرز ! » .
نه تنها خود پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) به زيارت آنها مي شتافت ، حتي همسر خود را نيز تعليم و آموزش داد كه آنها را اين چنين زيارت كند :
« اَلسَّلامُ عَلَيكُم أهلَ الدِّيار مِنَ الْمؤمنينَ وَالْمُسلِمينَ وَيَرْحَمُ اللهُ المُستَقدمين مِنّا وَالمُستَأخِرينَ وَإنّا إنْ شاءَاللهُ بِكُم لاحِقُونَ » ( 2 ) .
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . صحيح مسلم ، ج 3 ، ص 63 ، كتاب جنائز .
2 . همان ، ص 64 .
________________________________________ 21 ________________________________________
« درود بر ساكنان مؤمن و مسلمان اين سرزمين ! خداوند همه مؤمنان را چه آنها كه قبلا درگذشته اند و چه آنها كه بعداً در خواهند گذشت رحمت كند . ما نيز به خواست خدا به شما خواهيم پيوست » .
همسر رسول خدا و دخت گرامي پيامبر ، فاطمه زهرا ( عليها السلام ) به زيارت قبور مي رفتند و احدي بر آنان ايراد نمي گرفت ، ولي اكنون باب زيارت قبور بقيع به روي زنان بسته است . اين يك نوع تناقض بين سنّت صحابه و رفتار دستگاه هاي ديني برخي كشورهاست . آيا حكم خدا در قرن چهاردهم دگرگون شده است ؟ چرا بايد زنان از آثار سازنده زيارت قبور ، آن هم زيارت شهيدان و اوليا محروم باشند ؟ !
زيارت مرقد پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) در احاديث
تقي الدين سبكي شافعي ( م 756 ) از فقيهان چيره دستي است كه عقايد ابن تيميه را در مورد عدم استحباب زيارت قبر پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) نقد كرده و كتابي به نام « شفاء السِّقام في زيارة خَيْرِ الأنام » نوشته است . وي در اين كتاب ، احاديثي را كه محدّثان درباره زيارت قبر پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) نقل كرده اند گردآورده است كه مي تواند مسأله را به حد تواتر برساند . حتي مفتي سابق عربستان سعودي ـ عبدالعزيز بن باز ـ به اين خيل پيوسته و صريحاً به استحباب زيارت قبر پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) فتوا داده است ( 1 ) .
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . جريدة الجزيرة ، تاريخ 24 ذي القعدة ، سال 1411 ، شماره 6826 .
________________________________________ 22 ________________________________________
ما در اين جا فقط به نقل چند روايت مي پردازيم .
عبدالله بن عمر از پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) نقل مي كند :
« مَنْ زارَ قَبْري وَجَبَتْ لَهُ شَفاعَتي » ( 1 ) .
« هر كس قبر مرا زيارت كند حتماً او را شفاعت خواهم كرد » .
امام محمد باقر ( عليه السلام ) از پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) نقل مي كند :
« مَنْ زارَني حَيّاً و مَيِّتاً كُنْتُ لَهُ شَفيعاً يَومَ القيامةِ » ( 2 ) .
« هر كس مرا زنده يا مرده زيارت كند او را شفاعت خواهم كرد » .
اميرمؤمنان ( عليه السلام ) مي فرمايد :
« أتِمُّوا بِرَسولِ اللهِ حَجَّكُمْ إذا خَرَجْتُم اِلي بيتِ اللهِ فَإنَّ تَرْكَهُ جفاءٌ و بِذلِكَ أُمِرْتُمْ وَأَتِمُّوا بِالقُبُورِ الَّتي ألْزَمَكُمُ اللهُ زِيارَتَها وَحَقَّها » ( 3 ) .
« زماني كه آهنگ زيارت خانه خدا كرديد حج خود را با زيارت مرقد پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) به پايان برسانيد زيرا ترك زيارت مرقد او جفا بر آن حضرت است و شما به اين كار مأمور شده ايد و نيز با زيارت قبوري كه به زيارت آنها ملزم شده ايد حج خود را به پايان برسانيد » .
روي اين اساس ، همه مسلمانان جهان ، در ايام حج ،
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . سنن دارقطني ، ج 2 ، ص 78 ، باب المواقيت .
2 . قرب الاسناد ، 3 .
3 . خصال صدوق ، ج 2 ، ص 406 .
________________________________________ 23 ________________________________________
برنامه سفر خود را طوري تنظيم مي كنند كه يا در رفتن و يا به هنگام برگشتن ، به زيارت مرقد پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) موفق شوند . چه بسا راه دوري را برمي گزينند تا به اين هدف جامه عمل بپوشانند .
تفسير حديث « لا تُشَدُّ الرّحال . . . »
در اين جا ممكن است سؤالي مطرح شود كه اين روايات ، زيارت پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) را مستحب مي شمارد اما درباره سفر براي زيارت او سخن نمي گويد ، بلكه مي توان گفت كه سفر طبق روايت ابوهريره ، براي زيارت مرقد او جايز نيست ؛ زيرا وي از پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) نقل مي كند :
« لا تُشَدُّ الرِّحالُ إلاّ إلي ثَلاثةِ مَساجِدَ : مسجدي هذا و مسجدِ الحرامِ و مَسجدِ الأقصي » ( 1 ) .
« جز به سوي سه مسجد ، سفر انجام نمي گيرد : اين مسجد من ، مسجدالحرام و مسجدالاقصي » .
ولي پاسخ اين سؤال روشن است . موضوع در حديث پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) « شدّ رحال » ( سفر ) به مساجد است نه سفر به غير آنها ؛ مثلا زيارت قبور ، زيارت والدين ، سفر براي تجارت و يا تحصيل علم .
علت اين كه فقط براي اين سه مسجد « شدّ رحال » مي شود اين است كه ، غير اين سه مسجد ، در همه جا ثواب يكساني دارد ؛ مثلا آن كس كه در تهران است شايسته
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . صحيح مسلم ، ج 4 ، ص 126 ، باب لا تشدّ الرّحال .
________________________________________ 24 ________________________________________
نيست براي درك ثواب مسجد جامع به شهر ديگر برود ؛ زيرا ثواب مسجد جامع تهران و سمنان يكسان است و اين ارتباطي به زيارت قبور ندارد .
زيارت مساجد سبعه
زائران مدينه منوره به زيارت « مساجد سبعه » مي روند و اگر مسجد « ردّ الشمس » ، « بلال » و « اجابة » را بر آنها بيفزاييم ، شمار مساجد به ده مسجد مي رسد . اگر زائران خانه خدا ، به زيارت اين مساجد مي روند نه به خاطر اين كه در آن جا با گزاردن نماز ، اجر بيشتري ببرند ، بلكه هدف ، ياد و خاطره مسلمانان صدر اسلام است كه در سخت ترين شرايط ( جنگ خندق ) برخي از اين مساجد را ساخته و در آن ها نماز گزارده اند . حضور در اين مراكز به خاطر تجديد آن خاطره ها و بستن پيمان با شهيدان آن راه است و در اين مورد هدف ديگري نيز هست ، قصد تبرّك از اين مساجد كه خون شهيدان راه توحيد با آنها عجين شده است . آنگاه كه وارد مسجد شدند ، به مستحبات ورود به مسجد عمل مي كنند نه اين كه براي نمازگزاردن به آن مساجد مي روند .
در پايان آيه اي را يادآور مي شويم كه به صورت آشكار دستور مي دهد كه به زيارت قبور مؤمنان بشتابيم . آن آيه مباركه چنين است :
( وَ لا تُصَلِّ عَلي أَحَد مِنْهُمْ ماتَ أَبَداً وَلا تَقُمْ عَلي قَبْرِهِ ) ( 1 ) .
در اين آيه پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) درباره مشركان از دو چيز نهي
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . توبه : 74 .
________________________________________ 25 ________________________________________
شده است :
1 . ( وَ لا تُصَلِّ عَلي أَحَد مِنْهُمْ ماتَ أَبَداً ) : بر مرده هيچ يك از آنان نماز نگزار !
2 . ( وَ لا تَقُمْ عَلي قَبْرِهِ ) : در كنار قبر آنها براي دعا توقف نكن !
بخش دوم آيه براي ما اهميت خاصي دارد و آن اين كه آيا مقصود از ايستادن در كنار قبر ، تنها توقف در هنگام دفن است يا مفهومي گسترده تر از اين دارد ؟ مفسّران ، معني دوم را تأييد مي كنند كه به اختصار ، كلام برخي از آنان را يادآور مي شويم :
بيضاوي مي گويد :
لا تقف عند قبره للدّفن أو الزّيارة ( 1 ) : بر سر قبر منافقان ـ خواه براي دفن و خواه براي زيارت ـ توقف نكن .
همين نظريه را جلال الدين سيوطي ( تفسير جلالين ، سوره توبه ، آيه 84 ) و عارف بورسي ( روح البيان ، ج 3 ، ص 378 ) و آلوسي بغدادي ( روح المعاني ، ج 10 ، ص 155 ) آورده اند . در اين صورت معني چنين خواهد بود :
« بر سر قبر هيچ يك از منافقان ، در هيچ زماني توقف نكن » .
و مفهوم آيه اين است كه توقف بر قبر مؤمنان جايز و
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . تفسير بيضاوي ، ج 1 ، 416 .
________________________________________ 26 ________________________________________
بلكه شايسته است ، خواه براي دفن و خواه براي غير آن . بنابر اين ، هر مسلمانِ باايماني مي تواند از اين فيض بهره مند باشد كه پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) در كنار قبر او توقف و براي او دعا كند ، به جز منافقان كه از اين فيض بي بهره اند .
حفظ آثار صالحان در سايه زيارت قبور
آثار سازنده زيارت قبور ، به ويژه زيارت قبور عالمان و شهيدان و اولياي الهي و پيامبر گرامي ( صلّي الله عليه وآله ) در گرو حفظ قبور آنان است . زيارت ، سبب بازسازي اين قبور و صيانت آنهاست و اگر امت اسلامي پيوند خود را با اين مراقد متبرّكه قطع كند ؛ طبعاً با گذشت زمان ، اين مراكز به دست فراموشي سپرده مي شوند و اثري از آنها باقي نمي ماند و در نتيجه دو خسارت بزرگ متوجه امت اسلامي مي شود :
1 . آثار سازنده اي كه در زيارت اين مراكز بوده ، از دست مي رود .
2 . مسايل صدر اسلام و سيره و تاريخ اولياي دين به تدريج فراموش مي شود و نسل هاي آينده با ديده شك و ترديد به اصل حادثه مي نگرند ؛ زيرا زيارت قبور آنها مايه تجديد خاطره ها بود و در صورت تحريم اين اعمال ، با گذشت زمان به دست فراموشي سپرده شده و نوشته ها نيز جايگزين مشاهده ها نمي شود و كم كم ديگر مسايل مربوط به اسلام نيز به همين سرنوشت دچار مي شود و شك و ترديد نسبت به خود آيين پيامبر خاتم و شخص شخيص او و برنامه هاي او راه پيدا كرده و با گذشت زمان كم رنگ مي شود ؛ هم چنان كه جريان درباره حضرت مسيح ( عليه السلام ) از
________________________________________ 27 ________________________________________
اين قرار است .
از خود مسيح و ياران او و كتاب او اثر ملموسي بر جاي نمانده و نسل حاضر كه با محسوسات سر و كار دارد ، نسبت به اصل وجود مسيح و آيين او با ديده ترديد مي نگرد و چه بسا احتمال مي دهد كه اين آيين ساخته و پرداخته مورخان و داستان سرايان باشد . چنان كه سرگذشت ليلي و مجنون و شيرين و فرهاد به همين سرنوشت مبتلا شده است .
به خاطر اين آرمان است كه قرآن مجيد دستور مي دهد خانه هايي كه در آن جا صبح گاهان و عصرگاهان ، تسبيح خدا گفته مي شود مورد احترام و بزرگداشت قرار گيرد :
( في بيوت أذِنَ اللهُ أنْ تُرْفَعَ و يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ يُسَبِّحُ لَهُ فيها بِالغُدُوِّ و الآصالِ * رِجالٌ لا تُلْهيهِمْ تِجارَةٌ و لا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللهِ و إقامِ الصلاةِ و ايتاءِ الزَّكوةِ يَخافونَ يَوْماً تَتَقَلَّبُ فِيهِ القُلُوبُ وَالأبْصارُ ) ( 1 )
« اين چراغ پرفروغ در خانه هايي قرار داد كه خداوند اذن داده است كه گرامي داشته شود . خانه هايي كه نام خدا در آنها برده مي شود و صبح و شام در آنها او را تسبيح مي گويند . مرداني كه خريد و فروش و بازرگاني ، آنان را از ياد خدا و برپاداشتن نماز و اداي زكات ، غافل
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . نور : 37-36 .
________________________________________ 28 ________________________________________
نمي كند . آنها از روزي مي ترسند كه در آن دل ها و چشم ها زير و زبر مي شوند » .
بنابراين ، مقصود از « بيوت » ، مساجد نيستند ؛ زيرا مساجد غير از بيوت است و در قرآن هم بيت الله الحرام غير از مسجدالحرام است . بيت براي خود سقف لازم دارد تا ساكنان را از سرما و گرما حفظ كند در حالي كه در مسجد ، پوشش و سقف شرط نيست و احياناً در مناطقي باز بودن سقف مستحب است .
در اين صورت خانه هاي اولياي الهي ، مانند خانه علي ( عليه السلام ) و فرزندان او كه معبد شب و روز آنها بوده بايد حفظ شود و مورد احترام قرار گيرد . اتفاقاً حرم عسكريّين كه از روي كينه توزي ويران شد ، معبد ائمه بوده و پيوسته در آن جا نماز گزارده و تسبيح گفته اند .
سيوطي مي گويد : وقتي اين آيه نازل شد و پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) آن را در مسجد تلاوت كرد ، مردي برخاست و از رسول خدا ( صلّي الله عليه وآله ) پرسيد : مقصود از اين بيوت چه خانه هايي است ؟ پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) فرمود : خانه هاي پيامبران . ابوبكر در حالي كه به خانه علي ( عليه السلام ) و فاطمه زهرا ( عليها السلام ) اشاره مي كرد پرسيد : آيا اين هم از همان خانه هاست ؟ پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) فرمود : از برترين آنهاست ( 1 ) .
سخن را كوتاه مي كنيم . اميد است همه مسلمانان جهان در حفظ آثار اسلامي و يادگارهاي پاكان و نياكان و هرچه كه به حفظ ارزش هاي اسلامي كمك مي كند موفق باشند .
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . الدّر المنثور ، در تفسير آيه يادشده .
________________________________________ 29 ________________________________________
بخش دوم
حفاظت از قبور اولياي الهي
با آثار سازنده زيارت مرقدهاي بزرگان ، به ويژه قبور پيامبران و امامان آشنا شديم ، هر چند همه گفتني ها درباره موضوع زيارت بازگو نشد ؛ زيرا هدف ، فشرده گويي بود .
آن چه فعلا به توضيح آن مي پردازيم ، موضوع حفاظت از قبور اولياي خدا و بازسازي و ايجاد بنا بر روي آن هاست ؛ و در اين مورد لازم است كتاب خدا و سنت رسول گرامي و احاديث امامان را به سخن آوريم تا حكم اين مسأله ديني روشن شود .
همان طور كه در پيش گفتار يادآور شديم اخيراً كتابچه اي به نام « فقه المزار » به قلم دكتر عبدالهادي الحسيني و ترجمه آن به زبان فارسي ، به قلم زين العابدين ابراهيمي در كشور سعودي منتشر شده است .
نويسنده ، اصل موضوع را در لباس يك فقيه شيعي بررسي كرده است و خواسته است از روايات امامان معصوم ( عليهم السلام ) چنين استنباط كند كه حفاظت و نگهداري قبور اولياي الهي و تعمير و بازسازي آن ها جايز نيست ، تا از اين طريق براي شيعيان ثابت كند كه امامان آن ها با عقايد وهّابيان هم سو مي باشند . او در كتابچه كوچك خود علاوه
________________________________________ 30 ________________________________________
بر اين موضوع ، موضوعات جانبي مانند توسل و درخواست شفاعت و مانند آن ها را نيز مطرح كرده است .
بررسي هاي آينده ثابت خواهد نمود كه نويسنده نه تنها فقيه نيست ، بلكه شيعه هم نيست و او خواسته با قلمداد كردن خود به عنوان يك فقيه شيعي ، در ميان شيعيان جايي باز كند و از يك وسيله حرام به مقصد خود برسد و از يك اصل « ماكياوليستي » كه مي گويد : « هدف ، وسيله را توجيه مي كند » ؛ بهره بگيرد .
نويسنده ، شاگرد چشم و گوش بسته دو نفر از پيشروان مكتب « وهّابيت » است و آن دو نفر عبارتند از :
1 . احمد بن عبدالحميد بن تيميه حرّاني ( 728-662 ) .
2 . محمد بن عبدالوهاب نجدي ( 1206-1115 ) .
از روزي كه انديشه هاي وهابيت از طريق محمد بن عبدالوهاب و به قدرت مالي و نظامي سعودي ها منتشر گشته ، متجاوز از صدها نقد به شيوه هاي گوناگون بر اين مكتب نوشته شده است و بخش اعظم اين ردّيه ها به قلم تواناي دانشمندان مصر ، سوريه ، لبنان و عراق است .
اين كتاب ها در ميان قشر فرهنگي و علمي تأثير به سزايي داشته است ولي آن چه كه اين فكر را در سعودي و اقمار آن زنده نگه داشته ، قدرت مالي يك نظام پادشاهي است كه با درآمد نفت ، به تقويت اين مكتب و در نتيجه به حفظ سلطنت خود مي پردازد .
شرح اين هجران و اين خون جگر * * * اين زمان بگذار تا وقت دگر
31 ________________________________________
بررسي دو اتهام : بدعت و شرك
نويسنده كتابچه « فقه المزار » مسأله را از رهگذر « بدعت » ، كمتر مطرح كرده است ولي همفكران او به اين موضوع بيشتر دامن زده اند و حفظ و نگهداري قبور و تعمير آنها را نوعي بدعت و افزودن بر دين مي دانند و مي گويند كه اين كار در شريعت وارد نشده و مصداق واضح بدعت گذاري در شريعت است .
شما در صفحات آينده به روشني خواهيد ديد كه قرآن مجيد و احاديث امامان بر مشروعيت و بلكه بر استحباب آن دلالت روشني دارند و با وجود چنين ادلّه محكم و گويا ، اين عمل مصداق « عمل مشروع » خواهد بود نه بدعت ! بدعت عملي است كه بر مشروعيت آن دليل خاص و يا عامي در كار نباشد و خوشبختانه در اين مورد ما از هر دو نوع دليل برخورداريم كه از نظر شما خوانندگان عزيز خواهد گذشت .
شرك و پرستش صاحب قبر
گاهي وهابيان تندرو گام فراتر نهاده ، ساختمان سازي بر قبور را نوعي عبادت صاحب قبر و پرستش او مي پندارند . اين گروه پيش از آن كه « شرك در پرستش » را به نحو جامع و مانع تعريف كنند ، هر نوع حركتي را كه به عنوان تقدير و تكريم بزرگان به شمار آيد « پرستش » مي دانند ؛ در حالي كه عبادت اين است كه انسان در مقابل موجودي خضوع و كرنش كند كه به عقيده او يا خداي آفريدگار جهان و انسان باشد و يا مخلوقي كه سرنوشت انسان به نوعي به دست
________________________________________ 32 ________________________________________
اوست . بنابراين ، در صدق عبادت دو قيد لازم است : يكي مربوط به عمل او و ديگري مربوط به عقيده و انديشه او .
الف ـ خضوع و كرنش به هر نحوي صورت بگيرد ، يكي از پايه هاي پرستش است كه به وسيله ركوع و سجود و يا دعا و قنوت انجام مي گيرد .
ب ـ اعتقاد به اين كه شخصي كه براي او خضوع مي كند يا خداي جهان است ـ چنان كه موحدان با اين عقيده خدا را مي پرستند ـ و يا خداي آفريدگار نيست اما سرنوشت انسان در دنيا و آخرت در دست اوست ـ هم چنان كه مشركان در مقابل معبودان دروغين خود با چنين اعتقادي خضوع و خشوع مي كردند ـ و عرب عصر جاهليت معبودهاي دروغين خود را آفريدگار و يا مدبّر جهان آفرينش نمي دانستند ولي معتقد بودند بخشي از سرنوشت آن ها از نظر بخشوده شدن گناه ( 1 ) و يا مايه عزت در دنيا ( 2 ) و پيروزي در جنگ ( 3 ) و احياناً فرودآمدن باران ( 4 ) به دست آن هاست و از همين رهگذر در مقابل آن ها خضوع مي كردند .
با توجه به اين تعريف ، هرگاه خضوع و كرنش ، پيراسته از شرط دوم صورت پذيرد ، هرگز پرستش نخواهد بود و لذا قرآن از خضوع ملائكه و سجود آنان براي آدم ( 5 ) و سجود يعقوب و فرزندانش براي يوسف ( 6 ) گزارش مي دهد و ابليس را به خاطر سرپيچي از اين عمل نكوهش مي كند . و اين گواه بر آن است كه هر نوع تقدير و تمجيد و خضوع ، هرچند در حد
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . آل عمران/135 .
2 . مريم/81 .
3 . يس/47 .
4 . سيره ابن هشام : 1/79 .
5 . بقره/34 .
6 . يوسف/100 . .
________________________________________ 33 ________________________________________
بالا باشد اگر در طرف مقابل انديشه « الوهيت » و « خدايي » و يا « خدانمايي » در كار نباشد ، پرستش به شمار نمي آيد .
قرآن به انسان ها فرمان مي دهد كه نسبت به پدر و مادر ، بيشترين تواضع و فروتني را انجام دهند و مي فرمايد :
( وَ اخْفِضْ لَهُما جَناحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ وَقُلْ رَبِّ ارْحَمْهُما كَما رَبَّيانِي صَغِيراً ) ( 1 )
« بال هاي تواضع خويش را از محبت و لطف در برابر آنان فرود آر و بگو پروردگارا ! آنهارا همان گونه كه مرا در كوچكي تربيت كرده اند ، مشمول رحمت قرار بده » .
با توجه به تعريفي كه براي عبادت و پرستش انجام گرفت ، روشن مي شود كه تكريم انبياي الهي با حفظ آرامگاه و يا تعمير خانه هايي كه در آن ها به خاك سپرده شده اند نه تنها شرك نبوده بلكه عملي است نيكو ؛ زيرا افرادي كه به تعمير قبور اين بزرگواران مي پردازند ، آنان را انسان هاي والا و مبشّران توحيد و مبارزان با شرك و بت پرستي مي دانند و از همين منظر به حفظ آثار آنان مي پردازند . در پايان آيه اي را يادآور مي شويم كه مي تواند بيان گر حد پرستش باشد :
( يا أيُّها النّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ الَّذي خَلَقَكُم و الَّذينَ مِن قَبلِكُم لَعَلَّكم تَتَّقونَ ) ( 2 ) .
« اي مردم ! پروردگار خويش را پرستش كنيد . آن كس كه شما و كساني را كه پيش از شما بودند آفريده تا پرهيزكار شويد » .
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . اسراء/24 . .
2 . بقره/ 21 .
________________________________________ 34 ________________________________________
لازم است كه در جمله ( اعبدوا ربّكم ) دقت كنيم . در اين جا ملاك عبادت را ربوبيّت خداوند دانسته و مي فرمايد : چون « ربّ » شماست او را بپرستيد و اين حاكي از آن است كه عبادت بر محور « اعتقاد به ربوبيّت » مي چرخد ؛ خواه اين اعتقاد صحيح باشد ـ مانند عقيده موحدان ـ يا باطل باشد ـ مانند عقيده مشركان درباره بتان ـ .
نتيجه اين كه هر نوع تعظيم و تكريم ، پيراسته از چنين اعتقادي « عبادت » نبوده بلكه احترامي بيش نخواهد بود .
اكنون سؤال مي شود كه آيا مسلمانان و گويندگان « لا اله إلاّ الله » كه به حفظ آثار انبيا در اردن ، سوريه و عراق پرداخته اند ؛ آن ها را « رب » و « پروردگار » خود مي انگاشته اند يا از آن نظر كه معلم توحيد و آموزگاران يكتاپرستي اند به تكريم و تقدير آن ها قيام كرده اند ؟
اين بيان روشن ساخت كه در حفاظت از مراقد انبيا ، مسأله بدعت و پرستش مطرح نيست ولي در عين حال بايد مشروعيت آن را از كتاب و سنت استنباط كنيم ؛ زيرا چه بسا عملي ممكن است از مقوله « بدعت » يا « عبادت » نباشد ولي در عين حال « مباح » و « جايز » نيز نباشد !
اكنون جواز يا استحباب ساختمان سازي بر قبور را از ديدگاه قرآن ، سنّت و سيره مسلمانان بررسي مي كنيم :
1 . بنا ساختن بر قبور در امت هاي پيشين
از برخي از آيات استفاده مي شود كه احترام قبور افراد بزرگوار در ميان ملل پيش از اسلام رايج بوده است . آن جا كه درباره اصحاب كهف مي گويد : هنگامي كه وضع اصحاب
________________________________________ 35 ________________________________________
كهف بر مردم آن زمان روشن شد و مردم به دهانه غار آمدند ، درباره مدفن آن ها دو نظر ابراز داشتند :
« ابنوا عليهم بنياناً » : « بر روي قبر آنان بنايي بسازيد » .
« و قال الذين غَلَبوا علي أمرِهم لَنَتَّخِذَنَّ عليهم مسجداً » : « گروه ديگر كه در اين كار پيروز شده بودند گفتند كه بر روي قبور آنان مسجد مي سازيم و مدفن را مسجد انتخاب مي كنيم » .
قرآن اين دو نظر را نقل مي كند بي آن كه انتقاد كند . بنابراين مي توان گفت اگر اين دو نظر خلاف بودند قرآن انتقاد مي كرد ، يا عمل آنان را با لحن اعتراض و انتقادآميز نقل مي نمود . در هر حال اين دو نظر حاكي است كه هر دو كار ، وسيله بزرگداشت اوليا و صالحان مي باشد .
* * *
2 . اظهار مودت به ذي القربي
قرآن مجيد به ما دستور مي دهد كه به بستگان و خويشاوندان پيامبر گرامي ( صلّي الله عليه وآله ) مهر بورزيم ، آن جا كه مي فرمايد :
( قُلْ لا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبي ) .
« بگو ! من بر رسالت ، اجري جز علاقه و دوستي خويشاوندانم نمي خواهم » .
________________________________________ 36 ________________________________________
بديهي است از نظر مسلمانان ، يكي از طرق ابراز علاقه به خاندان رسالت ، همان حفظ قبور و تعمير آن هاست و اين راه و رسم در ميان ملل جهان نيز وجود دارد و همگي آن را نوعي اظهار مهر و محبت به صاحب قبر مي دانند و لذا شخصيت هاي بزرگ سياسي و علمي را در كليساها يا مقابر معروف ، دفن كرده اطراف آن را گل كاري و درخت كاري مي كنند .
اكنون سؤال مي شود كه آيا بنا ساختن بر مراقد آنان ، اظهار مهر و مودّت نيست ؟ ! و ويران كردن قبّه نبوي و يا ويران كردن آرامگاه بزرگان دين ، اهانت به ساحت مقدس آن ها نيست ؟
نتيجه : جلوگيري از هر نوع بنا و يا ويران كردن بناهاي اين قبور سبب مي شود كه مراقد شريف آنان محل رفت و آمد حيوانات و در نتيجه آلوده شدن آن ها گردد و هيچ انسان خردمندي اين عمل را دوستي با اهل بيت نمي شمرد بلكه آن را نوعي عداوت و بي ادبي تلقي مي كند .
اگر موحدان پيش از اسلام بر روي قبور پيامبران و اوصياي آنان بنايي مي ساختندبه خاطرهمين انگيزه بود كه :
اولا از آنان تكريم و تجليل شود .
ثانياً برهنه گذاشتن مرقد آموزگاران الهي سبب مي شود آرامگاه آنان بر اثر رفت و آمد حيوانات به آلودگي كشيده شود ؛ و اين ، نوعي بي احترامي به آنان به شمار مي رود . از اين جهت قبور پيامبران مانند ابراهيم خليل و ساير پيامبران بني اسراييل تاكنون به وسيله بناهاي ارزشمندي محفوظ مانده و هم اكنون اين بناها در عراق ،
________________________________________ 37 ________________________________________
سوريه ، اردن ، فلسطين اشغالي و مصر برپاست و هزاران گردشگر مسلمان به زيارت آنان شتافته و اداي احترام مي كنند .
* * *
3 . بيوت اوليا و مزار آنان
خانه هاي پيامبران و صالحان از اعتبار و منزلت خاصي برخوردار است . اين منزلت ارتباطي به جنبه مادي و جسماني آن ها ندارد ؛ زيرا خانه هاي آنان به سان خانه هاي ديگران از خشت و گل و يا آجر و گچ ساخته مي شده ؛ بلكه اين ارزش به خاطر انسان هاي والايي است كه در آن ها سكونت داشته اند .
قرآن در آيه معروف به آيه نور ( 1 ) ، نور خدا را به چراغ پرفروغي تشبيه مي كند كه به سان ستاره فروزان در خانه هايي قرار گرفته كه در آن ها مرداني وارسته ، صبح و شام ، خدا را تسبيح مي گويند :
( في بُيُوت أذِنَ اللهُ أنْ تُرفَعَ وَيُذْكَرَ فيها اسْمُهُ يُسَبِّحُ لَهُ فِيها بِالغُدُوِّ وَالآصالِ . . . ) ( 2 )
« اين چراغ فروزان در خانه هايي ( روشن است ) كه خدا رخصت داده كه قدر و منزلت آن ها رفعت يابد و نامش در آن ها ياد شود و در آن خانه ها هر بامداد و شامگاهان ( انسان هايي ) به تسبيح خداوند مي پردازند » .
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . نور : 35 .
2 . نور : 26 .
________________________________________ 38 ________________________________________
جمله ( يُسَبِّحُ لَهُ فِيها بِالغُدُوِّ ) بيانگر علت رفعت و عظمت اين بيوت است كه در جمله پيش ، ( أذِنَ اللهُ أنْ تُرفَعَ ) وارد شده است . در آيه بعدي اوصاف عبادت گران آن بيوت را يادآور مي شود و مي فرمايد :
( رِجالٌ لا تُلْهِيهِمْ تِجارَةٌ وَلا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللهِ وَإقامِ الصَّلوةِ وَايتاءِ الزَّكوةِ يَخافُونَ يَوْماً تَتَقَلَّبُ فِيهِ الْقُلُوبُ وَالأَبْصارُ ) ( 1 ) .
« مرداني كه تجارت و داد و ستد ، آنان را از ياد خدا و برپاداشتن نماز و دادن زكات غافل نمي سازد و از روز رستاخيز كه دل ها و ديده ها در آن روز زير و رو مي شود ، مي هراسند » .
آيه با گويايي خاصي از منزلت بيوتي كه انسان هاي الهي در آن جا ، خدا را پيوسته تسبيح و تنزيه مي كنند خبر مي دهد . براي توضيح بيشتر بايد دو مطلب را روشن كرد :
أ . مقصود از بيوت چيست ؟
به طور مسلّم مقصود از بيوت ، مساجد نيست ؛ بلكه مقصود ، بيوت انبيا و اولياي الهي است ؛ زيرا واژه « بيوت » جمع « بيت » به معناي منزل و مسكن است . ابن منظور در كتاب خود مي گويد : « بيت » ، منزل مرد و خانه اوست ( 2 ) . راغب در مفردات مي گويد : « بيت » پناهگاه انسان است .
افزون بر اين ، روايت ، مفسر آيه مي باشد . جلال الدين
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . نور : 37 .
2 . لسان العرب ، ج 4 ، ص 14 ، ماده « بيت » .
________________________________________ 39 ________________________________________
سيوطي از اَنَس بن مالك نقل مي كند كه زماني كه رسول گرامي ( صلّي الله عليه وآله ) آيه ( في بُيُوت أذِنَ اللهُ أنْ تُرفَعَ . . . ) را در مسجد تلاوت كرد فردي از ياران رسول خدا ( صلّي الله عليه وآله ) بلند شد و گفت : مقصود از اين خانه ها چيست ؟ پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) فرمود : خانه هاي پيامبران . در اين موقع ابي بكر در حالي كه اشاره به خانه علي ( عليه السلام ) و فاطمه ( عليها السلام ) مي كرد ، پرسيد : اين خانه نيز از همان خانه هاست كه امر بر رفعت و منزلت آنان داده شده است ؟ پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) فرمود : « آري از برترين آن هاست ( 1 ) » .
روي اين قراين بايد گفت مقصود از بيوت در آيه نور ، خانه هاي انبيا و اولياي الهي است كه به علت تسبيح و تنزيه خداوند در آن ها ، از منزلت خاصي برخوردارند و خداوند امر كرده است كه در رفعت و منزلت آن ها كوشش شود . حالا اگر اين بيوت ، مرقد و مدفن آنان گردد ، بايد به حكم آيه مباركه در ترفيع ظاهري و باطني آن ها كوشيد .
ب . خانه هايي كه آرامگاه شدند
بخشي از مراقد بزرگان دين ، بيوت آنان مي باشد . با چنين تأكيدي ، چگونه برخي به خود جرأت مي دهند كه اين خانه ها را با بيل و كلنگ ويران كنند ؟
1 . مورخان و سيره نويسان اتفاق نظر دارند كه رسول گرامي ( صلّي الله عليه وآله ) در خانه خود به خاك سپرده شد ؛ خانه اي كه همسر وي ـ عايشه ـ در آن زندگي مي كرد و از آن جا كه اين خانه علاوه بر منزلت دوران حيات پيامبر به سبب خاك سپاري پيامبر خدا ( صلّي الله عليه وآله ) از شرف خاصي برخوردار شده
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . سيوطي ، الدّرّ المنثور ، ج 6 ، ص 203 .
________________________________________ 40 ________________________________________
بود ، دو خليفه نخست وصيت كردند جسد آن ها نيز در آن جا دفن شود و اين خانه در طول سال ها ، تعمير و مرمت و احياناً بازسازي شده و هم اكنون به فضل الهي برپاست . ولي وهابيان از ترس مسلمانان دست به تركيب آن نزده اند و اميران سعودي نيز پيوسته مراقب وضع حرم نبوي اند كه مبادا دست شيطاني دراز شود و حجره پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) آسيب ببيند . اينك نمونه هاي ديگري از اين بيوت رفيعي كه بعدها مدفن افراد شده است :
2 . قبر عباس بن عبدالمطلّب كه در خانه عقيل به خاك سپرده شد . ( 1 )
3 . عسكريين ، امام هادي و امام حسن عسكري ( عليهما السلام ) در خانه خود به خاك سپرده شدند و خانه اين بزرگواران مصداق آيه ( في بُيُوت أذِنَ اللهُ أنْ تُرفَعَ . . . ) به شمار مي رود .
بنابراين ، كليه خانه هاي اولياي الهي كه از احترام برخوردار مي باشد ؛ هرگاه مدفن آنان گردد ، ترفيع و تكريم ظاهري و مواظبت از آن ها از وظايف اسلامي است .
* * *
4 . خلفا و قبور پيامبران پيشين
روزي كه خورشيد اسلام بر بخش عمده اي از معموره جهان تابيد ، در آن روز قبور پيامبران در سرزمين هاي فتح شده بنا و بارگاهي داشت و مسلمانان دست به بناها نزده و آن ها را به همان حالت تا به امروز حفظ كرده اند و در
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . ابن شبّه ، تاريخ المدينة المنوّرة ، ج 1 ، ص 127 .
________________________________________ 41 ________________________________________
طول سال ها به مرمت آنها پرداخته اند . هم اكنون قبور پيامبران مانند ابراهيم خليل و فرزندان او : اسحاق و يعقوب و يوسف در قدس اشغالي قرار گرفته و همگي داراي علامت و نشانه و بنا مي باشد .
قبر حوّا در جدّه داراي بنا و ساختماني بود كه پس از تسلط وهابيان با خاك يكسان شد و هم اكنون در كشور اردن قبور برخي از پيامبران بني اسرائيل بر پاست و جهان گردان به زيارت آن ها مي شتابند .
روزي كه مسلمانان اين بلاد را فتح كردند ، هرگز از مشاهده اين آثار ناراحت نشدند و آن ها را تخريب نكردند . اگر به راستي تعمير قبور و دفن ميت در مقابر سرپوشيده از نظر اسلام حرام بود ، مسلمانان پيش از هر چيز بر خود لازم مي دانستند اين مقابر را كه اردن و فلسطين و عراق را فراگرفته اند ، ويران كنند و از تجديد بناي آنها در تمام ادوار به شدت جلوگيري نمايند ، در صورتي كه نه تنها آن ها را ويران نكردند ، بلكه در مدت چهارده قرن ، در تعمير و حفظ آثار پيامبران سلف كوشيدند . آنان با عقل خدادادي ، حفظ آثار پيامبران را نوعي اداي احترام به آنان دانسته و خود را با انجام اين كار در شمار افراد مأجور و نيكوكار قرار داده اند .
ابن تيميه در كتاب « الصراط المستقيم » مي گويد : هنگام فتح بيت المقدس ، قبور پيامبران ، بنا داشت ولي درب آن تا سال چهارصد هجري بسته بود ( 1 ) . فرض كنيد گفتار ابن تيميه صحيح باشد ؛ در حالي كه ادعايي بيش
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . كشف الارتياب ، ص 384 ، چاپ دوم ، به نقل از « الصراط المستقيم » ابن تيميه .
________________________________________ 42 ________________________________________
نيست . اگر به راستي ساختن بنا بر قبر حرام بود ، طبعاً بايد ويران كردن آن واجب باشد و مسدود بودن آن مجوز بقاي آن نمي باشد ، بلكه بايد هرچه زودتر سقف و بنا با بيل و كلنگ ويران گردد .
خلاصه : وجود اين ابنيه و قبه ها در طول اين مدت در برابر انظار علما و سران اسلام ، خود نشانه بارزي بر جواز آن در آيين اسلام مي باشد و سپاه اسلام در فتح شامات نه تنها دست به تخريب قبور پيامبران نزد بلكه خادمان آن ها را در مأموريت خود ابقا نمود و كوچك ترين حساسيت و يا عمل منفي در برابر آن ها نشان نداد .
5 . سيره مسلمانان و بناي بر قبور
سيره مسلمانان در طول سال ها تا روزي كه وهابيان بر حرمين شريفين مسلط شدند بر اين بود كه گنبد و بارگاه پيامبران و اولياي الهي و وابستگان آن ها را تعمير و مرمت كنند و يا روي قبور آنان گنبد و سايه باني بسازند و اين سيره در اين چهارده قرن مي تواند كاشف از حكم شرعي باشد .
فقيهان اسلام اتفاق امت اسلامي يا فقها را بر امري در يك زمان ، دليل قطعي بر جواز آن مي شمارند و از اين جهت اجماع را يكي از منابع حكم اسلامي مي دانند . اكنون سؤال مي شود چرا اجماع امت اسلامي در يك قرن ، كاشف حكم شرعي بوده و براي همه « لازم الاتّباع » مي باشد ولي اتفاق عموم مسلمانان جهان و سيره عملي آنان بر بنا روي قبور ، كاشف از حكم شرعي نمي باشد ؟ !
بررسي كتب تاريخي و سفرنامه هاي مسلمانان گواه بر
________________________________________ 43 ________________________________________
وجود صدها آرامگاه و مرقد باشكوه در سرزمين وحي و كشورهاي اسلامي است . اينك ما از جهان گردان اسلامي و مورخان مورد اعتماد ـ مانند « مسعودي » در « مروج الذهب » و « ابن جبير » و « ابن نجّار » و « ابن حجاج » ـ فرازهايي را نقل مي كنيم تا روشن شود در طول زمان ها امت اسلامي بر اين بناها و مقبره ها با ديده تكريم و تقدير مي نگريستند .
1 . مسعودي در كتاب ارزشمند خود قبور امامان را در قبرستان بقيع چنين توصيف مي كند :
« روي قبر آنان سنگي است كه بر آن نوشته شده است : به نام خداي رحمن و رحيم ، سپاس خداي را كه امت ها را نابود و مردگان را زنده مي كند . اين قبر فاطمه بنت پيامبر ، سرور زنان جهان ، و قبر حسن بن علي بن ابي طالب و قبر علي بن الحسين بن علي بن ابي طالب و قبر محمد بن علي و قبر جعفر بن محمد است ( 1 ) » .
مسعودي از مورخان قرن چهارم است . سلفي هاي متعصب ، اين قرن و قرن هاي پيش از آن را به عنوان بهترين قرون تاريخ اسلام ياد مي كنند و اعمال رايج در ميان مسلمانان آن زمان را نشانه مشروعيت آن ها مي دانند . متأسفانه اين سنگ بزرگ كه مسعودي از آن ياد كرده است ، در اثر سلطه وهابيان ، زير خروارها خاك پنهان گشته و
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . مسعودي ، مروج الذهب ، ج 2 ، ص 288 . از نظر مسعودي قبر معروف به قبر فاطمه ، به دخت پيامبر گرامي ( صلّي الله عليه وآله ) تعلق دارد ، در حالي كه از نظر ما متعلق به فاطمه بنت اسد است .
________________________________________ 44 ________________________________________
امروزه اين قبور اساساً به صورت مشخص از هم شناخته نمي شوند .
2 . ابن جبير ( 1 ) ( 614-540 ) جهان گرد معروف ، مشاهد انبيا و صالحان و ائمه اهل بيت ( عليهم السلام ) را در مصر ، مكه معظمه ، مدينه منوره ، عراق و شام مشاهده كرده و خصوصيات هريك را در سفرنامه خود به تفصيل آورده است . از آن چه كه وي در سفرنامه مشهور خود نقل مي كند به دست مي آيد كه : تاريخ ساختن بناهاي عظيم بر قبر امامان و اوليا و شهيدان ، به عصر صحابه و تابعان بازمي گردد و در آن روزگار ، مسلمانان به انگيزه اظهار ارادت و مودت به رهبران و بزرگان ديني ، دست به ساختن قبه و بارگاه زده اند و احدي از صحابه و تابعان نيز اين عمل را با اصل توحيد مغاير نشمرده است . ما گزيده اي از گزارش وي درباره آثار و ابنيه اسلامي را در زير مي آوريم .
وي مي گويد :
از مشاهد عظيم در قاهره ، رأس الحسين است . محل دفن سر آن حضرت ، با ضريحي از نقره پوشانده شده و بناي عظيمي كه زبان از وصف ، و خرد از درك آن عاجز است بر روي آن قرار دارد و بر ديوارِ مقام ، سنگ بسيار شفاف و برّاقي است كه به سان آيينه هاي هندي حالت صيقلي
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . محمد بن احمد بن جبير اندلسي ، از جهان گردان معروف قرن ششم است . او سه بار به جهان گردي پرداخته است . يكي از سفرهاي او در سال 578 هـ . ق آغاز و در سال 581 به پايان رسيده است : ( الاعلام ، خيرالدين زركلي ، ج 5 ، ص 319 ) .
________________________________________ 45 ________________________________________
دارد و تصوير اشيايي را كه در برابر آن قرار گيرد نشان مي دهد . من زائران رأس الحسين را مشاهده كردم . آنان با ازدحام عجيبي رو به قبر آورده چشم بر آن مي دوختند و پيوسته با پارچه روي ضريح تبرك مي كردند .
« ابن جبير » از محلي به نام « قرافه » در مصر ياد كرده و آن را از عجايب جهان مي شمارد . به گفته او بسياري از پيامبران و نزديكان پيامبر و صحابه و تابعان و عالمان و زاهدان را در آن جا به خاك سپرده اند .
فرزند « صالح » پيامبر و « روبيل » فرزند يعقوب بن اسحاق و آسيه ـ همسر فرعون ـ در آن جا مدفون اند و از خاندان رسالت نيز قبر دو تن از فرزندان جعفر بن محمد الصادق ( عليه السلام ) . . . و نيز قبر قاسم بن محمد بن جعفر الصادق و قبر فرزندش ، عبدالله بن قاسم و فرزند او ، يحيي بن قاسم و هم چنين مزار علي بن عبدالله بن قاسم و برادر وي ، يحيي ابن عبدالله در آن جاست .
ابن جبير از آرامگاه صحابه و تابعان و نيز امام شافعي و عظمت حرم او و وسعت مكانش سخن مي گويد و يادآور مي شود كه صلاح الدين ايّوبي هزينه برپايي مراسم در حرم شافعي را مي پردازد . نيز وي از وجود ابنيه اي در مكه و قبه هايي بر فراز قبور خبر مي دهد كه ذكر آن به طول مي انجامد : مانند مولد النبي ( صلّي الله عليه وآله ) ، مولد الزهرا ( عليها السلام ) و دارالخيزران ( محل عبادت سرّي پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) ) . و نيز از مشاهد رفيع صحابه و تابعان مدينه نام برده و در ضمن آن به روضه عباس و حسن بن علي اشاره مي كند كه بناي
________________________________________ 46 ________________________________________
مرتفعي دارند و سپس به ذكر خصوصيات ضريح آن ها مي پردازد .
اگر بخواهيم آن چه را كه ابن جبير از مقامات شهدا ، علما و صالحان در عراق و شام ديده و ثبت كرده متذكر شويم ، سخن به درازا مي كشد از اين رو ، به همين مقدار اكتفا مي كنيم . علاقه مندان براي آگاهي بيشتر ، به اين كتاب مراجعه كنند .
3 . ابن نجّار ( 1 ) ( 643-578 هـ . ق ) . محمد بن محمود معروف به « ابن النّجّار » ، جهان گرد معروف مسلمان در كتاب « اخبار مدينة الرسول » مي نويسد :
گنبد بسيار بلندي كه از قدمت خاصي برخوردار است در اولِ بقيع موجود است كه دو در دارد . هر روز يكي از آن ها براي زيارت باز مي شود .
4 . ابن حجاج بغدادي ( 392-262 هـ . ق ) . از شعراي بزرگ عراق مي باشد كه در قصيده اي به مدح اميرمؤمنان ( عليه السلام ) پرداخته و در حرم آن حضرت در محضر جمعي ايراد كرده است . در آغاز قصيده مي گويد :
يا صاحب القبّة البيضاء في النجف * * * من زار قبرك و استشفي لديك شُفِي
« اي صاحب گنبد سپيد و روشن در سرزمين نجف ! هركس قبر تو را زيارت كند و نزد تو ( از خدا ) شفا بطلبد خدا او را شفا خواهد داد » .
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . وي جهان گرد معروفي است كه در بغداد متولد شد و سفر خود را از عراق آغاز كرد و تا شام ، مصر ، حجاز و فارس ادامه داد . سفر او 27 سال طول كشيد .
________________________________________ 47 ________________________________________
اين بيت حاكي از آن است كه در اواخر قرن چهارم ، قبر امير مؤمنان ( عليه السلام ) داراي قبّه و بارگاهي بوده است .
* * *
6 . صيانت قبور در احاديث امامان
رواياتي كه در مورد حفظ قبور و بناي بر آن وارد شده است به چند گروه تقسيم مي شود . اينك همه را از نظر خوانندگان مي گذرانيم تا روشن شود بناي بر قبور نزد ائمه اهل بيت ( عليهم السلام ) امري مسلّم بوده و فقيهان شيعه نيز از اين روايات پيروي كرده اند :
گروه نخست : استحباب تعمير قبور
در جوامع حديثي مانند « تهذيب » شيخ طوسي و غيره در استحباب تعمير قبور امامان معصوم ، روايت مفصلي وارد شده است كه از نظر خوانندگان مي گذرد :
شيخ طوسي به سند خود از ابوعامر واعظ اهل حجاز چنين نقل مي كند :
« من به خانه جعفر بن محمد ( عليه السلام ) رفتم و به او گفتم كسي كه به زيارت اميرمؤمنان برود و قبر او را آباد كند چه پاداشي دارد ؟
امام صادق ( عليه السلام ) فرمود : پدرم از پدرش و او از حسين بن علي و او از علي بن ابي طالب ( عليه السلام ) نقل كرد كه پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) فرمود : اي علي ! تو را در سرزمين عراق مي كشند و در آنجا به خاك سپرده مي شوي ، علي ( عليه السلام ) مي گويد : به پيامبر ( صلّي الله عليه وآله )
________________________________________ 48 ________________________________________
گفتم : كساني كه قبرهاي ما را زيارت كنند و در آبادي آن بكوشند و پيوسته به آنجا رفت و آمد كنند چه پاداشي دارند ؟
پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) فرمود : اي اباالحسن ! خدا مرقد تو را و مرقد فرزندان تو را بخشي از سرزمين بهشت و قسمتي از خاك آن قرار داده است و خدا دل هاي انسان هاي بزرگوار و برگزيده از بندگان خود را به شما علاقه مند ساخته است . آنان براي تقرب به خدا و اظهار دوستي با پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) ، اذيت و آزار را در راه شما پذيرا مي شوند و قبور شما را آباد مي كنند ، آنگاه افزود :
علي جان ! آنان كساني هستند كه مورد شفاعت من قرار مي گيرند و در حوض ( كوثر ) بر من وارد مي شوند .
علي جان ! هر كس قبور شما را آباد سازد و به آنجا رفت و آمد كند ، به سان آن است كه سليمان بن داود را در ساختن بيت المقدس ياري كرده باشد ، و هر كس قبور شما را زيارت كند پاداش هفتاد حج به جز حجة الاسلام دارد . هر كس از زيارت شما باز گردد ، از گناهان پاك مي گردد و به سان كسي است كه تازه به دنيا آمده باشد .
علي جان ! دوستداران خود را به نعمت هايي كه نمونه آنها را نه چشمي ديده و نه گوشي شنيده است و نه به خاطر كسي آمده است مژده ده ! البته انسان هاي بي ارزش ، زائران قبور شما را نكوهش مي كنند . آنان شروران امت من اند و شفاعت من به آنان نمي رسد و در حوض بر من وارد نمي شوند . » ( 1 )
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . شيخ طوسي ، تهذيب الأحكام ، ج6 ، ص 450 ؛ وسائل الشيعه ، ج10 ، باب26 ، از ابواب المزار ، حديث1 .
________________________________________ 49 ________________________________________
گروه دوم : كيفيت زيارت ، حاكي از وجود بناست
برخي از رواياتي كه در كيفيت زيارت معصومان وارد شده است حاكي از آن است كه مزار آنان داراي بنا و در بوده است .
1 . در شيوه زيارت حسين بن علي چنين وارد شده است :
« با آب فرات غسل كن و پاك ترين جامه هاي خود را بپوش آنگاه پا برهنه برو زيرا تو در حرمي از حرم هاي خدا و رسول او هستي و پيوسته تهليل وتكبير بگو و خدا را تعظيم كن ، بر محمد و اهل بيت او درود بفرست تا به « باب » حائر برسي . ( 1 )
حائر به نقطه اي مي گويند كه امام حسين ( عليه السلام ) در آنجا به خاك سپرده شده و تقريباً 12متر از هر طرف را حائر مي نامند و اين حاكي است كه در زمان صدور روايت مدفن سيدالشهداء ( عليه السلام ) داراي بنا و در بوده است .
2 . در برخي از روايات « باب المشهد » وارد شده ، مي فرمايد :
« إذا انْتَهيتَ إلي بابِ المَشْهدِ فَقِفْ عليه وكَبِّرْ أربعاً » ( 2 ) .
« آنگاه كه به باب مشهد ( نقطه اي كه حضرت به
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . تهذيب شيخ طوسي ، ج6 ، ص 62 ، باب18 ، ح1 .
2 . همان .
________________________________________ 50 ________________________________________
شهادت رسيده ) وارد شدي بايست و چهار مرتبه تكبير بگو . . . » .
3 . در زيارت عباس بن علي ( عليه السلام ) چنين وارد شده است :
« ثُمَّ امْشِ تأتي مشهدَ العبّاسِ بنِ عليٍّ فإذا أتيتَهُ فَقِفْ علي بابِ السَّقيفةِ وقلْ . . . » .
و سپس به سوي جايگاه شهادت عباس بن علي برو و آنگاه كه به نقطه سرپوشيده رسيدي بايست و بگو . . .
4 . مردي خدمت امام هادي ( عليه السلام ) رسيد و از ايشان درخواست كرد كه به وي زيارتي را بياموزد تا او بتواند با آن ، هر امامي را خواست ، زيارت كند . امام هادي ( عليه السلام ) به او فرمود :
« إذا صِرْتَ إلي البابِ فَقِفْ واشْهَدِ الشَّهادَتينِ » .
« هر موقع به درب جايگاهي كه امام در آنجا به خاك سپرده شده رسيدي شهادتين را بگو » . ( 1 )
5 . از برخي روايات استفاده مي شود كه دعا زير قبه حسين بن علي ( عليه السلام ) مستجاب است .
ابن عباس از پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) نقل مي كند كه آن حضرت از كشته شدن حسين بن علي ( عليهما السلام ) گزارش داد و آنگاه فرمود : هر كس تحت قبه او دعا كند ، دعاي او مستجاب مي شود و در تربت او شفا است . ( 2 )
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . التهذيب ، ج6 ، باب 46 ، از ابواب المزار ، حديث1 .
2 . وسائل الشيعه ، ج14 ، باب45 ، از ابواب مزار ، حديث16 .
________________________________________ 51 ________________________________________
6 . روشن ترين گواه بر اين كه در نيمه اول قرن سوم هجري ، قبر حسين بن علي ( عليه السلام ) داراي بنا و قبه و بارگاه بوده ، اين كه متوكل عباسي كه به عداوت نسبت به خاندان رسالت معروف بوده در سال 236 فرمان داد قبر حسين بن علي ( عليه السلام ) ويران گردد و خانه هايي كه اطراف آن قرار داشت با خاك يكسان شود و اطراف قبر را براي زراعت شخم كنند . اين عمل شنيع آن چنان خشم مسلمانان را برانگيخت كه مردم بغداد بر ديوار و مساجد شهر اشعاري در هجو متوكل نوشتند كه نقل آنها به طول مي انجامد . ( 1 ) مسعودي مي نويسد كه متوكل مبالغ زيادي را در اختيار كارگران و ويرانگران قرار داد . بسياري از مردم از اين كار خودداري كردند . در اين موقع خشمگين شد و خود بيل و كلنگ برداشت و سقف قبر حسين بن علي ( عليهما السلام ) را ويران كرد و آنگاه كارگران كار او را ادامه دادند و قبر حضرت به همين حالت تا دوران منتصر باقي بود .
گروه سوم : حرمت مشاهد و دعوت به زيارت
روايات فراواني كه شمار آن از صدها تجاوز مي كند همه به زيارت قبر پيامبر گرامي ( صلّي الله عليه وآله ) و فرزندان او دعوت كرده و از احترام اين قبور ياد مي كنند . اين روايات به اندازه اي است كه يك صدم آنها را نمي توان در اين جا آورد . فقط نمونه هايي را يادآور مي شويم :
1 . اميرمؤمنان ( عليه السلام ) كمال حج را در اين مي داند كه زائر
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . كشف الارتياب ، ص 309 ، به نقل از مسعودي ، مروج الذهب و تاريخ الخلفاي سيوطي ، ص 407 ، چاپ دارالجيل ، بيروت .
________________________________________ 52 ________________________________________
خانه ، حج خود را با زيارت قبر رسول خدا ( صلّي الله عليه وآله ) به پايان برساند . چنان كه مي فرمايد :
« أتمّوا حَجَّكُم برسولِ الله إذا خرجتُم إلي بيتِ الله فإنّ تركَه جفاءٌ وبذلكَ أُمِرتُمْ » ( 1 ) .
« حج خود را با زيارت قبر پيامبر خدا ( صلّي الله عليه وآله ) به كمال برسانيد ، زيرا ترك زيارت او جفاست و به اين كار مأمور شده ايد » .
2 . ابن قولويه در كامل الزيارات از فردي به نام « وشّاء » نقل مي كند كه از امام رضا ( عليه السلام ) شنيدم مي فرمود :
« إنّ لكلِ إمام عَهداً في عُنُقِ أوليائهِ وَشيعتهِ وإنّ مِنْ تَمامِ الوفاءِ بالعهد زيارةَ قُبُورهم » ( 2 ) .
« هر امامي بر گردن دوستان و شيعيان خود عهد و پيماني دارد و زيارت قبور پيشوايان بخشي از عمل به اين پيمان است » .
با توجه به دعوت اكيد به زيارت قبور امامان و اولياي الهي ، مي توان قاطعانه گفت كه دعوت همه مسلمانان بر اين عمل مستحب ، در صورتي انجام مي گيرد كه مدفن آنان به گونه اي محفوظ باشد و افراد بتوانند به صورت روشن آن را بيابند و زيارت كنند . هرگاه مراقد آنان فاقد هر نوع حفاظت و بنا باشد مسلماً باد و باران و عوامل طبيعي آثار مراقد را از بين برده و چيزي باقي نمي ماند ، تا مردم به زيارت آنها
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . خصال صدوق ، ج2 ، ص 406 .
2 . وسائل الشيعه ، ج10 ، باب 49 از ابواب مزار ، ح2 ؛ كامل الزيارات ، ص 150 .
________________________________________ 53 ________________________________________
بشتابند .
اين نوع روايات كه بر زيارت قبور خاندان رسالت تأكيد مي كند مستلزم آن است كه مراقد آنان به شيوه اي باشد كه از حوادث زمان محفوظ بمانند .
نتيجه مي گيريم :
صيانت قبور اولياي الهي امري مرغوب و سنتي اسلامي ( است ) و قرآن و اجماع و سيره مسلمانان و روايت ائمه اهل بيت ( عليهم السلام ) بر آن دلالت دارد و هر كس بخواهد با كلنگ ظلم مدفن آنان را ويران كند ، خشم خدا را بر خود خريده و جايگاه او جايگاه دشمنان اهل بيت ( عليهم السلام ) است .
54 ________________________________________
دستاويزهاي سست
نويسنده كتابچه بر مدعاي خود به يك رشته روايات استدلال نموده كه به چند گروه تقسيم مي شوند ، هر چند خود وي همه را به صورت آشفته نقل كرده است و اگر يك فرد فقيهي بود از دسته بندي روايات غفلت نمي كرد . اينك روايات مورد نظر وي را در ضمن چند گروه بيان مي كنيم :
1 . قبر را با خاك خودش پر كنيد
از سه روايت استفاده مي شود كه در خاكسپاري ميت و پر كردن قبر ، فقط از همان خاك خود قبر استفاده شود و از خاك اطراف قبر بر روي آن نريزند :
1 . « إنّ النَّبيّ نَهي أنْ يُزادَ علي القَبْرِ تُرابٌ لَمْ يُخْرَج مِنْهُ » .
« پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) از پر كردن قبر با خاك اطراف قبر ، نهي كرد » .
صدوق بدون سند از امام صادق ( عليه السلام ) نقل مي كند :
2 . « كُلّما جُعلَ علي القبرِ مِنْ غيرِ تُرابِ القَبْرِ فَهُوَ ثِقْلٌ عَلي المَيِّتِ » .
« هر چه كه بر روي قبر از غير خاك آن قرار دهند آن سنگيني بر ميت است » .
3 . « لا تُطَيِّنُوا الْقَبْر مِنْ غَيْر طينِه » ( 1 ) .
« قبر را از غير خاك خودش ، گِل مالي نكنيد » .
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . وسائل الشيعه ، ج2 ، باب36 ، از ابواب دفن ، روايات 1 ، 2 ، 3 .
________________________________________ 55 ________________________________________
تحليل روايت
اوّلاً : روايت دوم فاقد سند است ونمي توان با آن استدلال كرد .
و روايت اوّل و سوم با سندي نقل شده كه در آن دو فرد غير امامي است به نام هاي « نوفلي و سكوني » .
ثانياً : اين روايات در صورت صحت حاكي از آن است كه در قبر سازي از خاك بيرون نبايد بهره گرفت . در اين صورت مضمون اين احاديث پيوندي با موضوع بحث ما ندارد و آن بناي بر روي قبر كه چيزي بر قبر افزوده نمي شود آن هم براي اين كه زائران قبر در حال زيارت و خواندن قبر آن بزرگواران از سرما و گرما در رفاه و امان باشند و در ساخت و ساز بر روي قبور اولياي الهي ، چيزي بر خاك قبر افزوده نمي شود .
ثالثاً : مضمون اين روايات با عمل قطعي پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) در تدفين عثمان بن مظعون منافات دارد ، زيرا آن حضرت پس از خاكسپاري فرزند مظعون سنگ بزرگي را روي قبر نهاد تا نشانه قبر باشد ومسلمانان بتوانند به آساني آن را شناسايي و زيارت نمايند .
ابن ماجه از انس بن مالك نقل مي كند كه رسول خدا ( صلّي الله عليه وآله ) قبر عثمان بن مظعون را با سنگ بزرگي علامت گذاشت و « سندي » در حاشيه سنن ابن ماجه مي نويسد : صخره اي را بر روي قبر نهاد تا شناسايي شود . ( 1 )
سمهودي در وفاء الوفاء مي نويسد : وقتي عثمان بن
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . سنن ابن ماجه ، كتاب جنائز ، ص 365 ، 1551 .
________________________________________ 56 ________________________________________
مظعون خاكسپاري شد پيامبر مردي را مأمور كرد تا سنگ بزرگي را با خود حمل كند و بياورد . آن مرد نتوانست آن سنگ را حمل نمايد . رسول خدا ( صلّي الله عليه وآله ) آستين ها را بالا زد و آن را به سوي قبر عثمان حمل نمود و آن را بالاي سر او نهاد و فرمود : اين كار را مي كنم كه قبر برادرم را بشناسم و بستگانم را كنار آن به خاك بسپارم . ( 1 )
رابعاً : گزاردن ضريح و يا صندوق بر روي قبر ارتباطي به روايات ندارد ، زيرا پايه هاي ضريح در چهار گوشه بيرون قبر قرار مي گيرد . و كوچك ترين سنگيني بر قبر ندارد .
2 . نهي از بناي بر قبور
از برخي روايات چنين برمي آيد كه از بناي بر قبور نهي شده است .
1 . امام كاظم ( عليه السلام ) مي فرمايد :
« لا يَصْلُحُ البِناءُ عليه ولا الجُلُوسُ ولا تَجصيصُه ولا تَطيينُه » ( 2 ) .
« ساختن بنا بر قبر و نشستن بر آن و گچ كاري و گل كاري آن ، كار خوبي نيست » .
2 . يونس بن ظبيان از امام صادق ( عليه السلام ) نقل كرده كه پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) از سه چيز نهي كرده :
1 . أن يُصلّي عَلي قبر : بر روي قبري نماز گزارده شود .
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . وفاء الوفاء ، ج2 ، ص 85 .
2 . التهذيب ، ج 1 ، باب تلقين المحتضرين ، ص 461 .
________________________________________ 57 ________________________________________
أو يُقْعَد عليه : بر روي آن نشسته شود .
أو يُبني عليه : بر روي آن ساختمان سازي شود . ( 1 )
3 . جراح مدائني از امام صادق ( عليه السلام ) نقل مي كند :
« لا تَبْنوا علي القُبورِ ولا تُصوِّروا سُقوفَ الْبيوتِ » ( 2 ) .
« بر روي قبرها ساختمان نسازيد و سقف خانه ها را نقاشي نكنيد » .
تحليل روايات
1 . روايت دوم ضعيف است ، در سند آن افرادي به نام هاي زياد بن مروان قندي و يونس بن ظبيان وارد شده اند . « كشي » درباره زياد بن مروان قندي روايتي نقل كرده كه حاكي از خبث اوست . علامه مي گويد : روايات او نزد من پذيرفته نيست .
و « نجاشي » درباره يونس بن ظبيان مي گويد : جداً ضعيف است و به روايات او توجه نمي شود تا آنجا كه مورد لعن امام هشتم ( عليه السلام ) قرار گرفته است و « كشي » مي گويد : او از دروغگويان معروف در حديث است . ( 3 )
جمله « لا يصلح » در روايت اول بر كراهت دلالت دارد و روايت سوم كه مي گويد كه : « لاتَبْنُوا علي القبور » به قرينه روايت اول ، حمل بر كراهت مي شود .
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . وسائل الشيعه ، ج2 ، باب 44 از ابواب دفن ، حديث2 .
2 . همان ، حديث 3 .
3 . الموسوعة الرجالية ، شماره2459 و شماره 6713 .
________________________________________ 58 ________________________________________
نتيجه اين كه روايت دوم ضعيف و اولي و سومي حاكي از كراهت است نه حرمت .
آنچه كه مهم است اين است كه بدانيم مورد كراهت كجا است ؟
2 . مورد روايات زمين هاي عمومي است كه مردم براي دفن اموات آماده كرده اند . مسلماً بنا در چنين قبور با مشكل مواجه مي شود زيرا اگر هر فردي يا خانواده اي متمكن بخواهند بر روي قبر بنايي بسازند دفن ميت پس از اندكي با مشكل مواجه مي شود . ( 1 )
3 . از آنجا كه مضمون اين روايات در كتاب هاي حديثي اهل سنت نيز وارد شده است ، برخي از فقيهان مالكي مورد اين احاديث را افرادي دانسته اند كه به عنوان فخرفروشي بر روي اموات خود بنا مي نهند . ( 2 )
افزون بر اين وجوه سه گانه ، مي توان گفت ساختن بنا بر روي قبور اولياي الهي از مورد روايات بيرون است ؛ زيرا مقابر آنان يا در زمين هاي موات و يا خانه هاي شخصي آنان بوده و هدف از بنا سازي تسهيل زيارت براي زائران شيفته آنان است .
مؤلف « الفقه علي المذاهب الاربعه » مي گويد :
بناي بر قبر آن گاه كه مقصود از آن فخرفروشي نباشد ، مكروه است . مگر اين كه در زميني بسازد
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . علامه حلي در المنتهي ، ج7 ، ص 403 مي گويد : « لانّ في ذلك تضييقاً علي الناس ومنعاً لهم عن الدفن هذا مختص بالمواضع المباحة ، امّا الاملاك فلا . . . » .
2 . الموسوعة الفقهية الكويتيه 32 / 250 مادة قبر .
________________________________________ 59 ________________________________________
مانند زمين وقف و يا زميني كه براي دفن اموات آماده شده است كه در اين صورت جايز نمي باشد ؛ زيرا در اين صورت جا براي ديگران تنگ خواهد شد . ( 1 )
به مقتضاي آنچه كه در مورد قبور اوليا و انبيا از نظر قرآن و سنت و اتفاق فقيهان اسلام بيان شد ، مي توان گفت : مورد اين روايات افراد عادي و انسان هاي معمولي است كه حفظ مقابر آنان نه تنها فاقد اثر سازنده است ، بلكه چه بسا مايه مزاحمت و فخرفروشي است . ولي قبور انبيا و اوليا بر خلاف آن است و در نتيجه اين روايات ناظر به آنها نيست . ( 2 )
3 . گچ كاري و گِل كاري قبر
از برخي روايات استفاده مي شود كه گچ كاري و گِل كاري قبر صحيح نيست . در اين مورد فقط يك روايت وارد شده كه متن آن در گروه دوم به شماره اوّل گذشت و شيخ طوسي در نهايه و عماد الدين طوسي بر كراهت آن فتوا داده اند . ( 3 )
تحليل روايت
اوّلاً : واژه « لا يصلح » حاكي از كراهت است .
ثانياً : كليني با سند صحيح از يونس بن يعقوب نقل مي كند : آنگاه كه يكي از فرزندان امام كاظم ( عليه السلام ) در مدينه درگذشت ، فرمود قبر او را گچ كاري كنند و نام او را بر سنگي
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . الفقه علي المذاهب الاربعه ، ج1 ، ص 505 .
2 . الذكري ، شهيد اوّل ، ج2 ، ص 35 .
3 . النهايه ، ص 44 ، الوسيله إلي نيل الفضيله ، ص 62 .
________________________________________ 60 ________________________________________
بنويسند و بر روي قبر او بگذارند . ( 1 )
ثالثاً : اصولاً فقيهان اسلام بدون استثنا اتفاق نظر دارند كه مستحب است قبر را به مقدار چهار انگشت باز ، يا يك وجب از زمين بلندتر قرار داد . اكنون سؤال مي شود هرگاه قبر بدون گِل كاري و گچ كاري صورت سازي شود ديري نمي پايد كه باد و باران و طوفان هاي تند همه را به هم ريخته و قبر را با زمين يكسان مي سازد . صيانت قبر در گرو اين است كه با يك عامل طبيعي اجزاي خاك به هم پيوسته شود و آن جز با گِل كاري و گچ كاري و نظاير آنها امكان پذير نيست . از اين جهت ، اين روايت ناظر به داخل قبر است
كه به حالت طبيعي باقي بماند و ناظر به ظاهر آن
نيست .
4 . ارتفاع قبر به اندازه چهار انگشت يا يك وجب
روايات متعددي از امامان معصوم ( عليهم السلام ) وارد شده است كه مستحب است قبر به اندازه چهار انگشت باز و يا يك وجب و يا كمي افزون ارتفاع داشته باشد . اين روايات را
شيخ حر عاملي در وسائل الشيعه باب 31 از ابواب دفن آورده است و مجموع آنها يازده روايت است . در تمام
روايات فقط وارد شده است كه قبر از سطح زمين به
مقدار چهار انگشت يا يك وجب بلندي داشته باشد و
هرگز حكم افزون بر اين مقدار را متعرض نشوند . مثلاً محمد بن مسلم از امام باقر ( عليه السلام ) نقل مي كند كه آن حضرت فرمود :
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . وسائل الشيعه ، ج2 ، باب36 از ابواب دفن ، ح1 .
________________________________________ 61 ________________________________________
« ويُرفعُ القبرُ فوقَ الأرضِ أربعَ أصابعَ » ( 1 ) .
« و قبر از سطح زمين به مقدار چهار انگشت بالاتر قرار مي گيرد . »
روايات ديگر نيز همگي به همين مضمون است و مي رساند كه مستحب است قبر چهار انگشت ارتفاع داشته باشد ولي ارتفاع بالاتر از آن را نفي نكرده است ، بلكه بلندي لازم را براي شناسايي قبر يا اين كه زير پاي عابران قرار نگيرد چهار انگشت و يا يك وجب مي دانند .
فقط يك روايت از موسي بن جعفر مي فرمايد : آنگاه كه مرا به خاك سپردند قبر من بيش از چهار انگشت باز بلندتر نباشد . و نكته آن روشن است ، زيرا ارتفاع قبر امام بيش از چهار انگشت مايه تحريك دشمنان او بود و مسلماً هارون و همفكران او به راحتي از كنار آن نمي گذشتند . چه بسا به آن اهانت مي كردند و لذا حضرت ارتفاع بيشتر را اجازه نمي دهد و به همان مقدار استحباب اكتفا مي نمايد .
5 . تسويه قبور
شيخ كليني از امام صادق ( عليه السلام ) نقل مي كند كه اميرمؤمنان ( عليه السلام ) فرمود :
« بَعَثَني رسولُ اللهِ إلي المدينةِ فقالَ لا تَدَعْ صورةً إلاّ مَحَوْتَها ولا قبراً إلاّ سَوَّيْتَه ولا كَلْباً إلاّ قَتَلْتهُ » ( 2 ) .
« پيامبر خدا مرا به مدينه اعزام كرد و فرمود تا سه
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . وسائل الشيعه ، ج2 ، باب30 ، از ابواب دفن ، حديث1 .
2 . همان ، باب43 ، از ابواب دفن ، حديث2 .
________________________________________ 62 ________________________________________
كار را صورت دهم : هر نوع تصويري را نابود كنم و هر قبري را صاف گردانم و هر سگي را بكشم » .
نويسنده با اين روايت كه اهل سنت نيز آن را روايت كرده اند بر عدم جواز ساختن بنا بر روي قبور استدلال كرده است . حتي در سال 1344 هجري كه مدينه منوره به اشغال وهابيان درآمد قاضي وقت به نام ابن بليهد به بهانه اين حديث ، تمام آثار گذشتگان را با خاك يكسان كرد و تنها از ويران كردن مرقد پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) به خاطر ترس از مسلمانان جهان خودداري نمود .
با توجه به توضيحي كه خواهيم داد ، روشن مي شود كه اين روايت كوچكترين دلالت بر خواسته آنان ندارد .
اوّلاً : مضمون حديث با تاريخ قطعي زندگاني پيامبر سازگار نيست ؛ زيرا بايد ديد پيامبر خدا ، علي ( عليه السلام ) را در چه سالي به مدينه فرستاده تا اين سه كار را انجام دهد ، آيا قبل از هجرت بوده يا پس از هجرت ؟ ! . . .
احتمال نخست قطعاً منفي است ؛ زيرا علي ( عليه السلام ) قبل از هجرت پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) به مدينه از مكه خارج نشده تا به مدينه اعزام گردد و اين سه كار را انجام دهد ، از طرفي با سيطره مشركان بر مدينه توانايي انجام آنها را نداشت .
صورت دوم با مشكل بيشتري روبرو است ؛ زيرا پس از گرويدن اوس و خزرج به آيين اسلام ، بت و يا صورت بتي در ميان مدنيان نبود كه علي ( عليه السلام ) مأمور شكستن آن باشد . ( 1 )
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . صحيح مسلم ، ج3 ، كتاب جنائز ، ص 61 .
________________________________________ 63 ________________________________________
ثانياً : واژه « سويته » در زبان عرب دو نوع كاربرد دارد :
الف : « سوّيته » به صورت يك مفعولي .
ب : « سوّيتُ هذا بهذا » به صورت دو مفعولي .
آنگاه كه به صورت نخست استعمال شود « تسويه » صفت خود آن شيء خواهد بود چنان كه قرآن مي فرمايد :
( فَإذا سَوَّيْتهُ وَنَفَخْتُ فيهِ مِنْ رُوْحي فَقَعُوا لَهُ ساجِدينَ ) ( 1 ) .
« آنگاه كه آفرينش آدم را به پايان رساندم و در آن از روح خود دميدم همگي بر او سجده كنيد » .
در اين آيه « تسويه » به معناي كامل كردن و كنايه از پايان پذيري آفرينش آدم است .
ولي آنگاه كه به صورت دوم استعمال شود صفت خودش نبوده ، بلكه صفت براي چيز ديگر خواهد بود . مثلاً آنگاه كه انسان دو چوب يا دو نخ را از نظر طول يكسان كند مي گويد : « سَوَّيْتُ هذا بهذا » .
قرآن مجيد از زبان مشركان نقل مي كند كه آنها روز قيامت به جهت پرستش بت ها ، خود را سرزنش مي كنند و مي گويند :
( إذ نُسوّيكُمْ بِرَبِّ الْعالَمين ) ( 2 ) .
« آنگاه كه شما را با خداي جهانيان يكسان مي شمريم » .
با توجه به آنچه كه گفته شد ، حديث مورد نظر به صورت
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . حجر/29 .
2 . شعراء/98 .
________________________________________ 64 ________________________________________
نخست وارد شده است . بنابراين ، « تسويه » صفت خود قبر خواهد بود و مقصود اين است كه سطح قبر را صاف و مسطح قرار بده يعني سطح آن يكنواخت باشد . در مقابل « تسنيم » كه قبر به صورت پشت ماهي يا كوهان شتر در مي آيد و لذا فقيهان شيعه مي گويند مستحب است قبر مسطح و صاف باشد نه غير آن .
حديث ياد شده در صحيح مسلم نيز وارد شده و شارحان صحيح مسلم حديث را به نحوي كه ما گفتيم شرح كرده اند .
نووي شارح معروف صحيح مسلم حديث را اين گونه تفسير مي كند : « سنت اين است كه قبر از زمين زياد بلند نباشد و به شكل كوهان شتر درنيايد بلكه به مقدار يك وجب بلند و مسطح باشد . » ( 1 )
ابن حجر قسطلاني در كتاب « ارشاد الساري بشرح صحيح البخاري » حديث را چنين تفسير كرده و مي گويد : « سنت در قبر اين است كه تسطيح شود و ما هرگز نبايد سنت را به خاطر اين كه تسطيح شعار رافضي هاست ترك كنيم . . . » . ( 2 )
6 . تجديد قبر
اصبغ بن نباته از اميرمؤمنان ( عليه السلام ) نقل كرده است كه آن حضرت فرمود :
« مَن جَدَّدَ قَبراً أو مَثّل مِثالاً فقد خرج عَن
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . نووي شرح صحيح مسلم : 7/41 .
2 . ارشاد الساري2/468 .
________________________________________ 65 ________________________________________
رِبقةِ الإسلامِ » ( 1 ) .
« هر كس قبري را نوسازي كند و يا تصويري بكشد از آيين اسلام بيرون رفته است » .
نويسنده اين حديث را دليلي بر تحريم ساختن بنا بر قبر گرفته است ، در حالي كه اين روايت هيچ ارتباطي با موضوع بحث ندارد ؛ زيرا اوّلاً حديث از نظر سند فوق العاده ضعيف است آن هم به خاطر دو نفر : 1 . محمد بن سنان ؛ 2 . ابي الجارود .
ثانياً مضمون حديث با اصول مسلم مخالف است . چگونه نوسازي قبري و يا تصوير حيواني سبب بيرون رفتن از اسلام مي باشد ؟ !
ثالثاً : حديث به چهار صورت نقل شده است و معلوم نيست آنچه كه امام ( عليه السلام ) فرمود ، كدام يك از صور چهارگانه است :
الف : جدّد قبراً : قبر را نوسازي كند .
ب : حدّد قبراً : قبر را تيز كند .
ج . جدث قبراً : كسي را در قبر ديگري دفن كند .
د . خدَّد قبراً : قبري را بشكافد . ( 2 )
با توجه به اين نسخه بدل هاي چهارگانه چگونه مي توان با اين حديث استدلال كرد ؟ !
تا اين جا با دلايل نويسنده ، درباره ساختمان سازي بر روي قبور آشنا شديم و روشن گشت كه ايشان و اساتيد وي همگي از نيم خورده هاي ابن تيميه و محمد بن عبدالوهاب
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . وسائل الشيعه ، ج10 ، باب 43 ، از ابواب دفن ، حديث1 .
2 . الذكري ، نگارش شهيد اول : 2/44 .
________________________________________ 66 ________________________________________
بهره گرفته اند و اگر پيش داور نبودند ، با اين روايات به مقابله با دلايل قطعي كه بر تكريم بيوت انبيا و مدفن آنها تأكيد دارند ، برنمي خاستند .
اكنون وقت آن رسيده است كه ادّعاي دوم او را كه تحريم مسجدسازي در كنار مشاهد شريفه است ، مورد بررسي قرار دهيم :
________________________________________ 67 ________________________________________
بخش سوم
مسجدسازي در كنار مشاهد مشرّفه
« مسجد » عبادتگاه موحدان است كه در آنجا به پرستش ايزد يكتا مي پردازند ، و از زمان هاي پيشين رجال توحيد به عنوان تبرّك از مراقد اولياي الهي در كنار تربت آنان مسجد ساخته و خدا را پرستش مي نمودند و هدف از قرار دادن معبد در كنار مرقد اوليا ، جز تبرك به وجود مقدس آنان انگيزه ديگري نبوده است . آنان در مسجد فقط خدا را مي پرستيدند و به سوي قبله اي كه در شريعت آنان وارد شده بود ، نماز مي گزاردند و بر زمين مسجد سجده نموده و هرگز قبر را قبله و يا سجده گاه خود قرار نمي دادند و صاحب قبر را نمي پرستيدند .
تصور اين كه مرقد ،
الف : قبله .
ب : سجده گاه .
ج : صاحب قبر معبود
آنان باشد احتمالاتي است كه شاهدي بر آن نيست . انگيزه اين عمل فقط تبرك به مرقد و مدفن اولياي الهي بوده است . و مسأله تبرّك به وجود اولياي الهي جاي بحث
________________________________________ 68 ________________________________________
و گفتگو نيست و همه مسلمانان با آب وضوي پيامبر وموي مبارك او و حتّي نيم خورده وي تبرك مي جستند . ( 1 )
اينك توضيح عملكرد موحدان در طول تاريخ :
1 . مسجدسازي بر مرقد اصحاب كهف
آنگاه كه پرده ابهام از مرقد اصحاب كهف كنار رفت و بعد از سيصد و اندي سال ورق برگشت و آيين مسيح بر آيين شرك غلبه كرد و جايگاه اختفاي آنان آشكار گشت ، مردم دور مرقد آنان جمع شدند تا از اين انسان هاي والامقام كه براي حفظ دين خود به غار پناه برده بودند ، تجليل و تقدير كنند . در اين موقع مردم حاضرِ در كنار مرقد ، به دو دسته تقسيم شدند :
الف : گروهي كه ظاهراً از زمره موحدان و مسيحيان نبودند ، پيشنهاد كردند بناي يادبودي بر قبور آنان ساخته شود :
( فَقالُوا ابْنُوا عَلَيْهِمْ بُنْياناً رَبُّهُمْ أَعْلَمُ بِهِمْ ) ( 2 ) .
« بنايي بر آن بسازيد پروردگارشان از وضع آنها آگاهتر است » .
ب : گروهي كه موحد بودند ، گفتند مسجدي در كنار مدفن آنان بسازيد :
( وَقالَ الَّذينَ غَلَبُوا عَلي أمْرِهِمْ لَنَتَّخِذَنَّ
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . در اين مورد به « التبرّك » نوشته مرحوم احمدي ميانجي ، ص 178ـ 184 مراجعه فرماييد .
2 . كهف/21 .
________________________________________ 69 ________________________________________
عَلَيْهِمْ مَسْجِداً ) ( 1 ) .
« آنان كه از رازشان آگاهي يافته بودند ، گفتند ما مسجدي در كنار مدفن آنها مي سازيم » .
از اين كه خدا هر دو نظر را مطرح مي كند آن هم با ديده مثبت ، مي توان گفت هر دو مورد رضاي الهي بوده بهويژه پيشنهاد دوم كه با جمله روشني آغاز مي كند و مي گويد :
( وَقالَ الَّذينَ غَلَبُوا عَلي أَمْرِهِمْ ) .
« آنان كه بر راز اصحاب كهف آگاه بودند . »
در مقابل گروه نخست كه مي گفتند كه : ( ربّهم أعلم بهم ) . بنابراين مسجدسازي در كنار مدفن اولياي الهي گذشته از اين كه مطابق فطرت بوده ، مورد تأييد شرايع پيشين الهي نيز بوده است .
محدث معاصر آقاي الباني كه سرسپرده وهابيان بوده ، با پيش داوري خاصي در دلالت آيه بر جواز مسجدسازي در كنار قبور اوليا ، خدشه كرده ومي گويد : مقصود از ( وَقالَ الَّذينَ غَلَبُوا عَلي أَمْرِهِمْ ) اميران و متنفذان قوم بودند ومعلوم نيست كه آنان انسان هاي مؤمن و صالحي بوده باشند . ( 2 )
ولي ايشان از دو مطلب غفلت كرده است :
1 . مقصود از جمله ( غَلَبُوا عَلي أَمْرِهِمْ ) به شهادت اين كه ضمير ( عَلي أَمْرِهِمْ ) به اصحاب كهف برمي گردد ، كساني است كه از اسرار اصحاب كهف آگاهي پيدا كرده
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . كهف/21 .
2 . تحذير الساجد باتخاذ القبور مساجد ، ص 72 .
________________________________________ 70 ________________________________________
بودند ، در مقابل گروه نخست كه اظهار بي اطلاعي كرده و گفتند ( رَبُّهُمْ أَعْلَمُ بِهِمْ ) بنابراين ، پيشنهاد كنندگان ، انسان هاي والايي بودند كه از اسرار اين گروه به روشني آگاهي داشتند نه صاحبان قدرت .
2 . فرض كنيد مقصود از ( غَلَبُوا عَلي أَمْرِهِمْ ) كساني هستند كه غالب و پيروز شدند ، ولي مقصود غلبه ديني است ، نه غلبه نظامي ؛ زيرا طبري در تفسير خود يادآور مي شود آنگاه كه اصحاب كهف پس از سيصد و اندي سال از خواب بيدار شدند فردي را از ميان خود برگزيدند كه به شهر برود و غذايي تهيه كند . اين فرد آنگاه كه گام از غار بيرون نهاد ، اوضاع را دگرگون ديد ، بر ديوار تكيه كرده و به اطراف خود مي نگريست و با خود مي انديشيد تا ديروز اگر كسي در اين شهر نام عيسي را مي برد كشته مي شد ، امّا حالا در همه جا نام عيسي شنيده مي شود . سپس گفت : شايد اينجا آن شهري نيست كه من ديده ام . ( 1 )
اين قطعه تاريخي حاكي است كه مقصود از گروه پيشنهاد كننده موحداني بودند كه آيين مسيح را برگزيدند و اگر هم مقصود از ( غَلَبُوا عَلي أَمْرِهِمْ ) غلبه و پيروزي باشد منظور ، غلبه از نظر ديني و رسميت دين و آيين بوده است .
2 . مرقد رسول خدا در درون مسجد النبي ( صلّي الله عليه وآله )
روزي كه رسول خدا ( صلّي الله عليه وآله ) به لقاء الله پيوست ، خانه او جزو مسجد نبود و او در همان خانه خود با تصويب صحابه به
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . تفسير طبري ، ج15 ، ص 219 .
________________________________________ 71 ________________________________________
خاك سپرده شد . پس از خاكسپاري او ، همسرش عايشه ساليان درازي در آن خانه نماز مي گزارد ( 1 ) و هرگز احدي از صحابه به وي اعتراض نكرد كه تو چرا در كنار قبر نماز مي خواني ؟
آنگاه كه در سال 88 در دوران خلافت وليد بن عبدالملك مسجد پيامبر توسعه يافت ، فرماندار مدينه يعني عمر بن عبدالعزيز به فرمان « وليد » تمام اتاق هاي همسران پيامبر را كه ديوار به ديوار مسجد ساخته شده بودند تخريب كرد و جزو مسجد قرار داد و در نتيجه قبر مبارك در درون مسجد قرار گرفت و هرگز نه تابعان و نه فقيهان مدينه ، به اين عمل اعتراض نكردند و بالاتر از همه اين كه حضرت سجاد ( عليه السلام ) بر اين عمل ايراد نگرفت .
اين عمل حاكي از آن است كه قرار گرفتن مسجد در كنار مشاهد اوليا و نماز گزاردن در آنها به عنوان تبرّك اشكالي ندارد و از آن زمان تا به حال كه سيزده قرن مي گذرد تمام مسلمانان جهان حتي وهابيان گرداگرد مرقد شريف رسول خاتم ( صلّي الله عليه وآله ) نماز مي گزارند و كسي اعتراض نمي كند .
آري ، در زمان تخريب ، فقيهي به نام سعيد بن مسيّب اعتراض كرد ( 2 ) ولي سبب اعتراض او در تاريخ نيامده است . احتمال دارد تخريب اتاق هاي همسران نبي بدون رضايت صاحبان آنها صورت گرفته بود از اين نظر سعيد بن مسيّب اعتراض كرد .
احتمال ديگر اين كه نظر او اين بود كه اين خانه هاي
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . سنن بيهقي ، ج4 ، ص 78 ؛ مستدرك حاكم ، ج1 ، ص 377 .
2 . وفاء الوفاء ، ج2 ، ص 517 .
________________________________________ 72 ________________________________________
بسيار بي آلايش به همان حالت بماند تا براي آيندگان عبرت باشد . و اگر اين دو هدف تأمين مي شد ، هرگز با تخريب بيت عايشه و قرار گرفتن مرقد پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) در مسجد مخالفت نمي شد .
در طول زمان ، فقيهاني بزرگ ، مانند امامان چهارگانه چهار مذهب ، در اين مسجد نماز گزارده و امامت را برعهده گرفته اند ، حتي يك نفر از آنان بر اين عمل خرده نگرفته است .
3 . مساجد در كنار قبور و نمازگزاردن در آنها
نه تنها قبر رسول خدا ( صلّي الله عليه وآله ) در دل مسجد قرار گرفته ، بلكه تاريخ بر وجود مسجدهاي فراواني در كنار مرقد انسان هاي ارجمند گواهي مي دهد . اينك به برخي از آنها اشاره مي كنيم :
1 . جايگاه قبر فاطمه بنت اسد بعدها مسجد شد ، آنگاه كه فاطمه بنت اسد مادر علي ( عليه السلام ) درگذشت ، پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) به سوي بقيع آمد و قبري براي او فراهم كرد . جايگاه قبر همان مسجد است كه به آن قبر فاطمه مي گويند . ( 1 )
2 . در كنار قبر حمزه مسجدي است كه بر روي قبرهاي مصعب بن عمير و عبدالله بن جحش ساخته شده است . ( 2 ) اگر واقعاً مسجدسازي در كنار مشاهد شهدا امر مذمومي بوده چرا صحابه و يا تابعان در طليعه اسلام دست به اين كار زدند ؟ ! دخت گرامي پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) سرور زنان جهان به زيارت قبر عمويش حمزه مي رفت و مي گريست و در كنار آن نماز
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . وفاء الوفاء ، ج3 ، ص 897 .
2 . همان ، ص 292 .
________________________________________ 73 ________________________________________
مي گزارد . ( 1 )
اصولاً نماز گزاردن در مراكز متبركه امري فطري و مورد رغبت انسان هاست . علاوه بر اين مورد رضاي الهي است .
سيوطي در كتاب خصايص درباره معراج پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) مي گويد :
پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) در شب معراج در مراكزي مانند « طيبه » ، « طور سينا » و « بيت اللحم » فرود آمد و در همه آنها نماز گزارد . آنگاه جبرئيل به وي گفت « طيبه » جايي است كه به آنجا مهاجرت خواهي كرد و طور سينا جايگاه سخن گفتن موسي با خداست و « بيت اللحم » زادگاه عيسي مسيح است ، در اين مكان ها نماز بگزار . ( 2 ) چه فرقي بين زادگاه و مدفن ؟
4 . نماز در حرم حسين بن علي ( عليهما السلام ) از ديدگاه امامان
پيشوايان معصوم شيعه ( عليهم السلام ) بر خواندن نماز در مشاهد مشرفه تأكيد دارند . اينك برخي از اين روايات :
1 . مفيد به سند خود از ابن ابي عمير و او با يك واسطه از امام باقر ( عليه السلام ) نقل مي كند :
« إنّ الصَّلاةَ الفريضةَ عِندَ قبرِ الْحُسينِ تَعْدِلُ عُمرةً » ( 3 ) .
« خواندن نماز واجب در كنار قبر حسين پاداش عمره را دارد » .
2 . نيز به سند خود از ابي علي حراني از امام صادق ( عليه السلام )
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . سنن بيهقي ، ج4 ، ص 78 ؛ مستدرك حاكم ، ج1 ، ص 377 .
2 . خصائص كبري ، ج1 ، ص 154 .
3 . المزار ، تأليف مفيد ، ص 116 ، ح1 .
________________________________________ 74 ________________________________________
نقل مي كند :
هر كس به زيارت قبر حسين ( عليه السلام ) برود و در كنار مرقد او دو ركعت يا چهار ركعت نماز گزارد ، پاداش حج و عمره را به او مي دهند و همچنين است آن كس كه به زيارت امام لازم الطاعه برود و دو ركعت نماز گزارد . ( 1 )
3 . نيز مفيد به سند خود از شعيب عقرقوفي از امام صادق ( عليه السلام ) نقل مي كند « هر كس در كنار قبر امام حسين ( عليه السلام ) نمازي بگزارد خدا از او مي پذيرد و اگر دعا كند دعاي او زود يا دير پذيرفته مي شود . » ( 2 )
آنگاه اضافه مي كند روايات از پيشوايان در اين مورد زياد است . و به همين مقدار اكتفا شده است .
4 . مرحوم ابن قولويه ( متوفاي 368 ) در كتاب « كامل الزيارات » بابي در باره نماز در حرم حسين بن علي ( عليهما السلام ) گشوده و در آن شش روايت در فضيلت نماز در حرم آن حضرت آورده است كه نقل آنهابه طول مي انجامد . ( 3 )
از مجموع اين روايات استفاده مي شود گزاردن نماز در مشاهد و مقابر بزرگان نه تنها ممنوع نيست بلكه مستحب است و ثواب فراوان دارد .
* * *
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . المزار ، ص 117 ، ح3 .
2 . همان ، ص 118 ، ح4 .
3 . كامل الزيارات ، ص 424ـ 426 .
________________________________________ 75 ________________________________________
دست آويزهاي مغرضان
صحّت نماز گزاردن در حرم اهل بيت ( عليهم السلام ) و خاندان رسالت از اتفاقيات شيعه است تا آنجا كه شهيد اول مي گويد علماي اماميه بر دو مطلب اتفاق نظر دارند :
الف . ساختن بنا بر قبور امامان
ب . گزاردن نماز در مشاهد آنان . ( 1 )
با اين حال ، چند روايت دست آويز نويسنده كتاب « فقه المزار » و ترجمه آن به نام « زيارت از ديدگاه امامان » شده كه اينك بررسي مي كنيم :
صدوق به صورت مرسل ( بدون سند ) از پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) نقل مي كند :
« لا تتّخذُوا قَبري قِبلةً ولا مسجداً فإنّ الله لَعنَ اليهودَ حيثُ اتَّخذوا قُبورَ أنبيائِهم مَساجِدَ » ( 2 ) .
پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) فرمود : قبر مرا ، قبله ومسجد قرار ندهيد ، خدا يهود را لعنت كند كه قبور پيامبران خود را مسجد قرار دادند .
اين حديث از دو چيز نهي مي كند :
الف . به جاي كعبه به سوي قبر نمازگزارده شود .
ب . قبر پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) مسجد اتخاذ شود .
اكنون بايد به وسيله جمله نخست ابهام جمله دوم را برطرف كرد . در جمله نخست كه قبر او قبله نمازگزار
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . « الذكري » ، تأليف شهيد اول ، ج2 ، ص35 .
2 . وسائل الشيعه ، ج2 ، باب95 ، از ابواب دفن ، حديث2 .
________________________________________ 76 ________________________________________
مي شود ، مسلماً بر خلاف ضرورت اسلام است .
در جمله دوم ـ به قرينه جمله پيشين ـ قبر او سجده گاه مي شود يعني نمازگزار پيشاني را بر روي قبر مقدس مي گذارد هر چند به عنوان تعظيم .
در اين صورت ، حديث ارتباطي به گزاردن نماز در مشاهد مشرفه ندارد ، زيرا نه كسي مرقد را قبله قرار مي دهد و نه به عنوان تعظيم به قبر سجده مي كند ، بلكه نماز به سوي قبله گزارده مي شود و پيشاني بر زمين مي گذارد .
2 . شيخ طوسي از امام رضا ( عليه السلام ) نقل مي كند :
« لا بأسَ بالصلاةِ بينَ المقابِر ما لَم يُتَّخَذِ القبرُ قِبلةً » ( 1 ) .
« نماز گزاردن در ميان قبرها اشكالي ندارد مشروط بر اين كه قبر قبله نباشد » .
جمله آخر دو احتمال دارد :
الف . واقعاً قبر جايگزين كعبه گردد . در اين صورت بدعت و تشريع و حرام خواهد بود .
ب . قبر در پيش روي او قرار گيرد . در اين صورت اين بخش حمل به كراهت مي شود زيرا تمام مسلمانان جهان در بخش صُفّه مسجد النبي نماز مي گزارند و قبر پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) پيش روي آنها قرار مي گيرد .
از اين گذشته نظر خواننده رابه دو مطلب جلب مي كنيم :
1 . روايت ياد شده مربوط به قبرستان هاي عمومي است
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . وسائل الشيعه ، ج3 ، باب25 ، از ابواب مكان مصلّي ، ح3 .
________________________________________ 77 ________________________________________
كه توده مردم در آن به خاك سپرده شده اند نه مشاهد مشرفه و مراقد مطهره كه در آنجا پيش رو قرار گرفتن قبر مكروه نيست .
2 . روايات ياد شده برخي ضعيف وهمگي خبر واحدند كه نمي توان با آن حكمي استدلال كرد ، به ويژه در مقابل دلايل استواري كه بر گزاردن نماز در مشاهد و اماكن متبركه تأكيد مي كند . ( 1 )
فقيهان اماميه به ويژه صاحب جواهر درباره بازسازي مراقد بزرگان اسلام و نماز گزاردن در مشاهد آنها سخنان مفصل و گسترده اي دارند كه نقل آنها در اين جا امكان پذير نيست . ( 2 )
در پايان يادآور مي شويم هر دو مسأله را ( ساختمان سازي بر قبور ؛ مسجدسازي در كنار مراقد اولياي الهي ) از ديدگاه روايات شيعه مورد بررسي قرار داديم زيرا نويسنده از همين طريق ادعاي همسو بودن روايات ما با عقيده خود را مطرح كرده است . و امّا بررسي روايات اهل سنت در اين مورد خارج از هدف اين كتابچه است . ما نيز درباره روايات آنان سخن نگفتيم .
علاقمندان در اين باره مي توانند به كتاب هاي زير مراجعه كنند :
1 . آيين وهابيت
2 . وهابيت ، مباني فكري و كارنامه عملي
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . ذكري ، تأليف شهيد ، ج2 ، ص 35 .
2 . جواهر الكلام ، ج4 ، ص 324ـ 341 .
79 ________________________________________
بخش چهارم
سوگواري در فراق عزيزان
حزن و اندوه در فراق عزيزان خاستگاه فطري دارد و در همه جامعه ها اين پديده مشهود است .
پيامبر اسلام ( صلّي الله عليه وآله ) هنگام مرگ فرزند دلبندش ابراهيم مي گريست و فرمود :
« تَبكِي العينُ ويَحزَنُ القلبُ ولا نقولُ ما يُسْخِطُ الرّبَّ و لولا انّه حقٌّ ووعدُ صدق وأنّها سبيلٌ مأتية لَحَزنّا عليك حُزناً شَديداً أشدّ من هذا » ( 1 ) .
چشم گريان است و دل اندوهگين ، ولي آنچه خدا را به خشم آورد بر زبان نمي آوريم و اگر نبود كه مرگ حق است و وعده صادق و راهي است كه همه بايد بروند اندوه ما بر تو بيش از اين بود .
هنگامي كه عثمان بن مظعون از دنيا رفت ، پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) بر جنازه او بوسه زد و گريست به گونه اي كه اشك آن حضرت
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . سنن ابي داود ، ج1 ، ص 58 ؛ سنن ابن ماجه ، ج1 ، ص 482 .
________________________________________ 80 ________________________________________
بر گونه هايش جاري شد . ( 1 )
دخت پاك رسول خدا ، فاطمه زهرا ( عليها السلام ) دركنار تربت پاك پدر ايستاد و مشتي از خاك قبر برداشت و آن را بوييد و با چشمان گريان اين دو بيت را سرود :
ما ذا علي مَنْ شَمَّ تُرْبَةَ أحْمَدَ * * * أن لا يَشمُّ مَدي الزّمانِ غواليا
صُبَّتْ عَليَّ مَصائِبُ لَوْ أنّها * * * صُبَّتْ عَلي الأيّامِ صِرْنَ لَيالِيا
« آن كس كه تربت پاك رسول خدا را ببويد ، بر او چه باك اگر هيچ بوي خوشي را تا پايان عمر نبويد ؟ ! »
« بر من مصايبي روي آورد كه اگر بر روزها فرود مي آمد ، به شب تيره تبديل مي شدند » .
گريه در فراق عزيزان اختصاص به پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) و ذوي القربي نداشته و گروه عظيمي از صحابه و تابعان در فراق دوستان خود گريستند كه نقل آنها به درازا مي كشد . ( 2 )
حتي هنگامي كه عبدالرحمن بن عوف بر گريه پيامبر در مرگ ابراهيم اعتراض كرد ، حضرت فرمود : گريه من ناشي از عطوفت و رحمت است و كسي كه رحم نكند بر او رحم نمي شود . ( 3 )
گريه بر فراق عزيزان منافات با صبر ندارد . يعقوب بزرگوار كه پيراسته از گناه و خطاست در عين صبر در فراق يوسف ، چهل سال گريست چنانچه فرمود :
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . سنن ابي داود ، ج2 ، ص 63 ؛ سنن ابن ماجه ، ج1 ، ص 445 .
2 . ر . ك : مرزهاي توحيد و شرك ، صفحه 299ـ 295 .
3 . سيره حلبي ، ج3 ، ص 348 .
________________________________________ 81 ________________________________________
( فَصَبْرٌ جَمِيلٌ وَاللهُ الْمُسْتَعانُ عَلي ما تَصِفُونَ ) ( 1 ) .
« من صبر زيبا خواهم داشت و در برابر گزارش شما فرزندان از خداوند ياري مي طلبم » .
در عين حال قرآن درباره او مي فرمايد :
( وَ ابْيَضَّتْ عَيْناهُ مِنَ الْحُزْنِ فَهُوَ كَظِيمٌ ) ( 2 ) .
« و چشمان او از اندوه ـ گريه ـ سفيد شد ، امّا خشم خود را فرو مي برد » .
تا آنجا كه اسلام ـ در صورتي كه مصيبت براي شخص گران و سنگين باشد ـ در مرگ پدر اجازه چاك زدن پيراهن را نيز داده است . روزي كه امام هادي ( عليه السلام ) درگذشت ، فرزند وي امام حسن عسكري ( عليه السلام ) يقه خود را چاك زد . آنگاه كه به حضرت اعتراض شد ، حضرت فرمود : تو آگاه از حكم الهي نيستي ، موسي بن عمران در مرگ هارون پيراهن را چاك زد . ( 3 )
درست است ، آداب نخستين اين است كه در مرگ عزيزان داد و فرياد نشود و پيراهن چاك نگردد ، ( 4 ) ولي گاهي عظمت مصيبت براي فرد به قدري سنگين مي شود كه تاب و توان را از دست مي دهد ، در اين مورد اسلام به عنوان استثنا در مواردي اجازه مي دهد .
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . يوسف ، 18 .
2 . يوسف ، 84 .
3 . وسائل الشيعه ، ج2 ، باب84 از ابواب دفن ، روايات 1ـ9 .
4 . همان ، حديث2 .
________________________________________ 82 ________________________________________
عزاداري در مرگ عزيزان
تاكنون سخن در مورد گريه فردي بود . ولي گاهي شرايط ايجاب مي كند براي فرد درگذشته مجلسي برپا شود و بر آن عزيز گريه كنند و عزاداري نمايند . پيشواي بزرگ ما رسول خدا ( صلّي الله عليه وآله ) هنگامي كه از اُحد به مدينه برگشت با خبر شد كه زنان انصار بر شهداي خود گريه مي كنند . حضرت فرمود امّا حمزه عزادار و گريان ندارد ! انصار با شنيدن اين جمله ، به زنان خود گفتند : هر كس خواست براي شهيد خود گريه كند ، ابتدا بر حمزه عموي پيامبر بگريد . ( بنا به گفته مؤلف مجمع الزوائد ) اين رسم تاكنون ادامه دارد و مردم بر هيچ مرده اي گريه نمي كنند ، مگر آن كه ابتدا بر حمزه بگريند . ( 1 )
عزاداري براي سيدالشهدا حسين بن علي ( عليه السلام )
نويسندگان وهابي عزاداري ميليوني شيعيان را در روزهاي محرم نشانه گرفته و شديداً از آن انتقاد مي كنند . علت انتقاد اين است كه شيعيان با برپايي مراسم عزاداري آن هم به صورت هاي گوناگون ، تاريخ خلفا و سلفي ها را زير سؤال مي برند و آنان را دشمنان اهل بيت ( عليهم السلام ) و فرزندان پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) معرفي مي كنند .
از اين جهت كوشش مي كنند اين نداي الهي كه از درون انسان ها سرچشمه مي گيرد خاموش شود ، در حالي كه هدف از عزاداري براي امام حسين ( عليه السلام ) احياي مكتب اوست . شيعه با راهپيمايي و سرودن اشعار سوزناك يادآور مي شود مذهب شيعه ، مذهب حق طلبي و عدالت خواهي و جهاد و
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . مجمع الزوائد ، ج6 ، ص 120 .
________________________________________ 83 ________________________________________
مبارزه در اين راه است .
به تعبير ديگر : سرودن اشعار مذهبي همراه با اظهار عواطف و تأثر ، نوعي همدردي و همراهي با شهيدان راه حق است و از اين طريق خواهان حفظ مكتب آنهاست ، مكتبي كه اساس آن را فداكاري در راه دين ، و تن ندادن به ذلت وخواري تشكيل مي دهد . اگر اين مجالس تعطيل شود و ياد شهدا در هر سال تجديد نگردد ، مكتب ايثار و شهادت به فراموشي سپرده مي شود . شيعيان با برپا كردن مجالس سوگواري در ماه هاي محرم و صفر ، منطق حسين بن علي ( عليهما السلام ) را كه منطق همه شهداست احيا مي كنند .
________________________________________ 85 ________________________________________
بخش پنجم
گناهاني در كنار مزار
نويسنده « فقه المزار » تحت عنوان « گناهاني كه در كنار قبرها انجام مي شود » سياه نمايي كرده و يك رشته گناهاني را كه بر سر مزارها انجام مي شود يادآور شده و ما برخي را بررسي مي كنيم .
بر سر و روي خود زدن
وي با يك رشته رواياتي بر حرمت آن استدلال كرده است . اينك روايات مورد نظر وي :
حديث اول
امام صادق ( عليه السلام ) از رسول خدا ( صلّي الله عليه وآله ) نقل مي كند :
« ضَربُ المسلمِ يَدَهُ علي فَخذِه عندَ المصيبةِ إحباطٌ لاِجرِه » ( 1 ) .
« اگر مسلماني به هنگام مصيبت دست خود را بر ران خود بزند ، پاداش خود را از دست مي دهد » .
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . كافي ، ج 3 ، ص 224 ، حديث 4 و ص 225 ، حديث9 .
________________________________________ 86 ________________________________________
تحليل حديث
اوّلاً : اين حديث به دو سند نقل شده و هر دو ضعيف است . در سند نخست دو راوي عامي است به نام « نوفلي » و « سكوني » و در حديث دوم ، در سند آن سهل بن زياد است كه برخي او را تضعيف كرده اند و او از علي بن حسّان نقل مي كند كه نام او بين ضعيف و ثقه مشترك است و روشن نيست كه مقصود كدام است ؟
ثانياً : اين روايت ، معارض دارد و از امام صادق ( عليه السلام ) در روايت ديگر نقل شده است كه آن حضرت فرمود : پاداش مؤمن در مرگ فرزند ، بهشت است ، صبر كند يا نكند . ( 1 )
ثالثاً : مضمون آن چه ارتباطي به موضوع بحث ما دارد ؟ مگر زيارت قبور ، يا عزاداري براي عزيزان از دست رفته ، پيوسته ملازم با اين حركت است ؟ شما مي توانيد بگوييد كه در اين مراسم اين عمل انجام نگيرد نه اين كه زيارت را تحريم كنيد و عزاداري را غير موجّه قلمداد نماييد .
ممكن است تصور شود كه اگر زدن بر ران ، به هنگام پيش آمدن مصيبت ، حرام باشد ، پس سينه زني در مراسم سيدالشهداء ( عليه السلام ) همين حكم را دارد .
پاسخ آن روشن است . دست زدن بر ران ، كه مورد روايت است ، ناظر به مصيبت هاي شخصي و فردي است و اين كه گاهي مصيبت زده بر اثر بي تابي جام صبرش لبريز مي شود و عكس العملي نشان مي دهد كه دور از آداب صابران است . ولي سينه زدن در عزاداري امام حسين ( عليه السلام ) نشانه حزن
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . وسائل الشيعه ، ج2 ، باب72 ، روايت 7 . متن عربي آن در آينده خواهد آمد .
________________________________________ 87 ________________________________________
ديني است ، نه حزن شخصي و نشانه محبت به پيامبر و خاندان اوست كه به دست سفاكان روزگار و انسان هاي بي رحم كشته شده و آزار و جفا كشيده اند .
به تعبير ديگر : سينه زدن در اين جا برخاسته از بي تابي روحي و ضعف ايمان نيست ، و هرگز در آن اعتراضي به تقدير حق تعالي وجود ندارد ، بلكه برخاسته از حب دروني به پيامبر و آل اوست كه حقيقت دين را تشكيل مي هد و به تعبير پيامبر : « هلِ الإيمانُ إلاّ الحُبّ والبُغض » ( 1 ) .
اين نوع حركت ها كه همراه با نوحه خواني و سينه زني و پرچم هاي سياه است ، نشان دهنده امور ياد شده زير است :
1 . احياي مكتب عدالت خواهي و ظلم ستيزي و نرفتن زير بار ستم وزورگويي و بي عدالتي
2 . توجه دادن نسل حاضر به خيانت حاكمان گذشته و رفتار ظالمانه آن ها .
3 . ابراز همدردي با پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) و خاندان او در مصيبت هايي كه بر آن ها رفته است .
4 . هشدار به حاكمان وقت كه از خط عدالت بيرون رفته و خودكامگي را پيشه كرده اند .
حديث دوم
از امام باقر ( عليه السلام ) نقل شده است كه فردي به او گفت :
« ما الجَزَعُ ؟ » .
قال : أَشدُّ الجَزعِ ، الصُّراخُ بالوَيلِ والعَويل ،
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . كافي ، ج2 ، ص124 ، حديث5 .
________________________________________ 88 ________________________________________
ولَطمُ الوَجهِ والصَّدر وجَزُّ الشَّعرِ من النّواصي وَمَن أقام النُّواحةَ فقد تَركَ الصبرَ وأَخذَ في غيرِ طريقه » ( 1 ) .
« مردي از امام باقر ( عليه السلام ) پرسيد : « جزع » ( بي تابي ) چيست ؟ امام ( عليه السلام ) بالاترين درجه بي تابي را بيان كرد و فرمود : « فرياد كشيدن ، افسوس خوردن و ناله كردن و بر سر و روي خود كوبيدن و موهاي پيشاني خود را بريدن و هر كس نوحه گري كند ، صبر را از دست داده و راه نادرستي رفته است » .
تحليل حديث
اوّلاً : اين روايت از نظر سند ، ضعيف است ، همچنان كه مرحوم مجلسي در مرآة العقول يادآور مي شود . ( 2 )
ثانياً : اين حديث از دو نظر ارتباطي به موضوع سخن ما ندارد :
1 . خاستگاه اين روايت مصيبت هاي فردي و دنيوي است كه در پيشامدهاي ناگوار و آسيب هاي روحي ، انسان شكيبايي خود را از دست مي دهد و حركات حساب نشده اي مي كند ، مثلاً فرياد مي كشد و بر چهره خود مي زند ، خود را بر در و ديوار مي كوبد و هرگز ارتباطي به مصائب ديني و ناگواري هاي مذهبي ندارد كه انسان به خاطر مصيبتي كه بر دين او وارد شده ، ناله و گريه كند . راهپيمايي هاي شيعيان در سوگ امامان بزرگوار ، از نوع دوم است نه نوع اول .
2 . مقصود از نوحه در حديث ، نوحه گري به باطل است .
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . كافي ، ج3 ، ص 222ـ 223 .
2 . مرآة العقول ، ج14 ، ص 181 .
________________________________________ 89 ________________________________________
ما هم مي گوييم حرام است ، امّا نوحه گري در عزاداري ها نوحه گري به حق است ، نه به باطل و شهيد اول نوحه گري به حق را در هر دو مصيبت تجويز كرده است . ( 1 )
در گذشته يادآور شديم كه پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) در مورد عموي خود حمزه به نوحه گري امر كرد ، و اين كه زنان مدينه براي عموي مظلوم او گرد آيند و نوحه گري كنند و همگي مي دانيم كه نوحه گري هاي زنان عرب چگونه است .
حديث سوم
از امام صادق ( عليه السلام ) روايت شده است كه فرمود : سه چيز است كه نمي دانم كدام يك از آنها از نظر جرم بزرگتر است :
1 . كسي كه پشت سر جنازه بدون عبا راه برود .
2 . كسي كه در مصيبتي بر ران خود مي زند .
3 . كسي كه مي گويد با او مدارا كنيد و بر او رحم كنيد تا خدا بر شما رحم كند . ( 2 )
تحليل روايت
اوّلاً : اين روايت ، از نظر سند ضعيف است و صاحب وسائل آن را با دو سند نقل كرده ؛ در سند نخست نوفلي و سكوني است و در سند دوم ، يك دسته راويان توثيق نشده وجود دارند ، مانند احمد بن يحيي القطّان و بكر بن عبد الله
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . مرآة العقول ، ج14 ، ص 181 ، به نقل از شهيد اول .
2 . ثلاثة لا أدري أيّهم اعظم جرماً الذي يمشي خلف جنازة في مصيبة غيره بغير رداء ، والذي يضرب علي فخذه عند المصيبة والذي يقول ارفقوا وترحموا عليه يرحمكم الله . ( وسائل الشيعه ، ج2 ، باب 47 ، از ابواب احتضار ، حديث3 . )
________________________________________ 90 ________________________________________
ابن حبيب و تميم بن بهلول ، با چنين روايتي نمي توان بر حكم شرعي استدلال كرد .
ثانياً : مضمون اين روايت با اصول اسلام ، سازگار نيست ؛ زيرا :
1 . فرض كنيد فردي بدون عبا جنازه را تشييع مي كند . آيا گناه كبيره اي مرتكب شده است تا حضرت بفرمايد : نمي دانم جرم كدام يك از آنها بزرگتر است ؟
و يا اگر كسي كنار ميت بايستد و بگويد : بر اين جنازه ترحم كنيد يعني رحمت خدا را بر او بفرستيد ، آيا اين جرم است ؟
و امّا زدن بر ران ، پيش از اين گفتيم كه اين عمل مربوط به بي صبري در مصيبت شخصي است ، و سبب مي شود كه پاداش صابران را به او ندهند ، نه اين كه مرتكب گناهي گردد و نه در مصائب مذهبي .
به علاوه از برخي روايات استفاده مي شود بي صبري مايه حرمان ثواب نيست .
كليني با سند صحيح از عبدالله بن بكير نقل مي كند كه حضرت فرمود :
« ثوابُ المؤمن مِن وَلَدِه إذا ماتَ الجنّةُ صَبَرَ أو لم يَصبِرْ » ( 1 ) .
« پاداش مؤمن در مرگ فرزند بهشت است ، صبر كند يا نكند » .
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . وسائل الشيعه ، ج2 ، باب72 ، روايت 7 .
________________________________________ 91 ________________________________________
نوحه گري بر مؤمن با سخن حق
مرگ عزيزان ، طوفان عظيمي در درون انسان ايجاد مي كند و اين طوفان بنياد وجود انسان را دگرگون مي سازد . براي حفظ تعادل روحي بايد مصيبت ديده به گونه اي تخليه شود ، و بهترين راه براي مهار اين طوفان ، گريه كردن ونوحه سرايي است ، آن هم با كلمات حق به گونه اي كه رحمت خدا را جلب كند ، بدون اين كه خشم او را برانگيزد . از اين جهت روايات فراواني حاكي از گريه بر بزرگان در مصائب است كه برخي را از نظر شما مي گذرانيم :
1 . دختري از امام صادق ( عليه السلام ) درگذشت ، حضرت ، يك سال بر او گريست ، سپس فرزند ديگر او از دنيا رفت ، باز حضرت يك سال نوحه گري كرد ، آنگاه كه اسماعيل فوت كرد ، ناله او شدت يافت ، برخي به امام صادق ( عليه السلام ) گفتند : چرا از خانه تو ، صداي ناله شنيده مي شود ؟ در پاسخ فرمود : آنگاه كه حمزه درگذشت ، پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) دستور داد زنان مدينه بر او نوحه سرايي كنند ، چون او نوحه گري ندارد . ( 1 )
2 . مردي به امام صادق ( عليه السلام ) گفت : فرزندي از من فوت شده و من به قدري غمگين شده ام كه مي ترسم تعادل رواني و ذهني خود رااز دست بدهم . امام فرمود : هرگاه با چنين مصيبتي روبه رو شدي ، مقداري اشك بريز كه مايه آرامش توست . ( 2 )
3 . امام صادق ( عليه السلام ) مي فرمايد : آنگاه كه جعفر بن ابي طالب و زيد بن حارثه در « موته » كشته شدند ، هرگاه
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . وسائل الشيعه ، ج2 ، باب7 ، از ابواب دفن ، حديث2 .
2 . همان ، باب 87 ، حديث3 .
________________________________________ 92 ________________________________________
رسول خدا ( صلّي الله عليه وآله ) به خانه جعفر مي رفت بر هر دو مي گريست . ( 1 )
4 . امام سجاد ( عليه السلام ) در سوگ پدر سال ها گريست ، روزها روزه مي گرفت و شب ها به عبادت برمي خاست ، به هنگام افطار ، آنگاه كه چشم او به غذا و آب مي افتاد ، از خوردن امساك مي كرد ، غلام حضرت مي گفت : سرور من چرا نمي خوري ؟ مي فرمود : فرزند رسول خدا گرسنه و تشنه كشته شد ، و اين جمله ها را تكرار مي كرد تا اشك چشمانش ، با خوردني ها و آشاميدني ها مخلوط مي شد . ( 2 )
روايت در اين مورد ، بيش از آن است كه ما در اينجا مطرح كنيم . اين نويسنده و استادان او ، سنگدلاني هستند كه خدا رحم را از دل آن ها برگرفته است . به يك معني ادامه دهندگان راه اموي هايند كه از كشتن كودك شيرخوار لذت مي بردند و لذا نمي توانند گريه بر عزيزان خدا و رسول را تحمل كنند و يا آن را مشروع بدانند .
موضوعات جانبي
نويسنده ، سخن را به جاي ديگر برده و از اين موضوعات انتقاد كرده است :
1 . توسل به ارواح مقدسه پس از درگذشت آنان
2 . نذر بر ارواح مقدسه
3 . درخواست شفاعت از اولياي الهي
4 . كمك خواستن از اولياي الهي
5 . سوگند خوردن به اولياي الهي
6 . طواف گرد قبور آنان
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . وسائل الشيعه ، باب 87 ، ح6 .
2 . همان ، همان باب ، ح10 .
________________________________________ 93 ________________________________________
7 . اختلاط زنان و مردان در حرم ها
بخشي از اين موضوعات از قلمرو بحث بيرون است ولي به طور فشرده به تحليل آنها مي پردازيم :
1 . توسل به اوليا
نويسنده در كمال وقاحت ، آياتي كه درباره مشركان نازل شده بر موحدان تطبيق كرده و توسل آنان را به اوليا به سان توسل مشركان به بت ها دانسته است . امّا از يك اصل اساسي عمداً يا سهواً غفلت كرده است ، درست است هر دو گروه به غير خدا متوسل مي شوند ، امّا با اين تفاوت بارز كه مشركان ، غير خدا را مبدأ عزّت و نصرت در زندگي دانسته و مغفرت را در دست آنان مي انگاشتند و در گذشته ، آياتي را كه حاكي از عقايد مشركان بود در اين مورد نقل كرديم . در حالي كه موحّدان به امر پروردگار به رسول خدا متوسل مي شوند ؛ زيرا او را انسان والايي مي دانند كه اگر دعا كند ، دعاي او مستجاب است ، بدون اين كه تدبير جهان و زندگي انسان در دست او باشد .
2 . نذر براي اوليا
حقيقت نذر اين است كه افراد گرفتار و دردمند نذر مي كنند كه اگر گرفتاري آنان برطرف شد ، مبلغي را يا گوسفندي را براي اطعام زائران قبر نبوي ذبح كنند و چنين مي گويند : « لله عليّ كذا إن كان كذا » . بنابراين نذر آنان براي خداست و با اين عمل ، به خداتقرب مي جويند و ثواب آن را به پيامبر ويا يكي از اولياي الهي هديه مي نمايند ، كجاي اين عمل شرك است ؟
________________________________________ 94 ________________________________________
3 . درخواست شفاعت
درخواست شفاعت ، جز طلب دعا از اولياي الهي نيست و انسان مي تواند براي نيل به شفاعت اوليا ، به دو شيوه درخواست كند :
1 . بگويد : « اللّهم شَفِّعْ نبيَّنا محمّداً فينا يومَ القيامة ؛ پروردگارا پيامبر را در روز رستاخيز شفيع ما قرار بده » .
2 . از پيامبر خدا بخواهد كه در روز قيامت در حق او شفاعت كند و چنين بگويد : « إشفَعْ لَنا عند الله » .
از آنجا كه شفاعت جز درخواست دعا چيزي نيست ، و مسلمانان مأمور بودند كه در حيات پيامبر اكرم ( صلّي الله عليه وآله ) از او درخواست دعا و استغفار كنند ( 1 ) اكنون نيز همين عمل را پس از درگذشت او انجام مي دهند . اگر درخواست شفاعت ، پس از مرگ ، مايه شرك باشد ، درخواست آن در حال زندگي نيز بايد شرك باشد . و اگر كسي بگويد درخواست شفاعت در حال حيات ، مفيد ، امّا درخواست آن پس ازمرگ سودمند نيست ، پاسخ آن روشن است ، زيرا بر فرض صحت ، درخواست شفاعت پس از مرگ كاري بيهوده و بي فايده مي شود نه شرك و مرده پرستي . از اين گذشته ، چگونه مي تواند مفيد نباشد ، در حالي كه شهدا زنده اند ، آيا پيامبر شهدا ـ نعوذ بالله ـ از آنها كمتر است ؟
4 . كمك خواستن از اوليا
كمك خواستن از اولياي الهي همان حكم درخواست شفاعت را دارد و بازگشت همه به توسل به دعاي آنهاست .
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . نساء ، 64 .
________________________________________ 95 ________________________________________
5 . سوگند خوردن به غير خدا
نويسنده سوگند خوردن به غير خدا را حرام مي داند ، در حالي كه قرآن ، مالامال از سوگند به غير خداست .
خداوند در سوره « شمس » به ماه و خورشيد و نور آن و ماه و روز و شب و آسمان و زمين و جان انسان سوگند ياد كرده است . اگر سوگند به غير خدا شرك باشد ، بايد قرآن را مروج شرك بدانيم . قرآن در موردي به جان پيامبر ( صلّي الله عليه وآله ) سوگند مي خورد و مي گويد :
( وَلَعَمْرُكَ إنّهُمْ لَفي سَكْرَتِهِمْ يَعْمَهُون ) ( 1 ) .
« به جان تو سوگند آنها در مستي خود سرگردانند . »
پيامبر كراراً به جان افراد ، سوگند ياد كرده است . خوانندگان مي توانند تفصيل مطلب را در كتاب « آيين وهابيت » بخوانند . ( 2 )
6 . طواف بر قبر
طواف بر گرد قبور ، كاري نادرست است ، و هيچ انساني به اين عنوان گرد ضريح نبايد بگردد ، ولي گردش مسلمانان دور ضريح به عنوان اظهار حب و مودّت است .
7 . اختلاط زن و مرد
اختلاط زنان ومردان در حرم ها به سان اختلاط در مسجدالحرام است ، مسلماً اگر ترتيبي داده شود كه اختلاط در كار نباشد ، بسيار خوب است ، خوشبختانه امروز در
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 . حجر : 72 .
2 . آيين وهابيت ، ص 303 به بعد .
________________________________________ 96 ________________________________________
حرم ها حتي ورودي زنان با ورودي مردان جدا شده و محلّ زيارت هر دو گروه نيز جداگانه در نظر گرفته شده است .
* * *
خواننده گرامي ، ما تمامي دلايل نويسنده كتابچه « فقه المزار » را مورد بحث و بررسي قرار داديم و روشن شد كه او نه تنها دليلي در دست ندارد ، بلكه صورت دليل نيز در دست او نيست .
اين گروه در صدد روشنگري و حق جويي نيستند ، بلكه مي خواهند عقايد فاسد ابن تيميه ومحمد بن عبدالوهاب را به هر حيله و تزويري كه شده به ديگران تزريق كنند هر چند در لباس يك فقيه شيعي كه براي آنان از « كافي » و « وسايل » سخن مي گويد .
بارالها ! دل هاي ما را به نور ايمان و قرآن روشن بفرما .
بارالها ! مهر و مودت خاندان رسالت را از ما مگير .
خداوندا ! ما را از پيروان واقعي رسول گرامي ( صلّي الله عليه وآله ) و اهل بيت ( عليهم السلام ) او قرار بده .
ميان ما و قرآن و اهل بيت ( عليهم السلام ) جدايي ميانداز .
دست هاي خائن را كه در صدد جدا كردن « ثقلين » از هم هستند كوتاه بفرما .
قم ـ جعفر سبحاني
20 شعبان 1429
يكم شهريور 1387